Pikir • 29 Shilde, 2020

Shekteý men tyıym – barshamyzdyń múddemiz

13 ret kórsetildi

Álemdi alqymynan qysqan koronavırýs pandemııasynyń qursaýynda otyrǵanda amalsyz ótken zamandaǵy osyǵan uqsas indet jaılaǵan shaq jáne onymen kúres kóz al­dy­myz­ǵa keledi. Densaýlyq saqtaý halyq komıs­sa­rıa­ty­nyń 1924 jylǵy mamyrdyń 24-degi buıryǵymen alqa múshesi Halel Dosmuhameduly oba indetine qarsy kúresý Ortalyq komıs­sııasynyń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalǵan.

El adamdarynyń aıtýyna súıensek, Halel bul asa ja­ýapty da qaterli tapsyrmany oryndaýda batyl sheshimdi bolǵanǵa uqsaıdy. Oba aýrýy kezinde aýyl men aýyldy bir-birine qatystyrmaı, karantın jasatqyzǵan. Aýrý shyǵyp, kisisi ólgen qystaqtardy bólek baqylaýda ustap, dárigerlik kómek kórsetip otyrǵan, qora-qopsysyn órtetip, tysh­qan­dardy aýlatyp, qurt­qyzyp, ke­seldiń odan ári jappaı ja­ıylýyna tosqaýyl qoı­ǵyzǵan. Taısoıǵan qu­myn­da órtelgen qystaýlar or­yn­dary sol bir alysta qal­ǵan obyr jyldardyń eskert­kish­terindeı tompaıyp áli jatyr. Bul tómpeshikterge halyq «Úsh oba», «Bes oba» dep ataý bergen. Erekshe elegizetin bir jaıt, budan júz jyldan astam burynǵy oba aýrýynyń zardapty izi búginge deıin joıylmaı otyrǵany. Tek sońǵy 30-40 jyldyń ishinde Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýda­nyn­da eki-úsh dúrkin oba aýrýy qylań berip, eldi úreı­len­dirip, ábiger astynda qal­dyr­dy. Qazirgi úreılený qu­daı­ǵa shúkir, tehnıka men medısına arqyly shapshań seıiledi ǵoı. Al júz jyldan astam burynǵy úreılenýdi kóz aldyńa ákeletin jyr joldaryn oqyǵanda tóbe shashyń tik turady. Sondaı uzaq tolǵaýdyń biri bizdiń qolymyzda. Ony maǵan Mııalydaǵy Násip Kenjıeva esimdi ájeı berdi. Ol – Haleldiń jıeni Sarman Ǵapýrınniń áıeli. Tolǵaý bir dápterge bólek jazylǵan. Syrtynda «Oba» degen jazý bar. О́kinishke qaraı, sirá, alashordashyǵa baılanysty dep qoryqqandyqtan bolar, jazǵan kisiniń, ıaǵnı avtordyń kim ekeni kórsetilmegen. Dáp­ter­diń birinshi betine «1913 jyly Kalmykov qalasy Esim tóbesinen oba aýrýy shyqqanda ishinde bolǵan adam aıtqan sózi eken» delingen.

Dápterdiń syrtynda osylaı delinýine qaraǵanda jazǵan emes, aıtqan kisiniki. Olaı deıtinimiz, Haleldiń jeke arhıvinde bul tolǵaý saqtalmaǵan. Osy pikirdi ǵalymnyń ádebıetshiligin zerttep, ǵylymı túıin jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rıza Álmuqanova da qoshtaıdy. Sonymen qatar tolǵaýdyń jazylýynda Halelmen shyǵarmashylyq birlestikte bolǵan aqyn Yǵylman Shórekulyna tán ózindik órnekter, stıldik erekshelikter, jıyrmasynshy jyldarǵa deıingi óleńdi aýyzsha shyǵarýdan jazýǵa aýysqandaǵy tóselmegen qol­tań­­basy baıqalady. Qalaı bol­ǵanda da bul dáriger Halel Dosmuhamedulynyń ómiri men qyzmetiniń eleýli bir paraǵy.

Oba týraly osy jan túr­shik­tiretin jyr-derek álemdi koronavırýs indeti jaılap, pandemııa alqymnan qysqanda oıǵa eriksiz qaıta oraldy. Oba da koronavırýs sııaqty shapshań juqqysh, tez taraıtyn qasiretti keseldiń ózi. Ekeýiniń uqsastyǵy, pále-jalasy birdeı, halyqqa qyrǵıdaı tıedi. Ol kezde óleńde aıtylǵandaı «...Kóremiz kóz aldyńda oıran úıdi//Yzbyraı, zilmáńkesin-bárin jaǵyp//Qaraıtyp keregesin qoıǵan úıdi// Kóbi ólip, azy qaldy osy dertten//Kem emes úshbý apat janǵan órtten//Sekildi qara sııa juqqyshtyǵy//Aqyry sebeppenen daǵdyr jetken//Hal bilgen, bata oqyǵan adamdardyń// Bári de úles aldy kelip-ketken...» bolyp, elge qasiret-qaıǵy ákelgen. Eger koronavırýs­pen der kezinde kúrespesek sondaı kúıki kórinistiń kebin kımesimizge kim kepil. Son­dyq­tan karantın jarııalap, jurtqa «Úıde bolaıyq», «Ja­­qynyńa janashyr bol» dep eskertpeler berip, orynsyz kezbelikke salynýǵa jol ber­meý­diń aldyn alý oryndy-aq. Budan bir ǵasyr jáne jeti jyl burynǵy epıdemııa tu­syn­da áli de bolsa medısına damy­maǵan ýaqyt bolatyn. Sol sebepti de shyǵyn kóp boldy. Qazir shúkir, betperde, ústige kıetin kıim, qolǵap, kózildirik tárizdi saqtaný quraldary paıda boldy. Ásirese, koronavırýs juqtyrǵandardyń qaq ortasynda júrgen medısına qyzmetkerleri ony ońtaıly paıdalana bastady.

Ádilin aıtý kerek, indettiń jolyn kesý sharalary jaman emes. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtan bastap búkil halyq bolyp onymen migirsiz kúresip jatqany qýantady, alǵashqy kezeńde jiberilgen kemshilikterdi, bilmestikterdi joıý jumys­tary óris aldy.

«Oba» atty óleńde «Saý bólek, aýrý bólek, ólgen bólek//Aınala qaraýyl tur dóp-dóńgelek//Arannan qar­ǵyp ótken sur kıikteı// Qa­tys­qan qaza tapty elden bólek» degenindeı jaǵdaı búginderi de qaıtalanyp otyr. Adamdar aýrýdy bir-birine juqtyrady, bilgenniń tilin almaıdy. Sadaqaǵa barady, toı toılaıdy. Oqyǵan, toqyǵan jaqsylar men jaısańdardyń ózderi kóńil qımastyqpen qaıtys bolǵandardy sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa baryp, arandap qalyp, koronavırýs, pnevmonııa (ókpe qabynýyn) keselderin juqtyryp, arty qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasyp jatqan jaıt jeterlik.

Bir jaqsysy, óńirimizde in­det­tiń jappaı etek alýy­­na jol bermeý joldary qaras­ty­rylyp jatyr. Ka­ran­tın, keselge shal­dyq­qan­dar­dy bó­lek­tep emdeý, kúdikke ilik­ken­derdi oqshaýlaý, kóshede júrýge, toı-topyrǵa shekteý qoıý, jańa emdeý orynda­ry qu­ry­lys­taryn qysqa merzimde turǵyzý jáne taǵy basqa sharalar kóńilge medeý beredi. О́kinishke qaraı, osyndaı qat-qabat jumystardy kór­meı bosqa daýryǵýshylyq, túımedeı kem-ketikti túıedeı etip jarııalaý baryp turǵan ońbaǵandyq. El ishine iritki salýǵa nege úıirmiz?! Mundaı ker aýyzdarǵa tosqaýyl qoı­maýǵa bolmaıdy. Áleýmettik jelidegi aýyzdaryna ne kelse sony aıtatyndar, ánsheıinde eki sózdiń basyn quraı almaıtyn, bú­gin­de kósemsip, «bilgirge aınalǵandar» kóbeıip barady. Onyń esesine bárimiz, búkil adamzat bolyp indetpen jumyla kúresýimiz qajet-aq. «Úıde bol» dese úıde bolaıyq, «Qydyrma» dese qydyrmaıyq. «Sadaqaǵa barýdan tyıyl» dese tyıylaıyq. Shydaıyq! Jaýgershilikti de, asharshylyqty da, qýǵyn-súrgindi de, bodandyqty da bastan ótkerip, jeme-jemde jeńe bilgen qazaq halqy bul tyǵyryqtan da shyǵary kámil. Soǵan ımandaı seneıik. Biz birgemiz, áleýmet!

 

Tólegen JAŃABAIULY,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qyzylqoǵa aýdanynyń qurmetti azamaty

 

ATYRAÝ

 

Sońǵy jańalyqtar

QHL: Vıza bermeı jatyr

Hokkeı • Keshe

COVID-19 adamnan ıtke juqqan

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar