Kezinde «Mırovozzrenıe Hodja Ahmeta Iаssavı» (Almaty q. 1997 j.), «Aqıqat jarshysy» (Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ baspasy, 1998 j.) syndy súbeli eńbekteri arqyly talaıdyń nazaryn aýdaryp, esimi keńge jaıylǵan, belsendi qyzmetimen qoǵam qaıratkeri retinde tanylǵan Aıdar Párqululynyń ómir joly úzdiksiz izdenis pen tynymsyz eńbekten quralǵan. Ǵalymnyń búgingi shyqqan bıigi onyń ómir órine umtyla bilýiniń jarqyn jeńisi bolsa kerek. Desek te, onyń árbir izgi qadamynyń bastaýynda, qarym-qabiletiniń negizinde ata-tekten berilgen taza rýh, ımanı kúsh jatqany sózsiz. Mundaıda qazaq «adam tegine tartpaı týmaıdy» deıdi. Osy oraıda A.Párqululynyń atasy Ábý Abylaev jóninde az-kem toqtala ketsek, arýaq syılaǵandyq bolar. Ábý Abylaev Túrkistan óńirine belgili azamat bolypty. Keshegi kóz kórgen qarııalardan jetken aýyzsha estelikterge qaraǵanda, ótken ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastap ol kisi Túrkistan bolysy ákimshiliginde jaýapty qyzmetter atqarady, kooperatıv, kolhoz basqarady. Sondaı-aq jergilikti halyqtyń suranysyna oraı elimizdiń soltústik óńirlerimen, onyń ishinde Aqmola aımaǵymen baılanys ornatyp, Qaraótkeldegi jármeńkeden azyq-túlik, túrli qajetti buıymdar jetkizý isin uıymdastyrǵan. Sol bir alasapyrandy kezeńde joqshylyqqa ushyraǵan qarapaıym halyqtyń qamyn jegen Ábýdiń ıgilikti isi sholaq belsendilerdiń qytyǵyna tıip, aqyrynda áıgili 1937 jyly qýǵyndalyp, abaqtyǵa jabylady. Qýanyshqa oraı, aqtalyp shyǵady. Budan keıingi ómirin Maqtaaralda ótkergen ol qıynshylyqty da, qýanyshty da elmen birge kóredi. Soǵys jyldarynda maıdannan qara qaǵaz alyp qara jamylǵan aǵaıyndy eńbekke jumyldyrý mehnatyn eńserýge Ábý Abylaevtyń jeke basynyń bedeli az septigin tıgizbegen.
1960 jyly dúnıege kelgen Aıdar Párqululy mektep bitirgen soń enbek jolyn jumysshy bolyp bastady. 1977-1982 jyldary aralyǵynda Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń tarıh fakýltetinde oqydy. Sol bir stýdent kezinde ótken arheologııa salasyna qatysty praktıkalyq sabaq barysynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin zertteýge qyzyǵýshylyǵy oıanady. Jan dúnıesin dinı oıshyl-ǵulamanyń murasyn bilsem degen talap, kesene týraly túrli saýal mazalaıdy. Keseneden alǵan osy alǵashqy áseri keıin úlken taqyryptarǵa baǵyttaıdy.
Ol kezde Q.A.Iаsaýıdiń, keseneniń tarıhy da, qujattary da ashyq zerttelmegen, tyıym salynǵan jabyq taqyryp bolatyn. Tipti Almatyda 1977 jyly tapsyryspen shyqqan «Ten srednevekovıa» degen kitapta ataqty oıshyl babamyz ortaǵasyrlyq qarańǵylyq pen nadandyqty nasıhattaǵan adam dep sıpattalypty. Kókiregi oıaý jas Aıdar mundaı qısynsyz jazbalarǵa senbeı, Iаsaýıdiń álemine óz tanymymen enedi. Onyń Iаsaýıdi, onyń muralaryn janyna jaqyn tutýyna dara tulǵanyń kesenesine saıasat yzǵaryn elemeı elimizdiń túkpir-túkpirinen aǵylyp kelip jatatyn qazaqtardyń, basqa da musylman jamaǵattyń rııasyz peıili de áser etpeı qoıǵan joq. Bir ǵana mysal. 1977 jyly sonaý Qostanaı, Pavlodar óńirinen bir top aqsaqaldyń baba basyna arnaıy kelip zııarat etkeni Aıdar Párqululynyń búgingideı esinde. Sol bir qarııalardyń júzderinen Qoja Ahmet Iаsaýıge degen sheksiz qurmettiń izin kórgeni esten shyǵar ma?..
Joǵary oqý ornyn bitirgen soń aýyl mektebine muǵalim bolyp jumysqa turdy. Otaý qurdy. Sodan, aýyl mektebinde eki jyl eńbek etkennen keıin О́zbekstandaǵy Syrdarııa pedagogıkalyq ınstıtýtyndaǵy tarıh laboratorııasyna meńgerýshi bolyp ornalasty. Munda ol qarym-qabiletimen kórine bildi. Arada eki jyl óte arnaıy joldamamen G.Plehanov atyndaǵy Máskeý halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa attanyp, onda 1985-86 jyldary bilimin jetildirdi. Máskeýden kelgen soń Tashkenttegi Nızamı atyndaǵy pedagogıka ınstıtýtyna aspırantýraǵa qabyldanyp, keıin ony Máskeýde jalǵastyrdy. Osylaısha, 1990 jyly tarıh ǵylymynyń kandıdaty ataǵyn aldy.
Ǵalymnyń azamattyq bolmysyn aıqyndaı túsken shaq Túrkistan qalasynda qyzmet etken jyldar desek qatelespeımiz. Táýelsizdik tańy atyp, Túrkistanǵa basa nazar aýdaryla bastaǵan 1991 jyly shaharda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet ashyldy degen jyly habar Aıdar Párqululyn eleń etkizdi. Alyp-ushqan kóńil kúımen kelip jańa ýnıversıtetke aǵa oqytýshy bolyp ornalasty. Ýnıversıtettiń birinshi rektory, akademık Murat Jurynov sáttilik tilep, batasyn berdi. Osy sátten ǵalymnyń Túrkistandaǵy kezeńi bastaldy.
Kezinde ýnıversıtettiń halyqaralyq baılanystar jáne áleýmettik máseleler boıynsha prorektory qyzmeti senip tapsyrylǵan A.Ábýov ózine júktelgen barlyq mindetti abyroımen oryndap, bilim oshaǵynyń órkendeýine, ásirese mádenıet salasyn damytýǵa súbeli úlesin qosty.
Bizdiń keıipkerimiz ýnıversıtettegi jaýapkershiligi kóp basshylyq qyzmetin joǵary deńgeıde atqara júrip, ǵylymmen de shuǵyldanýǵa den qoıdy. Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń doktoranty atanyp, 1997 jyly «Qoja Ahmet Iаsaýı dúnıetanymy jáne onyń qazaq fılosofııasyndaǵy máni men oryny» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Jan qalaýymen tańdap alǵan taqyrybyn qoldap-qýattaǵan ǵylymı keńesshisi, akademık Á.Nysanbaev, jumys barysynda M.Jurynov, R.Berdibaev, M.Myrzahmetov syndy ǵalymdar óz pikirlerin, aqyl-keńesterin aıtyp, jol kórsetti.
Jalpy, elimizde Q.A.Iаsaýı taqyryby shyǵystanýshylar, fılologtar tarapynan zerdelenip keldi. Al buǵan deıin oıshyldyń muralary fılosofııa turǵysynan zerttele qoımaǵan. Al A.Ábýovtiń doktorlyq dıssertasııasy bul olqylyqtyń ornyn toltyryp, osy baǵyttaǵy alǵashqy jumys retinde tanyldy ári joǵary baǵalandy. Osylaısha, ǵasyrlar boıy ulttyq sanamyzben, salt-dástúrimizben bite qaınasyp, mádenıetimiz ben rýhanııatymyzǵa ózindik oń áserin tıgizgen halqymyzdyń sopylyq dúnıetanymynyń qazaq fılosofııasy tarıhyndaǵy ornyn ǵylymı turǵyda aıqyndaǵan alǵashqy eńbek jaryq kórdi. Ǵalym óz eńbeginde Abaı dúnıetanymyndaǵy Allaǵa degen súıispenshiliktiń Q.A.Iаsaýıdiń tanymyndaǵy aqıqat pen onyń Allaǵa mahabbatynyń tyǵyz baılanysta ekenin ǵylymı negizde zerdeleı bildi. Ǵalym qos alyptyń Allany tanýdaǵy tanym-túsinikteriniń óte etene ekenin Muhtar Áýzovtiń arǵy atasy – Berdiqojanyń ataqty Iаsaýı mektebiniń shákirti bolǵanyn, onyń Abaı aýylyna oıshyldyń ilimin jetkizgenin dáleldeýi arqyly naqtylaıdy.
A.Ábýov 2005 jyly elordaǵa shaqyrylyp, UQK ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda bas ǵylymı qyzmetkeri bolyp jumys istedi, Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda «Memlekettiń saıası strategııasy» kafedrasyn basqardy. On jyldaı «Mádenıetter men dinder halyqaralyq ortalyǵyna» jetekshilik etti. Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezin ótkizý osy ortalyqtyń basty mindeti bolatyn. Búginde úsh jylda bir ótetin bul dinı forým halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy, jahandyq bedeldi únqatysý alańyna aınaldy.
Aıdar Párqululynyń bastamasymen eldegi rýhanııat, din salasynda qalam terbep júrgen ǵalymdardyń basy bir arnaǵa toǵysyp, «Qazaqstan Dintanýshylary Kongresi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi qurylǵanyn aıta keteıik.
A.Ábýov – qazaq, orys, túrik jáne aǵylshyn tilderindegi 200-den asa ǵylymı jáne ǵylymı-saraptamalyq eńbektiń, maqala, baıandamalardyń, onyń ishinde jeke jáne ujymdyq monografııalar men oqýlyqtardyń avtory. Ol Ulttyq Ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi, bilim salasyna enbegi sińgen qurmetti qyzmetker.
