Qoǵam • 29 Shilde, 2020

Dárilik ósimdikter: О́zgelerge dárý, ózimiz zárý bolyp qalmaıyq

235 ret kórsetildi

Elimizdegi ósimdikter men jan-janýarlar áleminiń florasyna ǵana toqtalsaq, 5700-ge jýyq, keıbir derekter boıynsha 6500 ósimdiktiń túri bar eken. Onyń 1500-ge jýyǵy sırek kezdesetin, qorǵaýǵa alynatyn ósimdikter sanatyna engizilgen.

Mysaly, daladaǵy qarapaıym sa­rym­saq talaı aýrýǵa dárý. Biraq kók­temde kórshilerden suranys túsip tur­ǵanyn maldanyp, paıda tapqysy kelgen otandastarymyzdyń eshteńege qaramastan tuqym shashyp úlgermegen sarymsaqty shekara asyratyny bar. Jýashyǵymen qazylyp alynǵan, tuqymyn shashpaǵan qaıran sarymsaq endi qaıtyp shyqpaıtynyn oılaǵanda júregińiz aýyrady.

San túrli ósimdiktiń ishinde osy jerdiń tarıhy men evolıýsııalyq damýynyń kýásindeı, yqylym zamandardan beri qazaq jerinde ósetin endemık ósimdikter de bar. Barlyǵy da qorǵaýdy qajet etedi. Máselen, Betpaqdala men Syrdarııa, Qarataýdyń silemderinde ǵylymda Shrenk tobylǵysy, Ile Ala­taýy­nyń japyraqty ormanynda Músh­ketov túıesińiri tárizdi ataýlarymen belgili ósimdikter joıylýdyń az-aq aldynda tur. Osy sırek kezdesetin ósim­dikterdi qorǵaýǵa asa mán berilmeı keledi. Búginde qazaqstandyq «Qyzyl kitapqa» 306 ósimdik engizilse, sońǵy jyldary azaıyp bara jatqan, qorǵaýdy qajet etetin taǵy 100-den asatyn túri aıqyndalǵan.

Jaqynda jýrnalıst Janat Ardaq Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevtiń atyna Qytaı medısınasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Chý Djýn Hýa esimdi QHR azamatynan «Bizdiń kompanııa dárilik ósimdik shıkizatyn jınaý, óńdeý, saqtaý jáne satý-eksporttaý salasyndaǵy qyzmetti júzege asyrýdy josparlap otyr. Osyǵan baılanys­ty sizden Qazaqstanda qandaı ruqsat qujattarynyń tizimin jınaý qajet bolatynyn, ýákiletti organ qandaı talaptar qoıatynyn túsindirýińizdi suraımyz», degen hat kelgenin jazdy. Onda qy­taı­lyqtyń qazaq dalasynda jabaıy, tabıǵı kúıinde ósetin dárilik shópterdi de, sonymen qatar Qazaqstan azamattarynyń jeke menshigindegi aýyl sharýashylyǵy jerlerinen dárilik shıkizatty da jınaýǵa kirisetin nıetin ashyq málimdegeni aıtylǵan eken. Iá, kim ne jazbaıdy, kim ótinish jibermeıdi dersiz? Máseleniń mánisi berilgen jaýapta bolyp tur. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M.Myrzaǵalıev óz jaýabynda memlekettik orman qory aýmaǵynda dárilik shópterdi jınaýǵa bolatynyn, bul úshin Jer kodeksine sáıkes ruqsat qaǵazyn – «Aǵash kesý bıletin» jáne «Orman bıletin» alsa jetkilikti ekenin aıtypty. «Al aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerde dárilik shóp jınaýǵa kelsek, jabaıy ósetin ósimdikterdi zańsyz jınap, eksporttaýdyń aldyn alý úshin memlekettik ekologııalyq saraptamanyń oń qorytyndysy bar bıologııalyq negizdeme alý talap etiledi. Ekologııalyq saraptama qorytyndysyn dárilik shıkizat jınalatyn jerdegi óńirlik ákimdiktiń Ekologııa departamenti beredi», delingen qytaılyq kásip ıesine.

1

Árıne Chý Djýn Hýa basqaratyn ıns­tıtýttyń jınaǵan shóbinen bizdiń elde dári jasamaıtyny anyq. Iаǵnı «Aǵash kesý bıleti» men «Orman bıletin» ıe­lengen soń barlyq shıkizattyń arǵy bet­ten bir-aq shyǵatyny beseneden belgili.

Sonda bizdiń farmasevtıkalyq óndiristiń damýyn ysyryp, indet býǵan zamanda dári shyǵarýdyń qyp-qyzyl paıda ekenin esten shyǵaryp, en baılyqty qolymyzdan berip qoıýymyz kerek pe? Qazir farmasevtıkalyq óndiristegi otan­dyq shyrǵanaq, dermene, qyryqbýyn, qylsha, qaraandyz sııaqty dárilik ósim­dikterge suranys jyldan-jylǵa artyp otyr. Otandyq medısınadaǵy búgingi qajettiliktiń kórinisi osyndaı dege­ni­mizben, keleshekte ony ulǵaımaıdy deý­ge bola ma?

«Almaty Med-Pharm Group LTD» farmasevtıkalyq kompanııasynyń dırektory Qydyráli Orazuly «Qytaı kompanııasynyń bizdiń elden dárilik ósimdikterdi jınaımyz degeni ekonomıkamyz úshin de, ekologııamyz úshin de qaýipti. Birinshiden, olar ekologııalyq talaptardy oryndamaıdy, oryndalady dep eshkim kepil bola almaıdy. Reseı memleketi Sibir alqaptarynda dárilik ósimdikterdiń qytaılyqtardyń jınap alýynan joıylyp ketkenin aıtyp dabyl qaǵýda. Ekinshiden, bizdiń eldegi dárilik ósimdikterdiń tamyrly túrlerin olar álden-aq otap tastady. Mysaly, qyzylmııanyń tamyry em. Qazirdiń ózinde ońtústik óńir osy qyzylmııadan jalańashtanyp qaldy. Tamyryn qazyp alǵan soń ol jerlerge qyzylmııa endi qaıtyp shyqpaıdy. Al qyzylmııa qajettigin basqasha da óteýge bolady, bul úshin qoldan egip, jınap alyp, belgili bir shekpen jınaýdy zańdastyrý qajet. Áıtpese, dárilik shópterdiń ulttyq qorynan aırylyp qalýymyz op-ońaı», deıdi.

Senat depýtaty Murat Baqtııaruly 2017 jyly bir Qyzylorda oblysy boıynsha eki jyldyń ishinde 1800 tonna qyzyl-mııa tamyrynyń Qytaıǵa jóneltilgenin, burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynan da sońǵy tórt jyl ishinde 63 myń tonna qyzylmııa tamyry jınalyp, ózge elderge áketilgenin jazdy. «Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Jambyl oblystarynyń aýmaqtarynda ǵana ósetin emdik qasıeti óte joǵary dárilik sasyq keýrektiń (ferýla vonıýchaıa) maıyn (saǵyz) shetelge zańsyz shyǵarý keń etek alyp otyr. Aıta ketý kerek, sasyq keýrek degen jalpy atpen belgili ósimdiktiń 10-nan asa túri bar, barlyǵy da Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Sasyq keýrek ósimdiginiń shıkizaty Úndistan, Pákistan, Iran, Aýǵanstan sııaqty elderde úlken suranysqa ıe jáne bul elderde osy ónimniń bir kılosy 100-150 dollar shamasynda baǵalanady. Aýǵanstanda sasyq keýrek kezinde aıaýsyz jınalyp, qazirgi ýaqytta múldem joıylyp ketken kórinedi», deıdi depýtat.

Otandyq farmasevtıka salasyndaǵy mamandardyń pikirine súıensek, dárilik ósimdikterdi daladan jınap alyp, sol kúıinde satyp jiberýdiń taǵy bir tıimsiz tusy bar eken. Bul – shetten dári ımporttaýdyń ekonomıkaǵa tıgizetin aýyr salmaǵy. Elimiz ózinde ósetin shópterdi satyp jiberýmen qatar, shetelden tereńdep sıntezdelip óńdelgen neshe túrli dárini qymbat baǵamen qaıta satyp alyp, el qorjynyn jeńildetip júr. Joǵaryda aıtylǵan bir ǵana qyzyl-mııanyń tamyrynan qajetti kversetındi sıntezdep alyp gramdap satý, qyzyl- mııany tonnalap shetelge ótkizgennen áldeqaıda tıimdi bolar edi. Qymbat baǵaǵa satýmen qatar, otandyq farmındýstrııa damyr edi. Sasyq qýraı nemese sasyq keýrektiń dárilik maqsatta tamyrynyń joǵarǵy jaǵyn azdap tilý arqyly alynǵan sútti shyrynyn (smolasyn, ol aýada tez qataıady) qoldanady. Gúldep, tuqym berip turǵan ósimdikke tıispeý kerek, sebebi bul monokarpık, ıaǵnı 5-6 jylda bir ret qana gúldeıdi. Kórshiles elderdegideı quryp ketpeýi úshin oǵan endi bir ret daıyndaǵan jerden qaıtadan daıarlaýǵa 15 jyldan keıin ǵana ruqsat berilý kerek.

Bıologııa ǵylymdarynyń doktory Dına Aıdarbaeva adamnyń tabıǵatqa tıgizip jatqan zııandy isteriniń áseri jyldan-jylǵa údeı túskenin aıtady. «Keıbir dárilik ósimdikterdiń shıkizaty qarqyndy jáne beıbereket jınalýynan, tabıǵı qorynyń 3-10 jyl aralyǵynda taýsylý qaýpi de joq emes. Onyń ústine bir túrdiń dárilik shıkizatyn bir tabıǵı ortadan jylma-jyl daıyndaý jalpy tepe-teńdikti buzady. Respýblıka terrıtorııasynda sırek kezdesetin dermene jýsan (Artemisia sipa Berg, ex Poljak.) jáne sasyq keýrek (Ferula foetida L.) qorǵaýdy qajet etedi. Elimizde shekteýli aımaqty qamtıtyn ósimdikterge kóktem janargúli (Adonis vernalis L.), Tıanshan janargúli (Adonis tianschanicus (Adolf) Lipsch.), maı landyshy nemese merýertgúl (Convallaria majalis L.), saz qazanaq (Ledum palustre L.), bóriqaraqattyń (Berberis L.) keıbir túrlerin jatqyzýǵa bolady. Sońǵy jyldary suranysqa ıe bolyp, ysyrapsyz jınaýdyń áserinen dalamyzdy jutatyp, azaıyp bara jatqan dárilik ósimdikter – jalań mııa, sasyq keýrek, jersabyn nemese aq qańbaq, suńǵylany qorǵaýdyń erekshe mańyzy bar», deıdi ǵalym.

Al qytaılyq kásipker bolsa,  Qazaqstan azamattarynan dárilik shópterdi satyp alý úshin óńirlerde beketterdiń jumysyn da uıymdastyrǵysy keledi eken. Demek, kórshi jurt shaǵyn aýmaqtan ǵana emes, tutas qazaq dalasynan jınalǵan dárilik ósimdikterdi shekara asyrmaq.

Mınıstrdiń jaýabynan ormandardan dárilik shóp jınaýdyń basy ashyq ekenin ańǵarǵan bolarsyz. Al aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerde dárilik shóp jınaý úshin ne qajet? Bul da onsha qıyndyq týǵyzbaıtyn sııaqty, bar-joǵy jabaıy ósetin ósimdikterdi zańsyz jınap, eksporttaýdyń aldyn alý úshin memlekettik ekologııalyq saraptamanyń oń qorytyndysy bar bıologııalyq negizdeme jetkilikti kórinedi. Ol qory­tyndyny dárilik shıkizat jınalatyn jerdegi óńirlik ákimdiktiń ekologııa departamenti beredi. Iаǵnı óńirlik depar­tamenttiń qorytyndysy jetkilikti. Bul degenimiz – dárilik shıkizatty eksport­taýǵa jol ashyp, baǵaly ósimdikterdi qytaı qorjynyna salyp, keıin olar shyǵarǵan dárini qymbat baǵaǵa satyp alý degen sóz.

Ǵalymdarmen áńgime barysynda biraz jaıtqa qanyqtyq. Sońǵy kezderi ǵylymı jetistikterdi nasıhattaýdyń keri áseri de tıip otyr deıdi olar. Máselen, qyzǵylt semizottyń (Rhodiola rosea L.) emdik qasıeti belgili bola bastaǵany onyń júıesiz jınalyp, tabıǵı qorynyń azaıýy­na yqpal etti. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵaı, Kúrshim aýdandarynda qyzǵylt semizot (altyn tamyr) shıkizatyn kóp jaǵdaılarda jeke adamdar da daıyndaıdy eken. Basqa aımaqtarda qyzǵylt semizottyń ornyna emdik qasıeti kúmándi ózge týystas túrleri – taspajapyraqty semizot pen (Rhodiola linearifolia Boriss.) Kırıllov semizotynyń (Rhodiola kirilovii Regel.) tamyry qazyp alynyp jatyr. Dárilik jáne jem-shóptik mańyzy zor maqsyr rapontıkým nemese maral tamyrdyń (Rhaponticum carthamoides (Willd.) Iljin.) emdik qasıetiniń tanymaldylyǵy sonshalyq, ózgeler de qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Ǵalym Dına Qaısarbekqyzy dárilik ósimdikter popýlıasııasynyń tabıǵı qalyptasýy úshin jerústi bóligi paıdalanylatyn ósimdikterge 2-3 jyl, al jerasty bóligi (tamyry) paıdalanylatyn ósimdikterge 10-15 jyl aralyǵynda ýaqyt qajettigin aıtady. «Bul jumystar búkil respýblıka aýmaǵyn qamtý kerek. Shıkizat daıyndaý barysynda, ásirese «jeke túrlerge» baılanysty barlyq ádistemelik nusqaýlardy, tártip-erejelerdi saqtaǵan jón»», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, ósimdikterdiń alýan túrliligin saqtaýdyń eki negizgi baǵyty bar, olar – in situ jáne ex situ. In situ – tabıǵı ósý ortasynda tolyǵymen ekojúıeni saqtaý, ıaǵnı tabıǵaty erekshe qorǵalatyn aýmaq. Mundaı aýmaq ósimdikter men janýarlardyń alýan túrliligin saqtaý, mádenı jáne tabıǵı muralardy qorǵaý maqsatynda qurylǵan. Al ekinshi Ex situ – ósimdik túrlerin jersindirý arqyly qorǵaý. Jersindirý arqyly ósimdikterdi jan-jaqty zerttep, tıimdi paıdalaný, qorǵaý sharalaryn iske asyrýǵa bolady. Sońǵy on jyldyqta Qazaqstanda botanıkalyq baqtarda 600-den asa ósimdik túri jersindirilgen.

Ǵalym aıtqandaı, bul qadamdar tabıǵatymyzdyń alýan túrliligin saqtaý­men qatar, ultty qorǵaý úshin de qajet. Qazirgideı indet sheńgelin salǵan kezeń dári mańyzynyń qanshalyqty ekenin dáleldedi. Qazaq saharasy – shıpaly, dertke daýa bolar qazynaly meken. Al bul ıgilik aldymen óz halqymyzdyń kádesine jaraýy tıis emes pe? Al dalany jupar ańqytqan dárilik ósimdikterdi aman saqtap, erteńge jetkizý, oǵan qosa farmındýstrııany damytý eldik murat bolýy tıis!

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar