– Árıne elimizde ekonomıkany damytýǵa arnalǵan «Damý» qory, «Báıterek» holdıngi, Ulttyq kásipkerler palatasy, ekinshi dárejeli bankter, jergilikti jerde kásipkerlerdi qoldaıtyn ártúrli uıymdar jetkilikti. Biraq áli de kásipkerliktiń damýy tejelýde. Bul qurylymdar memleketten qyrýar qarjy alǵandarymen, bıznestiń órkendeýine kómek bere almaı keledi. О́ıtkeni qalyptasyp qalǵan bıýrokratııalyq kedergiler bóget bolýda. Ekinshiden, bul qurylymdarda bıznestiń, kásipkerliktiń mán-maqsatyn ekonomıkalyq damý túrinde júrgize alatyn bilikti, bilimdi mamandar da qajet, – deıdi ǵalym, ekonomıst Asylhan Jańabekov.
Úkimettiń otandyq ónimdi damytýǵa qatysty baǵdarlamalarynyń qataryna «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» degen baǵdarlama qosylǵany belgili. Maqsat – ishki jáne álemdik naryqta básekege qabiletti, sapaly jáne qoljetimdi qazaqstandyq taýardyń sanyn arttyrý.
Sóz júzinde bári jaqsy-aq, al qarapaıym zattar – kıim-keshek, kóılek, shalbar tigýge jaqyndaǵan da joqpyz. Syrttan ákelgen daıyn ónimderden tabys tez túsedi dep jeńiline qaraı júgiremiz. Túrkııa men Qytaıdan kıim tasý aǵyny indet kezinde saıabyrlamasa,toqtaıtyn túri joq.
Mysaly, Pavlodarda keńes ókimeti kezinde «8 mart» atyndaǵy ataqty tigin fabrıkasy boldy. Kúndelikti turmysqa qajet búkil qarapaıym kıim-keshek osy fabrıkadan shyǵatyn edi. Saqtap qala almadyq, ishinde qaptaǵan jaldamaly ofısteri bar fabrıkanyń qazir úlken ǵımaraty ǵana qaldy.
– Úkimet kásipkerlerdi qoldaý maqsatynda «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip, birqatar memlekettik baǵdarlamany ázirlep iske asyrýda. Onyń biri – «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy, onyń ereksheligi ıkemdi sharttarynda. Baǵdarlama naryqty otandyq taýarlarmen tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Qujat únemi jetilý ústinde, onda bıznestiń pikiri eskerilip, qyzmet baǵyttarymen tolyqtyrylady. Baǵdarlamany iske asyrýdan bastap ózgeristerdiń qazir 5-nusqasy qabyldandy, – deıdi óńirlik kásipkerler palatasynyń bólim basshysy Ámirbek Baıysov.
Biraq Asylhan Jańabekov aıtqandaı, óńirlerde kásipkerliktiń damýy áli turaqsyz, yntalandyrý, nasıhat, aqparat jumystary jetpeı me, turǵyndardyń keıbiri óziniń jeke bıznesin bastaýdy qalasa da, qaıda barý kerektigin bilmeıtinderi de bar.
Baǵdarlamaǵa saı óńirimizde ótken jyly jalpy quny 14,7 mlrd teńge bolatyn 66 joba maquldanǵan. Biraq 66 jobanyń 57-si mal basyn kóbeıtý, agroónerkásiptik keshendi keńeıtý maqsatynda qarjylandyrylǵan. Al, «Qarapaıym zattar ekonomıkasyna» laıyqty qarapaıym jobalar bolmaǵan. Sondyqtan qarjynyń barlyǵy derlik «Eńbek», «Sybaǵa» syndy baǵdarlamalar arqyly aýyl sharýashylyǵy salasyna bólingen.
Oblystyq kásipkerlik jáne saýda basqarmasynyń basshysy Jaıyq Hasanovtyń aıtýynsha, budan bylaı nan-toqash, kondıterlik ónimderdi pisiretin, jeńil metall qurylymdaryn shyǵaratyn, kran, lıftiler sııaqty kóterý quraldaryn daıyndaıtyn, agroónerkásiptik keshen salasynda qaıta óńdeýmen aınalysatyn kásiporyndar da «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasynyń múmkindikterin paıdalana alady. Sebebi «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyna agroónerkásip keshenine arnalǵan «Agrokredıttik korporasııa» degen taǵy bir jańasha qurylym kelip qosylypty.
Ámir Baıysovtyń aıtýynsha, byltyr elimizde baǵdarlamaǵa 600 mlrd teńge bólinse, bıyl qosymsha 400 mlrd teńge qarastyrylyp, qarjylandyrý kólemi artqan. Bul múmkindik kásipkerlerge jol ashty, salalyq shekteýler alynyp tastaldy, baǵdarlamaǵa kez kelgen kásipker qatysa alady.
– Tótenshe jaǵdaı kezinde kásipkerlerdiń birazy qıyndyqqa tap bolǵanyn eskere kele, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» jobasynyń kepildendirý baǵytyna ózgeris engizildi. Endi 30 paıyzǵa deıin kepildik bere alamyz, – deıdi «Damý» qory fılıaly basshysy A.Baıdáýletova.
– Turǵyndar «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» tıimdiligin túsingen bolýy kerek, qatysýshylar qatary artyp keledi. Jyl basynan beri 4,4 mlrd teńge bolatyn 16 joba maquldandy. Ekinshi deńgeıli bankterdiń qaraýynda taǵy 20-dan astam joba bar. Oblys ortalyǵyndaǵy jobalyq keńse 193 jobany talqylap, ázirleýde. Qalalar men aýdan ákimdikteri janynda jedel top qurylǵan. Bul top óz aýmaqtaryndaǵy bıznes jobalardy jınaıdy da, bizge jiberedi. Joba ıelerin qoldarynan ustap jetektegendeı, jumys júrgizýdemiz, – deıdi J.Hasanov.
Biraq máseleniń bári esep júzinde ǵana jaqsy sııaqty. Endi 193 jobanyń iske qashan asary belgisiz. Naqty is barysy áli baıqalmaıdy. Basshylardyń málimetterine kóz júgirtseńiz, árqaısysy ártúrli málimet beredi. Qaısysy ótirik, qaısysy shyn ekenine naqty bilikti mamandar kelgende ǵana kózimiz jeter.
Eger de Jaıyq Hasanov aıtqandaı, «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» tıimdiligin túsingen turǵyndar sany artyp kele jatsa, onda nege qarajat aýyl sharýashylyǵy salasyna jiberildi degen suraq bar.
Kúndelikti ómirde «Made in Kazakhstan» belgisi qoldanylatyn taǵam ónimderi, kıimder, aıaq kıim, jıhaz, turmystyq tehnıkalar, dári-dármekter barlyǵy da óz elimizde óndirilýi tıis dep únemi aıtýmen kelemiz.
«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy barysynda tamaq ónimderi, kıim-keshek, dári-dármek, qurylys materıaldary, jıhazdar shyǵaratyn kásiporyndarǵa tıimdi tetikterdi paıdalanýǵa múmkindik berildi. Bul 6 paıyzdyq mólsherlememen nesıe alyp, ony kásipti bastaýǵa, keńeıtýge, qarjy aınalymyn toltyrýǵa paıdalana alady delindi.
Kedergi demekshi, máselen, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» aıasyndaǵy jobalardy qarjylandyrǵan «Bank Sentr Kredıt» AQ oblystyq fılıaly qyzmetkerleri ótinishti qabyldamas buryn kásipkerlik nysany men onyń basshysynyń jeke qujattaryn talap etedi. Kepildikke qoıar zatty baǵalaıdy.
– Qarjyny kepilzatsyz berý múmkin emes. Bıznes damymaı, salǵan aqshasy paıda ákelmese, bankter de shyǵynǵa ushyraıdy. Sondyqtan jyljıtyn jáne jyljymaıtyn múlikterdiń bolýyn talap etemiz, – deıdi bank mamandary.
Bank qyzmetkerleri baǵdarlamaǵa qatysýǵa nıetti adamnyń qujattaryn, bıznes jobasyn qabyldap, baǵalaýdan ótkizip, nesıe barysyn tekseredi. О́tinishti maquldaýdy bir aıǵa deıingi merzimde qarastyrady. Bank nesıe berýge ázir bolsa, «Damý» qorynyń resmı saıty arqyly sýbsıdııa, kepildendirý alýǵa ótinish joldaıdy. Osy kezeńnen ótkennen keıin ǵana siz «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasynyń qatysýshysy atanyp, bıznes josparyńyzdy júzege asyra alasyz.
Biraq qujattardy jınaý, memlekettik qoldaýdy ıelený bir kúnde bitetin is emes. Bul maqsatqa ár esikke bir baryp, sharshap, qoldy bir siltemeıtin, tózimdilik tanytqandar ǵana bara alady.
– Memlekettik qoldaýlarǵa engen ózgeristerden habarsyz qarapaıym jurtshylyq, tipti kásipkerler de az emes. Sol úshin de oblys ortalyǵynda «Aqparattyq keńseniń» ashylǵany quptarlyq. Áli de aqparattandyrý jetispeıdi. Aýyldarǵa ınternet jete qoıǵan joq. Jergilikti telearnalarda «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy, basqa da baǵdarlamalar jaıly turaqty telehabarlar, suraq-jaýap tikeleı efırleri, ashyq alań, baspasózde arnaıy suhbattar jıi berilýi kerek. Palata ókilderi, bank mamandary aýdan ortalyqtarynda kóshpeli otyrystar, ashyq esik kúnderin ótkizýleri qajet. Sonda ǵana aýyl, qala turǵyndary aqparat ala alady. Qazir «Bıznestiń jol kartasy – 2025», «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalaryna nesıeleý kezinde salalyq shekteýler de alynyp tastaldy. Iаǵnı kez kelgen kásipker nesıe alady, tek eńbek et, baǵdarlamaǵa úles qos, – deıdi Asylhan Jańabekov.
Mysaly, oblystaǵy «Jánibekova» jeke kásipkerligi jıhaz jasaý jáne eski jıhazdardy jańartýmen aınalysýda. Qazir oqý ortalyǵyn ashyp, jumyssyz turǵyndarǵa kásiptiń qyr-syryn úıretýde. Kásipkerlik basshysy Samal Jánibekovanyń aıtýynsha, sáýir-shilde aralyǵynda ótken alǵashqy kýrs barysynda 34 adam oqydy.
– Oqý ortalyǵy turǵyndarǵa jıhazdy qurastyrý, tigýdi úıretedi. Oqýdan ótý úshin jumyssyzdar qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵyna habarlasady, memlekettik tapsyrys aıasynda tegin oqıdy. Stıpendııa alady. Oqýdy bitirgen soń, jumysqa ornalasady, – deıdi Samal Jánibekova.
Samal endi kásip aıasyn keńeıtip, tutynýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda jeńildetilgen nesıe alyp, jıhaz sehy, oqý ortalyǵy men keńseni biriktiretin jeke ǵımarat satyp almaq. Samal sııaqty bastamashyl, óz isin bastaǵysy keletin jumyssyz turǵyndarǵa qoldaý kórsetetin kásipkerlerdiń sany kóbeıse, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn túsinip, otandyq taýar jasaýǵa úles qosatyn, qarapaıym zattar shyǵaratyn turǵyndar qatary kóbeıer edi.
Pavlodar oblysy
