Ekonomıka • 29 Shilde, 2020

Immýnıtetti kóteretin ónimder

45 ret kórsetildi

Ereksheligi kóp bıylǵy kóktemnen beri ımmýnıtetti kóteretin jemis-jıdek, kókóniske suranys artty. Onyń sebebi de joq emes-ti. Bul oraıda ońtústik óńiriniń sharýalary sol suranysty barynsha qanaǵattandyrýǵa tyrysýda. Mysaly, Ordabasy aýdany Qajymuqan aýyldyq okrýginde ornalasqan «Elnur-Aıdar» óndiris kooperatıvi tropıkalyq jemister men alma baýy ónimin arttyra túsýde. Naqtyraq aıtsaq, búgingi tańda 1 myń túp anar, 6 myń túp alma, 707 kóshet lımon ósirip otyr. Byltyr lımonnyń bir jyldyq kóshetiniń ózinen 4 tonnaǵa jýyq ónim alǵan kooperatıv bıyl 20 tonna ónim alýdy josparlaýda.

Búginde adam denesiniń qarsylasý qabileti, ıaǵnı bógde jasýshalardy, túrli ınfeksııalar men vırýstardy beıtaraptandyryp, sodan keıin ony joıyp jiberetin ımmýndyq júıesi týraly jıi aıtylyp keledi. Onyń birden-bir sebepkeri eldi jaılaǵan juqpaly indet bolǵany málim. Adamnyń ımmýn júıesi jartylaı tuqym qýalaýshylyqqa táýeldi bolsa, qalǵan 50%-y ómir súrý deńgeıine sáıkes qalyp­ta­sady eken. Immýnıtetti saqtaýdyń róli men múmkindigin kóbinese aýyrǵan kezde ǵana oılaıtynymyz belgili. Mamandar ımmýndyq júıeni nyǵaıtý úshin vıtamınder men mıkroelementter qajettigin, al ony tabıǵı túrde alýǵa keńes berýde. Túrkistan oblysynda quramynda adam aǵzasyna qajetti dárýmender mol jemis-jıdek pen kókónistiń kóptep ósiriletini málim. Iаǵnı óńir turǵyndarynyń, dárýmenge baı kóptegen jemis-jıdek, kókónisterdiń ózge óńirlerge jiberiletinin eskersek, el halqynyń ımmýnıtetin kóteretin ónimniń ósimine aýylsharýashylyq salasy mamandary erekshe kóńil bólýde. Oblystyń tabıǵı klımattyq ereksheligine oraı, erte pisetin baqsha, kókónis, kartop ónimderin jınaý qarqyndy túrde júrgizilýde. Aldyn ala jasalǵan esep bo­ıynsha bıyl 2,8 mln tonna kókónis, baqsha, kartop ónimderi jınalmaq. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbol Badyraqovtyń dereginshe, óńirde óndiriletin baqsha ónimi oblys halqynyń qajet­tiliginen 34,4 ese, el halqynyń qa­jet­­tiliginen 3,2 esege artyq óndiriledi. Son­dyqtan baqsha ónimi Túrkistan oblysy úshin eksportqa baǵyttalǵan maqtadan ke­ıin­gi ekinshi ónim bolyp otyr. О́ndirilgen ónimniń 53%-y (433,1 myń tonna) eksportqa, 47%-y (388,3 myń tonna) ishki naryqqa satyldy. Baqsha ekken 7529 agroqurylym pisý merzimine qaraı bir gektardan ortasha alǵashqy kezeńde 2 mln teńgege deıin, qazir 600 myń teńge tóńireginde tabys alýda. Al kókónisten 1080,1 myń tonna ónim jınaý josparlanyp, 642,2 myń tonnasy jınalǵan. Onyń ishinde pııaz, sábiz, qyzanaq, qııar ekken 10276 sharýa qojalyǵy 1 gektardan ortasha 1,5 – 2 mln teńge tabys tabýda.

«Bıylǵy kóktemde, ásirese qyryqqabat ekken dıqandar birqatar qıyndyqqa tap bolǵany málim. Qyryqqabat daqyly 8 myń gektarǵa egilip, odan 300 myń tonna ónim jınaldy. Alaıda álemdik pandemııa taralýynyń alǵashqy kezeńinde ónim ótkizý naryqtaryn aıqyndaýda qıyndyqtar týyndady. «Oblys ákimdigi tarapynan tıisti sharalar qabyldanyp, eksporttyq shekteýlerdi joıý, óńirler arasynda baılanys ornatý, oblys, qala ákimdikterimen ónimderdi ótkizý jóninde memorandým jasaý nátıjesinde 187 myń tonna (62%) ónim ishki naryqqa, 73 myń tonna (24%) Reseıge eksportqa jóneltilip, 40 myń tonna (14%) agroqurylymdar tarapynan áleýmettik az qamtylǵan otbasylarǵa taratyldy. О́kinishke qaraı, qyryqqabat suryptaryn óndirýdiń ortasha ózindik quny 1 kılo úshin 50 teńge bolsa, naryqta 15-20 teńgeden satyldy. Osyǵan oraı, shyǵynǵa ushyraǵan taýar óndirýshilerdiń ekinshi ónimin egýin qoldaý úshin, Úkimet rezervinen jyldyq syıaqy mólsherlemesi 0,01% paıyzben 1,6 mlrd teńge bólindi. Qazirgi tańda agroqurylymdardan ótinim qabyldaý bas­taldy», deıdi basqarma basshysy.

Karantındik sharalar jylyjaı keshen­de­rine de óz áserin tıgizdi. Bul oraıda Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jylyjaı sharýashylyqtaryn qoldaý maqsatynda, qarjy uıymdarynan alǵan nesıelerin tóleý merzimi 1 jylǵa shegerilgen. Bıylǵy 6 aıda jańadan 64,7 gektar jylyjaı salynyp, jalpy kólemi 1 168 gektarǵa jetti. Búginde jylyjaılarda jalpy 100 myń tonna ónim óndirildi.

Oblys qurylǵaly beri egis kólemi 12 myń gektarǵa artqan óńirde mem­le­­ket­tik qoldaýdyń nátıjesinde, eli­miz­de qabyldanǵan tótenshe jaǵdaıǵa, karan­tın­dik sharalarǵa qaramastan ósimdik sharýa­shylyǵynyń damý qarqyny turaqty saqtalyp otyr. Atap aıtqanda, aldyn ala jasalǵan boljamdyq esep boıynsha 231,1 myń gektar masaqty daqyldardyń ár gektarynan ortasha 21 sentnerden, jalpy 478 myń tonna, ıaǵnı ótken jyldan 30 myń tonna artyq jınaý kózdelgen. Al astyqtyń 60%-y orylyp (137,4 myń ga), gektar túsimdiligi 19 sentnerden 261,1 myń tonna astyq qambaǵa quıyldy.

«Astyq orý naýqany tamyz aıynyń al­ǵash­qy onkúndiginde aıaqtalady. Astyq­tyń baǵasy tonnasyna 80 myń teńge jáne sabany kılogramyna 15 teńge tóńireginde satylýda, eger 1 gektar astyq ósirýge ortasha 40-45 myń teńge shyǵyn shyǵatynyn eskersek, ortasha 40-50 myń teńge tabys alynýda, bul astyq óndirýshi 5712 agroqurylymnyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaq­sarýyna oń serpin berip otyr. Sonymen qatar bıyl 1,5 jyldyq mal-azyqtyq da­qyl­­daryn jınaý josparlanyp otyr, búgin­ge 2,9 mln tonna azyq daıyndaldy (77%). Aıta ketken jón, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ónim ótkizý problemasyn sheshý úshin «Egis alańynan – saýda qataryna deıin» qanatqaqty jobasy bas­taldy. Jobaǵa Úkimet rezervinen 1 mlrd teńge nesıe qarjy bólindi, bul óz kezeginde, iri saýda núktelerine jyldyq syıaqy mólsherlemesi 0,01%-ben nesıe berilip, saý­da núkteleri agroqurylymdardan tikeleı 10 túrli ónimdi satyp alýǵa múmkindik beredi», deıdi Nurbol Badyraqov.

Oblys ákimi О́mirzaq Shókeevtiń tapsyrmasyna sáıkes, aýyl sharýashylyǵy salasyn qar­qyndy damytyp, eńbek ónimdiligin arttyrý maqsatynda 3 negizgi baǵytqa ba­sym­­dyq berildi. Agroqurylymdardy iri­len­dire otyryp, óndiriske zamanaýı ozyq tehnologııalardy engizý baǵytynda, Túr­k­istan qalasy aýmaǵynda azyq-túlik bel­de­ýin qalyptastyrý aıasynda 1458 sharýa qojalyǵyn 9 kooperatıvke biriktirip, tehnıkamen qamtamasyz etý jáne 11 myń gek­tar­ǵa jańbyrlatyp sýarý tehnologııa­syn engizý josparlanǵan. Jalpy, bul baǵyt boıyn­sha joba aıasynda quny 28,7 mlrd teńge bolatyn 6 ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda. Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý jobasyn engizý kózdelgen ekinshi baǵyt sheńberinde 9 mlrd teńge bolatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirilip, qosymsha 364 jumys orny ashyldy. Qazirgi tańda 1558 agroqurylym ekinshi ónim egip, agrotehnıkalyq sharalardy atqarýda. Al jeke qosalqy sharýashylyqtardyń aýlasyna tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizý arqyly kóp balaly analardy, áleý­met­tik az qamtamasyz etilgen otbasylardy ju­myspen qamtýǵa, jaǵdaıyn jaqsartýǵa múm­kindik beretin úshinshi baǵyt boıynsha 20 otbasy qarjy alýǵa qujattaryn tap­syr­ǵan.

Memlekettik qoldaý men sýbsıdııalaý mal basy men ónimdiliktiń ulǵaıýyna da oń áserin tıgizip otyr. Atap aıtqanda, mal basyn ulǵaıtýǵa 6,4 mlrd teńge bólinip, 936 agroqurylymǵa 2,5 mlrd teńge sýbsıdııa tólengen. Nátıjesinde, bıylǵy 6 aıda iri qara mal sany 6,1%-ǵa, qoı men eshki – 5,1%, jylqy – 9,4%, túıe – 8,3%, qus sany 12,5%-ǵa artqan. Mal sharýashylyǵy ónim­diligin arttyrýǵa 3,3 mlrd teńge qarjy bó­linip, 381 agroqurylym 2,2 mlrd teńge memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Budan bólek, 16 sút óńdeý kásiporyndarynyń 488 tonna sary maı men 1131,2 tonna irimshik óndirý úshin agroqurylymdardan qabyldaǵan 24,5 myń tonna sútke 600 mln teńge sýbsıdııa tólengen. Nátıjesinde, et-sút óndirý, eksporttaý kórsetkishi artyp otyr. Mysaly, bıylǵy 6 aıda 3,5 myń tonna sıyr eti, 242 tonna qoı eti, 1246 tonna qus eti О́zbekstan, Reseı, Belorýssııa, Qyrǵyzstan elderine eksporttaldy.

«Oblysymyzdyń aýyl sharýashylyǵy salasy respýblıkada erekshe oryn alady. Bul salada 71,8 myń sharýa qojalyǵy tirkelgen respýblıkadaǵy úlesi – 33%, 177,5 myń adam jumyspen qamtylyp otyr. Bıyl qańtar-maýsym aılarynda jalpy ónim kólemi respýblıkalyq kórsetkishtiń 13,7 %-yn qurady. 174,1 mlrd teńge ónim óndirilip, ótken jyldan 15 mlrd teńgege artty. Aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna 12,2 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, 7,1 % artty. Tamaq óndirisine 2,1 mlrd teńge ınvestısııa salynyp, ótken jyl­dyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 12,8 ese ósti», deıdi basqarma basshysy Nurbol Badyraqov.

Osyndaı ıgi ister kóptep atqarylyp jatqan óńirde jyl sońyna deıin aýyl sharýa­shylyǵy ónimi ótken jyldan 77 mlrd teńgege artyp, naqty kólem ındeksi
105,0 % jetkizilmek.

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 18:21

Qyzylordada eki kúnde 36 adam ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:51

Sora ekken turǵyn tergelýde

Aımaqtar • Búgin, 16:33

Alaqandaı Artem: 980 gramm ómir

Qoǵam • Búgin, 16:00

Arzan ton alamyn dep aldanyp qaldy

Aımaqtar • Búgin, 14:30

Bir aıda 20 mln teńge aıyppul

Aımaqtar • Búgin, 09:12

56 shaqyrymdy júzip ótti

Sport • Búgin, 08:33

Bıznesti qoldaý mańyzdy

Saıasat • Búgin, 08:24

Uqsas jańalyqtar