Sýrette: Qyshqa bádizdelgen «Táńirdiń uly Shanıýı» degen jazý
Joǵarydaǵy tyń aqpar basylym oqyrmandarynyń nazaryn aýdaryp, bázbir tulǵalar osynaý jaǵymdy jańalyqty áli de indete jazýdy ótingen edi.
Osy oraıda, Mońǵol dalasynyń Qanǵaı taýly alqaby Ary-Qanǵaı aımaǵy, О́lzıti sumyny jerinen tabylǵan nysanǵa qazba jumystaryn júrgizgen mońǵolııalyq maman arheologterdiń jergilikti baspasóz quraldarynda jarııalaǵan maqala-suhbattarynda, joǵarydaǵy Táńirqut ordasynyń tabylýy kezdeısoq oqıǵa qataryna jatpaıdy depti.
О́ıtkeni álemge áıgili kóshpendiler mádenıetiniń alǵashqy irgetasyn qalap, áskerı-ákimshilik turǵydan jetilgen ulys qura bilgen ǵundar jaıly derek ejelgi Tań patshalyǵynyń tarıhshysy Syma Sıannyń «Shı szı» atty jylnamasynyń 110-shy bóliminde jazylǵan. Osyndaǵy mátindi 1960 jyldary ataqty mońǵol oqymystysy H.Perlee zerttep kórip: «Qytaı tarıhshysy jazǵan ǵundardyń Lýýt ordasy Qanǵaı taýy alqabynda jatyr» dep berik boljam aıtqan eken.
Jalpy, oqyrman úshin aıta keterlik málimet: óz dáýirinde eýrazııalyq keńistikti qushaǵyna syıdyrǵan Ǵun ımperııasynyń ortalyǵy qazirgi Mońǵol dalasy bolǵany anyq. Búginge deıin Azııa qurlyǵynan ǵun dáýirine tán 7 myńǵa tarta mádenı-arheologııalyq artefaktiler tabylsa, osylardyń 5 myńy Mońǵol jerinde jatyr. Al bulardyń 1335-i Qanǵaı taýly alqabyn kókteı ótip 280 shaqyrymǵa sozylyp aǵatyn Tamyr ózeni boıynda eken.
Demek, ǵun dáýirin zertteýshi arheologter uzaq jyl joǵarydaǵy Lýýt ordasyn Qanǵaı taýly alqabynyń kúretamyry Tamyr darııasy boıynan tabylar degen úmitte bolǵany anyq.
Osy oraıda, tarıhı jańalyqty ashqan toptyń jetekshisi, Ulanbatyr ýnıversıteti arheologııa fakýltetiniń meńgerýshisi, doktor (PhD) T.Iderhanǵaı myrzamen onlaın suhbattasyp, táńir jolyn ustanýshy babalarymyz tý tikken ordanyń tabylý tarıhy jaıly qysqasha áńgime órbittik:
– Iderhanǵaı myrza, sizder Ǵun ulysynyń ejelgi ordasyn tapty dep estip jatyrmyz. Qutty bolsyn!
– Rahmet. Biraq atalmysh nysan osydan úsh jyl buryn, ıaǵnı 2017 jyly áýeden túsirilgen sýretti saraptaý nátıjesinde anyqtalǵan bolatyn. Onyń ǵun dáýirine tán dúnıe ekenine daý joq. О́ıtkeni qala ornalasqan ólkede ǵun dáýirine tán artefaktiler óte kóp. Biraq biz alǵashynda bul qalanyń ǵundar ordasy ekenin bile qoımadyq. Ol keıin anyqtaldy.
– Ony qalaı anyqtadyńyzdar?
– О́tken jyly nysanǵa kezekti qazba jumysyn júrgizý barysynda qatty qyshqa ejelgi qytaıdyń hanzy árpimen bádizdelgen jazýdy taptyq. Ony qalaǵa alyp kelip, kásibı mamandardy qatystyryp oqyp kórsek «Táńirdiń uly Shanıýı» («Táńirqut») degen sóz eken. Bul ǵun ulysynyń bıleýshisine beriletin ataq. Sóıtip alǵash ret atalmysh qala orny ǵundardyń astanasy Lýýt ordasy bolýy múmkin degen joramal jasaldy. Biraq jarııalaýǵa asyqpadyq.
– Nege?
– Oǵan sebep, Lýýt qalasy jaıly qytaı jylnamalarynda qala syrty eki qabat qorǵanmen qorshalǵany jaıly naqty jazylǵan. Bıyl dál osy derekti dáleldeý maqsatynda qazba jumysyn júrgizdik. Rasynda qala qos qorǵandy eken. Tipti eki qorǵan arasynda birshama tóbeshik tárizdi dúnıeler ornalasqan. Tegi bul qala qorǵanysynyń ereksheligi bolar dep topshyladyq.
Taǵy bir tańdanarlyq jaǵdaı – ishki qorǵannan 4/1 qashyqtyqta adam qolymen jasalǵan sý qoımasy (basseın) tabylýy. Jasalý stıli men basseınniń qurylymy keremet. Mine, bul qalanyń Lýýt ordasy ekenine taǵy bir dálel. О́ıtkeni ejelgi dáýirde mundaı basseın kóshpeli ǵundardyń patsha saraıynda ǵana bolatyny jaıly qytaı derekterinde kezdesedi.
– Qala ornyna júrgizilip jatqan qazba jumysy ári qaraı jalǵasa bere me?
– Árıne. Tek qarjy máselesi qol baılamasa bolǵany. Shynyn aıtqanda, qazba jumysy áli júıelene qoıǵan joq. Tek barlaý sharalary atqarylýda. Bizdiń boljaldy paıym boıynsha, qala qorǵany «Táńirdiń uly Shanıýı» degen jazýy bar qysh taqtaıshalarmen kómkerilip, patshanyń dańqyn áıgilep turǵan tárizdi. Tek, qorǵany osyndaı bolǵanda onyń ishi qandaı bolýy múmkin. Eger qazba jumysyn júıeli júrgize alsaq, bul nysannan álemdi tańdandyratyn ǵun muralary tabylary haq.
– Qala aýmaǵyna tolyqqandy arheologııalyq zertteý júrgizý úshin qansha ýaqyt qajet?
– Beri aıtqanda 10 jyl qajet. Bul ýaqytta qala qurylymyn anyqtap, qorǵan qabyrǵalary men sý basseınderin naqtylaýǵa bolady. Ári qaraı óte názik qazba-zertteýler kásibı jolmen júrgizilse, qalaishilik mádenıetti paıymdaýǵa bolady.
– Kóp jaǵdaıda Eýrazııa keńistiginde oryn tepken ejelgi kóshpendilerge tán qorǵan-muralar qazylǵan, tonalǵan úrdis kezdesip jatady. Bul nysannyń kúıi qalaı eken?
– Nysanǵa buǵan deıin adam balasynyń qoly tımepti. Qala ejelgi beınesin jaqsy saqtaǵan. Sondyqtan da qazba-zertteý isin júrgizýge óte qolaıly.
– Bolashaqta zertteý jumystaryna sheteldik mamandar tartylýy múmkin be?
– Buǵan deıin mońǵol dalasynan tabylǵan ǵun jáne túrki dáýiri eskertkishteri birlesken jumys toptarynyń jemisi retinde tirkelip keldi. Al myna jańalyq tek mońǵol arheologııasynyń jeke tabysy bolýy tıis. Sondyqtan óz basym basqa bireýlermen jańalyq bólisýdi qalamaımyn.
– «Biz kómekteseıik, birge qazaıyq» dep jatqandar bar ma?
– Bolǵanda qandaı. Men doktorlyq dárejeni Reseıde qorǵaǵan edim. Ǵun ordasy tabylǵany jaıly ondaǵy ǵalymdarǵa habarlaǵanymyzda, olar qolma-qol «Birlesip qazaıyq, qarjysyn biz kóteremiz» dep usynys bildirdi. Biraq mońǵol arheologteri óz dalamyzdaǵy tarıhı murany ózimiz zerttep, álemge ózimiz tanytýǵa qushtarmyz.
– Lýýt qalasynyń tabylýy shyn máninde álem tańdanarlyq jańalyq. Osyny estip-bilgender ne aıtyp jatyr?
– Ásirese eki jaq kórshimiz Reseı men Qytaı qatty eleńdedi. Aspanasty eliniń basylymdary «Álem tańdanarlyq uly jańalyq» dep jarysa jazyp jatyr.
Bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha uly Ǵun ulysynyń qurylǵanyna kelesi jyly 2230 jyl tolady. Buǵan deıin álem kóshpendilerdi eýrosentrıstik kózqaras turǵysynan at ústinde júrgen qaraqshy-tonaýshy kúshtik qurylym retinde baǵalap, olardy qala mádenıetinen maqurym qalǵan tobyr dep sanady. Eger de Lýýt qalasy tolyq zerttelgen jaǵdaıda onyń ǵajaıyp arhıtektýrasy álemge áıgilenip, ata-babalarymyzdyń keremet óneri dúnıe júzin tamsandyrary sózsiz.
