Oqıǵa • 30 Shilde, 2020

Abaı murajaıynyń bas shyraqshysy

178 ret kórsetildi

Bir jyldyń tóli bolyp sanalatyn qurdasy Álıhan bastaǵan Alash arys­tarynyń birden-bir tilektes, nıettesi bolǵan ákesi Muhamedhan ustalyp ketken soń ınstıtýttan qýylǵan Qaıymnyń endigi jalǵyz qamqorshysy Muhtar Áýezov boldy. Jaqsy aǵanyń aqyl-keńesimen ol stýdent keziniń ózinde ǵy­lymı turǵydaǵy onnan astam zertteý eń­begin jazyp úlgerdi. Munyń syrtynda óleń jazyp, aýdarmamen de aınalysty. Sonyń nátıjesinde jasy jıyrmanyń ortasyna kelmeı jatyp, respýblıka Jazýshylar odaǵynyń músheligine ótip úlgergen.

Adamdy taný jóninen qamshy saldyrmaıtyn, bir jaǵynan aǵasy ispettes Muh­tar Qaıymnyń boıynan ımandylyq pen adaldyqty qapysyz ańǵarǵandyqtan oǵan otyzynshy jyldardyń aıaǵynan bas­­tap jaýapty da naqtyly mindetterdi júk­tegen. Abaı jáne onyń shákirtteri mura­synyń joǵalyp ketýinen qaýiptengen Muhań eski zamannyń esti áńgimelerin biletin qarııalardan derek alyp qalý, aqyn óleńderiniń tekstologııasyn zertteý, Abaıdyń alǵashqy murajaıyn ashýǵa negizdeme jasaý jumystaryn senimdi shákirti Qaıymǵa júktegen. Osydan keıin-aq Qaıym ári dosy, ári áriptesi bolyp tabylatyn Borıs Akerman degen azamatpen júk mashınasymen Shyńǵystaýdy erinbeı-jalyqpaı aılap aralap, Abaıdy kózi kórgen qarııalarmen de áńgimelesýge ýaqyt taba bildi, aqyn shyǵarmalarynyń shynaıylyǵyn da anyqtap baqty. Sa­par barysynda aqyn ómirine qatysty tur­mys­tyq zattar da tabylyp jatty. Sol kez­diń ózinde 500 jádiger naqtylanyp, olarǵa ǵylymı sıpattama berilgen eken. So­laısha Qaıym Muhamedhanov 1940 jyly Semeıde ashylǵan Abaı murajaıyn uıym­dastyrýǵa ólsheýsiz eńbek sińirdi.

Ustazy Muhtar Áýezovpen birge mura­jaıǵa laıyqty ǵımaratty tańdasqan da Qaıym. 1940-1944 jyldary Bekbaı Baıy­sovtyń úıinde ashylǵan murajaı 1944-1967 jyldary Ánııar Moldabaevtyń úıine jaıǵasty. Bul eki úıdiń de Abaıǵa erekshe qatysy bar edi. Ánııarǵa qamqorlyq tanytyp oqytqan da ózi. Aqyn 1875-1904 jyldary Semeıge kelip júrgende osy úılerge túsedi eken.

Qaıymnyń Semeıdiń kóne tarıhyn da jaqsy biletindigi murajaıdy túbegeıli jabdyqtaýǵa septigin tıgizip jatty. Ejel­gi Semeıdiń oblystyq statýsty ıelengen on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynan bastap órkendep, órkenıetke bir taban bolsa da jaqyndaı túskeni de ras. Sonyń aıǵaǵyndaı, atalǵan ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Semeıge at basyn tiregen Sho­qan syndy ǵulama ǵalymnyń eń jaqyn dosy, halqymyzdyń janashyry, ózi de ataqty ǵalym G.Potanınniń bul qalanyń Sibirdegi qalalardan aıyrmashylyǵy kóp ekendigin aıta kelip, Semeı Orta Azııa she­bindegi beınebir Odessa syndy qala, tek ondaǵy korablderdi túıeler kerýeni almastyrady dep ish tarta baǵa berýi de sondyqtan.

