Oqıǵa • 29 Shilde, 2020

Janyna ǵylymdy serik etken

205 ret kórsetildi

Qazaqtyń qasıetti de qunarly topyraǵynda ósip-óngen jaqsyla­rymyzdyń arasynda el yntymaǵy men yrysynyń artýyna barynsha atsalysyp kele jatqan ǵalym, qoǵam qaıratkeri Aıdar Ábýovtiń ózindik orny bar.

 

Kezinde «Mırovozzrenıe Hodja Ah­meta Iаssavı» (Almaty q. 1997 j.), «Aqıqat jarshysy» (Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy HQTÝ baspasy, 1998 j.) syndy súbeli eńbekteri arqyly talaıdyń nazaryn aýdaryp, esimi keńge jaıyl­ǵan, belsendi qyzmetimen qoǵam qaı­ratkeri retinde tanylǵan Aıdar Pár­qululynyń ómir joly úzdiksiz izde­nis pen tynymsyz eńbekten qural­ǵan. Ǵalymnyń búgingi shyqqan bıigi onyń ómir órine umtyla bilýiniń jarqyn jeńisi bolsa kerek. Desek te, onyń árbir izgi qadamynyń bastaýynda, qarym-qabiletiniń negizinde ata-tekten berilgen taza rýh, ımanı kúsh jatqany sózsiz. Mundaıda qazaq «adam tegine tartpaı týmaıdy» deıdi. Osy oraıda A.Párqululynyń atasy Ábý Abylaev jóninde az-kem toqtala ketsek, arýaq syılaǵandyq bolar. Ábý Abylaev Túrkistan óńirine belgili azamat bolypty. Keshegi kóz kórgen qarııalardan jetken aýyzsha estelikterge qaraǵanda, ótken ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastap ol kisi Túrkistan bolysy ákimshiliginde jaýapty qyzmetter atqarady, kooperatıv, kolhoz basqarady. Sondaı-aq jergilikti halyqtyń suranysyna oraı elimizdiń soltústik óńirlerimen, onyń ishinde Aqmola aımaǵymen baılanys ornatyp, Qaraótkeldegi jármeńkeden azyq-túlik, túrli qajetti buıymdar jetkizý isin uıymdastyrǵan. Sol bir alasapyrandy kezeńde joqshylyqqa ushyraǵan qarapaıym halyqtyń qamyn jegen Ábýdiń ıgilikti isi sho­laq belsendilerdiń qytyǵyna tıip, aqyrynda áıgili 1937 jyly qýǵyn­dalyp, abaqtyǵa jabylady. Qýa­nyshqa oraı, aqtalyp shyǵady. Budan keıingi ómirin Maqtaaralda ótkergen ol qıynshylyqty da, qýanyshty da elmen birge kóredi. Soǵys jyldarynda maıdannan qara qaǵaz alyp qara jamylǵan aǵaıyndy eńbekke jumyldyrý mehnatyn eńserýge Ábý Abylaevtyń jeke basynyń bedeli az septigin tıgizbegen.

1960 jyly dúnıege kelgen Aıdar Párqululy mektep bitirgen soń enbek jolyn jumysshy bolyp bastady. 1977-1982 jyldary aralyǵynda Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń tarıh fakýltetinde oqydy. Sol bir stýdent kezinde ótken arheologııa salasyna qatysty praktıkalyq sa­baq barysynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin zertteýge qyzyǵýshylyǵy oıanady. Jan dúnıesin dinı oıshyl-ǵulamanyń murasyn bilsem degen talap, kesene týraly túrli saýal mazalaıdy. Keseneden alǵan osy alǵashqy áseri keıin úlken taqyryptarǵa baǵyttaıdy.

Ol kezde Q.A.Iаsaýıdiń, keseneniń tarıhy da, qujattary da ashyq zerttelmegen, tyıym salynǵan jabyq taqyryp bolatyn. Tipti Almatyda 1977 jyly tapsyryspen shyqqan «Ten srednevekovıa» degen kitapta ataqty oıshyl babamyz ortaǵasyrlyq qarańǵylyq pen nadandyqty nasıhat­taǵan adam dep sıpattalypty. Kókiregi oıaý jas Aıdar mundaı qısynsyz jazbalarǵa senbeı, Iаsaýıdiń álemine óz tanymymen enedi. Onyń Iаsaýıdi, onyń muralaryn janyna jaqyn tutýyna dara tulǵanyń kesenesine saıasat yzǵaryn elemeı elimizdiń túkpir-túkpirinen aǵylyp kelip jatatyn qazaqtardyń, basqa da musylman jamaǵattyń rııasyz peıili de áser etpeı qoıǵan joq. Bir ǵana mysal. 1977 jyly sonaý Qostanaı, Pavlodar óńirinen bir top aqsaqaldyń baba basyna arnaıy kelip zııarat etkeni Aıdar Párqululynyń búgingideı esinde. Sol bir qarııalardyń júzderinen Qoja Ahmet Iаsaýıge degen sheksiz qur­mettiń izin kórgeni esten shyǵar ma?..

Jo­ǵary oqý ornyn bitirgen soń aýyl mektebine muǵalim bolyp ju­mysqa turdy. Otaý qurdy. Sodan, aýyl mektebinde eki jyl eńbek etkennen keıin О́zbekstandaǵy Syrdarııa peda­gogıkalyq ınstıtýtyndaǵy tarıh laboratorııasyna meńgerýshi bolyp ornalasty. Munda ol qarym-qabi­letimen kórine bildi. Arada eki jyl óte arnaıy joldamamen G.Ple­hanov atyndaǵy Máskeý halyq sharýa­shylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa attanyp, onda 1985-86 jyldary bilimin jetil­dirdi. Máskeýden kelgen soń Tash­kenttegi Nızamı atyndaǵy pedagogıka ınstıtýtyna aspırantýraǵa qabyldanyp, keıin ony Máskeýde jal­ǵastyrdy. Osylaısha, 1990 jyly tarıh ǵylymynyń kandıdaty ataǵyn aldy.

Ǵalymnyń azamattyq bolmysyn aıqyndaı túsken shaq Túrkistan qalasynda qyzmet etken jyldar desek qatelespeımiz. Táýelsizdik tańy atyp, Túrkistanǵa basa nazar aýdaryla bastaǵan 1991 jyly shaharda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet ashyldy degen jyly habar Aıdar Párqululyn eleń etkizdi. Alyp-ushqan kóńil kúımen kelip jańa ýnıversıtetke aǵa oqytýshy bolyp ornalasty. Ýnıversıtettiń birinshi rektory, akademık Murat Jurynov sáttilik tilep, batasyn berdi. Osy sátten ǵalymnyń Túrkistandaǵy kezeńi bastaldy.

Kezinde ýnıversıtettiń halyq­aralyq baılanystar jáne áleýmettik máseleler boıynsha prorektory qyz­meti senip tapsyrylǵan A.Ábýov ózine júktelgen barlyq mindetti abyroımen oryndap, bilim oshaǵynyń órkendeýine, ásirese mádenıet salasyn damytýǵa súbeli úlesin qosty.

Bizdiń keıipkerimiz ýnıversıtettegi jaýapkershiligi kóp basshylyq qyz­metin joǵary deńgeıde atqara júrip, ǵylymmen de shuǵyldanýǵa den qoı­dy. Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń doktoranty atanyp, 1997 jyly «Qoja Ahmet Iаsaýı dúnıetanymy jáne onyń qazaq fılosofııasyndaǵy máni men oryny» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Jan qalaýymen tańdap alǵan taqyrybyn qoldap-qýattaǵan ǵylymı keńesshisi, akademık Á.Nysanbaev, jumys barysynda M.Jurynov, R.Berdibaev, M.Myrzahmetov syndy ǵalymdar óz pikirlerin, aqyl-keńesterin aıtyp, jol kórsetti.

Jalpy, elimizde Q.A.Iаsaýı ta­qyryby shyǵystanýshylar, fılologtar tarapynan zerdelenip keldi. Al buǵan deıin oıshyldyń muralary fılosofııa turǵysynan zerttele qoımaǵan. Al A.Ábýovtiń dok­torlyq dıssertasııasy bul olqy­lyqtyń ornyn toltyryp, osy baǵyt­taǵy alǵashqy jumys retinde tanyl­dy ári joǵary baǵalandy. Osy­laısha, ǵasyrlar boıy ulttyq sanamyzben, salt-dástúrimizben bite qaınasyp, mádenıetimiz ben rýha­­nııatymyzǵa ózindik oń áserin tıgizgen halqymyzdyń sopylyq dúnıe­tanymynyń qazaq fılosofııa­sy tarıhyndaǵy ornyn ǵylymı turǵyda aıqyndaǵan alǵashqy eńbek jaryq kórdi. Ǵalym óz eńbeginde Abaı dúnıetanymyndaǵy Allaǵa degen súıispenshiliktiń Q.A.Iаsaýıdiń tanymyndaǵy aqıqat pen onyń Allaǵa mahabbatynyń tyǵyz baılanysta ekenin ǵylymı negizde zerdeleı bildi. Ǵalym qos alyptyń Allany tanýdaǵy tanym-túsinikteriniń óte etene ekenin Muhtar Áýzovtiń arǵy atasy – Berdiqojanyń ataqty Iаsaýı mektebiniń shákirti bolǵanyn, onyń Abaı aýylyna oıshyldyń ilimin jetkizgenin dáleldeýi arqyly naqtylaıdy.

A.Ábýov 2005 jyly elordaǵa shaqyrylyp, UQK ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda bas ǵylymı qyzmetkeri bolyp jumys istedi, Pre­zıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda «Memlekettiń saıası strategııasy» kafedrasyn bas­qardy. On jyldaı «Mádenıetter men dinder halyqaralyq ortalyǵyna» jetekshilik etti. Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezin ótkizý osy ortalyqtyń basty mindeti bolatyn. Búginde úsh jylda bir ótetin bul dinı forým halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy, jahandyq bedeldi únqatysý alańyna aınaldy.

Aıdar Párqululynyń bastamasymen eldegi rýhanııat, din salasynda qalam terbep júrgen ǵalymdardyń basy bir arnaǵa toǵysyp, «Qazaqstan Dintanýshylary Kongresi» respýb­lıkalyq qoǵamdyq birlestigi quryl­ǵanyn aıta keteıik.

A.Ábýov – qazaq, orys, túrik jáne aǵylshyn tilderindegi 200-den asa ǵylymı jáne ǵylymı-sarap­tamalyq eńbektiń, maqala, baıanda­malardyń, onyń ishinde jeke jáne ujymdyq monografııalar men oqý­lyq­tardyń avtory. Ol Ulttyq Ǵy­lym akademııasynyń qurmetti aka­demıgi, bilim salasyna enbegi siń­gen qurmetti qyzmetker.

Sońǵy jańalyqtar

Altyn astyq qambaǵa quıyla bastady

Qazaqstan • Búgin, 14:10

Almaty qalasynda jer silkindi

Ekologııa • Keshe

Adasqan balalar aman-esen tabyldy

Aımaqtar • 07 Tamyz, 2020

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • 07 Tamyz, 2020

Uqsas jańalyqtar