Aıtty aıtpady, toǵyz joldyń to­ra­byndaǵy Semeı endigi jerde ósip-ór­­ken­deı túsken. Oǵan sol shaqta bul qa­la­ǵa óz zamanynyń oıly azamattary­nyń kóp­­­­tep jınaqtalýy da az áser etpegen. Bul jaǵdaı amerıkalyq jıhanger Djordj Kennannyń da nazarynan tys qal­­maǵan. Sonyń aıǵaǵyndaı, onyń dala qazaǵy Abaıdy kitaphanada keziktirip, erekshe tańyrqaıtyny da bar emes pe? Semeılikterdiń sol shaqtaǵy rýhanı ty­nys-tirshiligin aıǵaqtaıtyn mundaı jarqyn mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Máselen, munda aǵaıyndy Belo­sıýdovtar degen bolǵan. Olar Krepostnoı kóshesindegi eki qabatty jeke menshik úıle­rin shyn mánisindegi ólketaný mura­jaıyna aınaldyrǵan. Álgi aǵaıyndy azamattar tek ólke ómirine qatysty eksponat, qujattarmen shektelmeı, qazaq halqynyń turmys-tirshiligine, salt-dástúrine, ádebı muralaryna den qoıyp, kádimgideı zertteý jumystaryn júrgizgen. Sonyń birer dálelindeı, aıdaýdaǵy polıak aqyny Gýs­tav Zelınskııdiń «Qazaq» atty poemasyn bezendirip shyǵarǵan da, Abaı poezııasyn orys oqyrmandary arasynda alǵash nasıhattaýshylar da osylar.

Endigi bir derek, 1878 jyly Semeı­de oblystyq statıstıka komıteti qurylǵa­n, onyń birinshi hatshysy bolyp, ke­ıinde Abaımen dosjar retinde qatty syı­las­qan E.Mıhaelıs taǵaıyndalǵan. Eń keremeti sol, osy komıtet quramynda Abaı da bolyp, onyń jumysyna belsendi túrde qyzý aralasqan. Onymen birge onda basqa da qazaq azamattary bolǵandyǵy endi anyqtalyp otyr. Atalǵan komı­tet ózderiniń negizgi sharýalarymen bir­ge, ólkeni zerttep, bilýdi de basty min­detteriniń biri dep eseptegen. Eń aldymen arheologııa men zoologııaǵa qatysty kolleksııalar molynan jınaqtalǵan. Munyń ózi Mıhaelısti Semeıde murajaı ashýǵa da ıtermeleıdi. Al bul kezde joǵa­ryda atalǵan kolleksııalarmen birge, bi­raz mólsherde kitaptar da jınaqtalyp qal­ǵan edi. Soǵan oraı, kún tártibine en­di murajaımen birge, qoǵamdyq negiz­de­gi kitaphana ashý týraly másele qosa kó­te­riledi. Osylaısha, 1883 jyly Semeıde eki ıgilikti sharýa qatar júzege asyrylady.

Joǵaryda uly aqynnyń statıstıka komıtetiniń jumysyna birden aralasyp ketkenin aıttyq. Jáne bul aralastyq aqyl aıtý, keńes berýmen shektelmegen. So­nyń aıǵaǵyndaı, murajaı ashylǵan soń arada jyl ótkende Abaı atamyz oǵan tike óz tarapynan 60 qundy dúnıesin ót­­kizgen. Sonyń teń jarymy Semeıde al­ǵashqy Abaı murajaıy ashylǵanda soǵan beriledi. Munyń ishinde keshegi qazaq ómi­rinen, Abaı zamanynan mol maǵlumat be­retin nebir qundy muralar bar. Sonyń birazy aqynnyń ózi, aınalasy tutynǵan zat­tar bolýy tipten ǵanıbet. Abaıdaı da­nysh­pannyń ulttyq qundylyqtarǵa degen janashyrlyǵyna jáne súısinesiń! Áıtpese, balapan basyna, turymtaı tusy­na deıtin aýmaly-tókpeli kezeńderde nebir asyl qundylyqtarymyz shet jurtqa bel asyp kete bardy emes pe! Ustazy Áýezov bas­tap, shákirti Muhamedhanov qostap, sol asyl qundylyqtardy endi jańadan ashylyp jatqan Abaı murajaıyna kelý­shilerge áp degennen jarqyratyp kórse­týge umtylystary súısintedi.

Qaıymdy ustazy Áýezovtiń tapsyrmasymen qyrqynshy jyldardyń basynan Abaı murajaıyn quryp, qalyptastyrýǵa bel sheshe kirisip ketti dedik. Biraq óki­nishke qaraı keler 1941 jyly bastalyp ketken surapyl soǵys bulardyń osy maqsattaǵy barlyq oıy men maqsattaryn buzyp ketken. Sol syn saǵattyń ózinde bılik «halyq jaýlarynyń» urpaqtaryna senbeı, kúmánmen qarady. Sóıtip, Qaıym eńbek armııasyna alynyp, qara jumysqa jegiledi. Jas ǵalym 1941-1942 jyldar aralyǵynda Sverdlovsk, Magnıtogorskide bolyp, qorǵanys shebin jasaqtaýǵa qaty­sady. Jankeshti eńbegi úshin medalmen de marapattalady. Alaıda úzdiksiz qara jumys saldarynan densaýlyǵynan aıy­rylyp, gospıtaldan bir-aq shyǵady. So­dan keıin jumysqa jaramsyzdyǵy saldarynan elge qaıtarylady.

Al odan keıingi eki aralyqta Qaıymnyń respýblıkamyzdyń alǵashqy ánuranyna baılanysty 1943 jyly jarııalanǵan baı­qaýda jeńimpaz atanyp, ataq-dańqy búkil el kólemine máshhúr bolatyndyǵy óz aldyna bir áńgime. Oǵan da Áýezov­tiń qozǵaýshy bolǵandyǵyn kóziqaraqty oqyr­man jaqsy biledi. Demek, Muhań ke­shegi aǵa dosy, Alash arystarynyń bir­den-bir qamqorshysy Muhamedhannyń ózi jasynan biletin balasyna, onyń qa­rym-qabiletine qaltqysyz sengen ǵoı. Qaıymnyń elýinshi jyldardyń basynda úsh-tórt jyl aıdaýda bolyp, tozaq pen azaptyń nebir túrin bastan ótkerip kelgenimen: «Men qystyń qaharly aıazdy kúni ómirge kelgenmen, ómirimde jar­qyn, kún shýaqty kúnder kóp boldy», deıtini de sondyqtan. Mundaı sózdi shyn­dyǵynda rýhy bıik adamdar ǵana aıta alsa kerek. Al Qaıym 1942-1947 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Semeı, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy ýákili bolyp qyzmet atqarǵanymen, murajaı isi­nen, sonymen birge ǵylymı jumystan syrt qalmaǵan. Áýezovtiń usynysymen Abaıdyń 100 jyldyǵyn ázirleý jónindegi mereıtoılyq Úkimettik komıssııanyń ǵy­lymı hatshysy bola júrip, ol sol kezdiń ózinde Abaıdyń buǵan deıin málim emes toǵyz óleńin ǵylymı turǵydan aınalymǵa qosty. Al qyrqynshy jyldardan bastap seksenshi jyldar aralyǵyn qamtıtyn qyryq jyl aralyǵynda Abaıǵa tıesili álgindeı óleńder sany otyzdan asyp jy­ǵylady. Jáne sonyń bári ǵylymı tur­ǵydan naqtylanyp, dáleldengen.

Al 1947 jyly murajaı respýblıka Ǵylym akademııasynyń qaramaǵyna ótkizilgen kezde, akademııa prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń buıryǵymen jasy otyzdan endi asqan Qaıym Muhamedhanov murajaı dırektory bolyp taǵaıyndalady. Ol bul jumysty ustazdyq hám ǵylymı jumystaryn qosa júrgize otyryp atqa­rady. Sonyń nátıjesinde murajaıda Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna tikeleı qatysy bar asa qundy qoljazbalar men qujattardy jınaqtaý, Abaıdyń aqyn­dyq mektebin zertteý máseleleri jos­parly túrde óz jalǵasyn tabady. Aldyǵa qoı­ǵan bıik maqsat jolynda eshkimge jal­paqtap, jaltaqtaýdy bilmeıtin Qaıym jo­ǵaryǵa hat jazyp, oryndy tilek aıtý­­dan esh jasqanbaǵan. Sonyń bir dále­lindeı, ol soǵys endi ǵana aıaqtalǵan 1945 jyldyń kúzinde KSRO Ǵylym aka­demııasy qazaq fılıalynyń basshysy Q.I. Sátbaevtyń atyna Semeıdegi Gogol atyndaǵy kitaphananyń qoryndaǵy baǵa­ly kitaptardyń kóbi soǵys kezinde ta­lan-tarajǵa túsip ketkendigin, arab árpi­men jazylǵan kitaptardyń jappaı qur­tyl­ǵanyn, jalpy Semeıdiń mádenı hal-jaıy esh syn kótermeıtindigin ashyna otyryp baıandaıdy.

Al 1949 jyldyń ortasynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy N.D.Ońdasynov, KP(b)K Ortalyq Komı­tetiniń hatshysy I.O.Omarov jáne QazKSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Q.I.Sát­baevtyń atyna joldaǵan hatyn­da endi bir bes jyldan keıin Abaı­dyń ómirden ozǵanyna jarty ǵasyr bo­­la­tyndyǵyn aıta kelip, soǵan oraı jo­­ǵa­rydaǵy bas­shylyq aldyna naqty usy­­nystaryn jet­kizedi. Birinshi kezek­te Abaıdyń zıra­tynyń basyna mazar turǵyzý, Semeı men Almatyda uly aqyn­nyń eskertkishin ornatý máseleleri aıty­lady. Ol munymen de shektelmeı, osy sha­rýalarǵa baılanys­ty qaı kezde baıqaý ót­kizý kerektigi jóninde de óz oıyn ortaǵa salady. Jıde­baıdaǵy Abaı qystaýyn jóndeýden ótkizip, kóriktendirý, Abaı beınesin músin jáne sýret ónerinde aıshyq­taý jáne oǵan belgili tulǵalardan kim­di tartý máseleleri de Qaıymnyń naza­rynan tys qalmaǵan.

Osy oraıda ol sol tusta ózine ja­byl­­­ǵan jala, ótirik, ósekten de esh taı­sal­maǵan. Aıtalyq, 1951 jyly aqyn mu­­ra­jaıy týraly jazylǵan bir maqala taqyryby «Murajaıdy eski-qusqydan tazartý» («Ochıstıt mýzeı ot hlama») dep atalady. Maqala taqyrybynyń ózi aıtyp turǵandaı, bul naǵyz japtym jala, jaqtym kúıeniń ózi edi. Orynsyz qııanatqa tózbegen Qaıym Pýshkın, Tolstoı, Ler­mon­tov murajaıynda olardyń ata-ana­la­rynyń sýreti joq pa eken dep sala­dy. Ony aıtasyz, osyndaıda eske tú­se­di, sekseninshi jyldardyń ortasynda Al­ma­tydan kelip, Abaı murajaıyna bas suqqan bir basshy qandasymyzdyń «munda keshegi alashordashyl Turaǵuldyń sýreti nege tur?» degenin de óz qulaǵymyzben estigenbiz.

Sondaı soraqylyqtyń birin suhbat barysynda Qaıym aǵanyń ózi de aıtqan. «Qyrqynshy jyldary Abaı murajaıy ashylǵanda murajaı tórinen Abaıdyń keıbir jaqyn-jýyq týystary men shá­kirt­teri eski zamannyń kertartpa ókil­deri retinde shettetilip, olardyń orny­na sol shaqta Sosıalıstik Eńbek Eri atan­ǵan eńbek adamdarynyń qoıylǵanyn qaı­tersiz!.. Al Muhańnyń tikeleı aqyl-ke­ńesimen Abaı mektebin zertteýge kiris­ken men at­qa teris mingizilip, qýǵyn-súr­ginge ushy­­radym. «Marksızm-lenınızm mekte­bi degendi bilýshi edik, Abaı mek­tebi degen qaıdan shyqty?» dep daý­ryq­ty kókezý «danyshpandar». Sóıtip elýin­shi jyldardyń basynda jıyrma bes jyl­ǵa sottalyp kete bardym». Osyny esti­gende ataqty roman-epopeıasyna «Abaı joly» dep at qoıyp, aıdar taqqan Áýe­zov qandaı erjúrek dep ishteı tańǵalǵan­byz. О́ıtkeni sol kezdegi ataýdyń kóbi «Lenın joly», «Kommýnızm joly» bolyp keldi emes pe! Iá, solaısha sonaý 37-shi jylǵy zulmattyń ekinshi tolqyny ja­qyn­dap kelip qalǵan. Iаǵnı Qaıym Abaı mura­ja­ıyna dırektor bolyp bekitilgen soń arada tórt jyl ótkende, naqtylap aıt­qan­­da 1951 jyldyń jeltoqsan aıynyń ba­­synda joǵaryda aıtqanymyzdaı 25 jyl­­ǵa aıdalyp kete barǵan. Biraq osy oraı­da Qaıymǵa ultshyl retinde aıyp ta­ǵylǵanyna eriksiz tańǵalady ekensiń! 1948 jyly Semeıge kelgen orystyń kór­nek­ti jazýshylarynyń biri Vsevolod Iva­nov­tyń sol «ultshyl» Qaıymǵa osynda Dos­toevskııdiń murajaıyn ashýǵa kó­mek­­­tesip, muryndyq bolýyn ótinetini bar. Al sol shaqta basymen qaıǵy bolyp ket­­ken Qaıymnyń keıinirek bolsa da osy má­­selege ózindik úlesin qosqany taǵy shyn­­dyq.

Hakim Abaıdyń bıylǵy 175 jyldyq me­reıtoıyndaǵy myna bir sáıkestikke kó­ńil bólmese bolmaıdy. Irgetasyn usta­zy Áýezov pen shákirti Muhamedhanov qalaǵan Abaıdyń qoryq murajaıynyń qurylǵanyna bıyl 80 jyl tolyp otyr. Onyń Áýezovtiń usynysy boıynsha res­pýblıka Úkimetiniń qaýlysymen Abaı­dyń týǵanyna 95 jyl tolýyna oraı 1940 jyldyń 16 qazanynda ashylǵanyn aıt­tyq. Sonda endi arada bes jyldan soń Abaıdyń júz jyldyǵy da kózdi ashyp-jumǵansha jetip keletinin Muhańdar al­dyn ala eseptep otyrǵan ǵoı. Biraq sol eki aralyqta surapyl soǵys bastalyp ke­tetindigin bilgen joq. Biraq soǵan qa­ra­­mastan, Abaıdyń ǵasyrlyq toıy óz za­manyna saı jaqsy ótti deýge ábden bolady. Qaraýylda ótken toıǵa ataqty jazýshy, ǵalymdarmen birge aty ańyzǵa aınalǵan, «qazaq dalasynyń batyry» atanǵan Qajymuqan da qatysyp, oǵan qarsylas shyqpasa da halqymyzdyń dar­qan dástúrimen syıǵa túıe tartylypty. Pálen shaqyrymdyq alaman báıgeniń qyzyǵy munyń syrtynda degendeı...Sol alaman báıgede atamyz Áliniń Abaı aýdandyq oqý bóliminiń atynan qosqan sur atynyń báıgeniń aldyn bermeı kómbege birinshi bolyp kelgenin, biz, ol kisiniń urpaqtary áli kúnge deıin maqtanyshpen sóz etemiz. Keshegi surapyl soǵystan ábden qaljyrap, sharshap-shaldyqqan eldiń eńsesi osylaısha bir kóterilgen eken.

Ras, onyń bári – ótken kúnniń áńgimesi. Al búgingi kúnniń áńgimesine keletin bol­saq, murajaı ómirinde ózgerister men ja­ńalyqtar barshylyq. Onyń eń bas­ty­­syna toqtalatyn bolsaq, aqynnyń tý­­ǵa­nyna 150 jyl tolýyna baılanys­ty IýNESKO deńgeıinde ótkizilgen dú­­bir­li mereıtoı qarsańynda Semeı óńi­­rin­degi Abaıǵa qatysty mádenı mu­ra­­­jaılardyń basy bir ortalyqqa shoǵyr­­lan­dyrylyp, Ahmet Rıza meshiti men med­resesi Semeıdegi murajaıdyń qa­sy­na kóshirilip, qalpyna keltirildi. Jıde­baıdan 6400 gektar mólsherde tabı­ǵı qoryq aımaǵy bólinip, 1990 jyly bu­rynǵy murajaı Abaıdyń memlekettik tarıhı jáne ádebı-mádenı memorıaldyq murajaıy bolyp qaıta quryldy. Onyń quramyna qazirde Semeı qalasyndaǵy Abaı murajaıy, Áýezov jáne Alash arys­tary murajaıy, Abaıdyń Jıdebaıdaǵy qoryq murajaıy, Maqanshydaǵy Áset Naımanbaev murajaıy, Kókbaıdyń me­shit-medrese kesheni jáne Shákir Ábe­novtiń murajaı úıi kiredi. Búgingi kúni murajaı qorynda jalpy alǵanda 20 myń­ǵa jýyq eksponat bar.

Al Jıdebaıdaǵy qoryq alqabyna ki­retin tarıhı oryndarǵa keletin bolsaq, olar Abaıdyń murajaı úıi, «Abaı-Shá­kárim» mazar kesheni, Erkejan zıraty, Qudaıberdi, Zere, Uljan zırat qor­ǵany, Zulǵarysh qystaýy – Aq baz, Keń­girbaı (Bı ata) mazary, Qunanbaı qu­dyǵy, «Shá­kárimniń saıat qorasy» eks­pozısııasy bolyp bir-birine jalǵasyp jatyr. Abaı­­dyń Jıdebaıdaǵy qoryq murajaıy aqyn­nyń 125 jyldyq mereıtoıynda res­­pýblıka Úkimetiniń qaýlysymen qal­pyna keltirilip, murajaı retinde ashyl­ǵan edi. Aqynnyń kózi tirisindegi biraz dúnıelikter, jıǵan kitaptary, toǵyz­qu­malaq taqtasy, qoıyn saǵaty men tis qaby jáne basqa da baǵaly zattar da osynda.

 Osy arada erekshe toqtalyp aıta ke­tetin bir jaıt, hakim aqynnyń bul jol­ǵy kezekti dúbirli mereıtoıynda onyń ákesi, «qaradan shyǵyp han atanǵan» Qunan­baıǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aqyndar Mekkesi atanǵan Jıdebaıǵa byltyrǵy jyly arnaıy at basyn tiregen saparynda jergilikti basshylarǵa osyǵan deıin Abaıdaı da­nyshpannyń ákesi Qunanbaı tulǵasyna jetkilikti kóńil bólinbeı kele jatqanyn aıta kelip, osy joly muny eskerý kerek degen edi. Memleket basshysynyń osy saparynan keıin Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn ótkizý jóninde arnaıy Jar­lyǵy shyqqan bolatyn. El jaqtan aldaǵy aqyn toıyna deıin Aqshoqydaǵy Qunanbaı áýletiniń qorymy abattandyrylyp, osynda Qunanbaı murajaıy ashylatyndyǵy jóninde ıgi habardy estip otyrmyz. Munyń syrtynda bıylǵy jyldyń basynda osy Abaı eliniń túlegi, akademık, tarıhshy ǵalym Erlan Sydyqovtyń Máskeýden «JZL» serııasymen «Qunanbaı» atty derekti kitabynyń shyǵýy ońdy sharýa boldy. Atalǵan kitaptyń tusaýkeser rásimi Nur-Sultan men Almaty qalalarynda aqynnyń mereıtoıy aıasyndaǵy bir shara retinde maǵynaly túrde ótkizildi.

Endi Abaıdyń Semeıdegi bas mura­jaıynyń quramyna neler kiretindigin tolyqtyryp aıta ketsek deımiz. Qazirde onyń quramy kópes R.Ershovtyń úıi, aqynnyń 150 jyldyǵynda boı kótergen jańa ǵımarat, Ahmet Rıza meshit-medre­sesi, «Alash arystary – M.Áýezov» mura­jaıy, ákimshilik ǵımarattan turady. Bas murajaı ekspozısııasynda «Abaı dáýiri», «Abaı – beıneleý ónerinde», «Abaı men Semeı shahary» atty taqyryptyq kór­me zaly, «Abaı shyǵarmalarynyń qaı­nar bulaqtary», aqyn dastandaryna arnalǵan «Shyǵys zaly», «Grek zaly», «Jaz» óleńine arnalǵan zal, «Abaıdyń aqyndyq mektebi», «Abaıtaný», «Abaı ha­lyq júreginde», «Syılyqtar» zaly or­nalasqan. Olarda Abaı ómiri men shyǵar­mashylyǵy, onyń aqyndyq, týystyq aına­lasy, zamandastary men shákirtteri jaı­ly mol maǵlumat jınaqtalǵan. Aqyn otbasynan qalǵan kóne múlikter, túpnusqa qujattar, Abaı dáýirin, onyń qoǵamdyq qyzmetin beıneleıtin etnografııalyq jáne arhıvtik derekter, shyǵys ǵulamalarynyń sırek kezdesetin shyǵarmalary, batys fılosoftarynyń týyndylary, qazaq ómi­rin qaz-qalpynda sıpattaıtyn alty qanat­ty kıiz úı de jańa ǵımaratqa keńinen jaıǵasqan.

Bala Muhtar Abaıdy jeti jasynda Jı­debaıda kórgen eken. Almatydaǵy Áýe­zov murajaıynda Muhańnyń ózi syzyp, qaǵazǵa túsirgen Abaı úıiniń jobasy saqtalǵan. Muhańnyń sol syzbasyn, basqa da aıtqan aqyl-keńesterin basshylyqqa alǵan ár jyldardaǵy murajaı basshylary qajymas qaırat, zor izdenis ústinde búkil el kólemindegi eń iri qoryq murajaıyn qalyptastyra bildi. Solardyń ishinde, árıne Qaıym Muhamedhanovtyń jóni bó­lek. Osy murajaıdy 1976 jyldan bastap shırek ǵasyrǵa jýyq basqarǵan Tóken Ibragımov degen azamat: «Murajaıdaǵy árbir múlik Qaıym aǵa jaıynda syr sherte alady. Kákeń murajaıdyń ákesi boldy», degen edi. Abaıdyń 150 jyldyǵy murajaıdy Tóken basqaryp turǵan shaqta ótken edi.

Belgili aqyn Kashaf Týǵanbaevtyń da atalǵan murajaıǵa sińirgen eńbegin aıt­pasqa bolmaıdy. Biraq, ókinishke qaraı, ol kisi óz ornyn zeınetke shyqqan oblys kólemindegi iri sheneýnikke bosatyp berýge eriksiz májbúr bolady. Belden basqan ondaı da zaman bolǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Keıingi jyldary munda buǵan deıin Almaty, Nur-Sultan qalalarynda ákimshilik qyzmetiniń túrli satysynda istep ysylǵan jýrnalıst-jazýshy Bolat Júnisbekov te basshy retinde jemisti eńbek etti. Sol Bolat baýyrymyz men bas­tyqpyn dep shirenip turmaı, Abaı mura­jaıynyń aýlasyn ózi sypyrysýdan da arlanbaıdy eken. Qazirde murajaıdy fılolog ǵalym Jandos Áýbákir ekinshi qaıtara kelip basqaryp otyr. Ol – bul eki aralyqta qasıetti Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı murajaıyn, respýblıkalyq «Qazqaıtajóndeý» mekemesin basqaryp kelgen jas ta bolsa isker basshy. Jáne olardyń bári Qaıymdy ustaz tutyp, ony murajaıdyń bas shyraqshysy dep qadir­leı bilgen jandar!

 

Dáýlet SEISENULY,

jýrnalıst-jazýshy

 

Almaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar