Qoǵam • 30 Shilde, 2020

Ǵarıfollanyń esimi tizimge nege kirmedi?!

1205 ret kórsetildi

Áıgili ánshi, Qazaq KSR-niń ha­lyq ártisi Ǵarıfolla Qur­manǵalıevtiń esimi Mádenıet jáne sport mınıstrligi bekitken onomastıkalyq tizimnen syzylyp tastalǵan kórinedi. Qa­zaq­stannyń batys óńirine tán Muhıt án mektebiniń iri ókili, 1934 jyly Almatyǵa kel­gennen bas­tap búkil ómirin ónerge arnaǵan, júzdegen shákirt daıarlaǵan qaıratker ustaz, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty, ańyzǵa aınalǵan Ǵarekeńe – Ǵarıfolla Qurman­ǵalıevke qııanat jasaý degen oıdyń ózi aqylǵa syıymsyz kórinedi.

Máseleniń mánisi

Oqıǵa bylaı bolǵan eken: Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń týǵan jeri – Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanynda aýdandyq mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótedi. Sóıtip, jańarǵan mádenıet oshaǵyna áıgili ánshiniń esimin berý týraly usynys aıtylady. Aýdandyq «Qaratóbe óńiri» gazetiniń №17 sanynda «Mádenıet úıine Ǵarı­folla esimi suranyp tur» degen taqy­ryppen maqala jarııalanyp, ony aýdan halqy da túgel qoldaıdy. Biraq osy tusta respýblıkada bekitilgen arnaıy onomastıkalyq tizimge Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi kirmeı qalǵany belgili bolady. Bul, árıne, talaı jurt­tyń narazylyǵyn týdyrdy.

– Bizdiń qolymyzda Qazaqstan Res­­pýblıkasy Mádenıet mınıstrligi usy­nyp, Premer-Mınıstrdiń Kabı­netinde bekitilgen arnaıy tizim bar. Onda 345 adamnan turatyn tarıhı tul­ǵa­lardyń tizimi, 380 jer-sý ataýy beril­gen. Mine, osy tizimde Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi joq ekeni ras. Biz óz tarapymyzdan bul tizimdi tolyqtyrý týraly usynysymyzdy berdik, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń onomastıkalyq jumystar jáne kórneki aqparattardy baqylaý bóliminiń bas mamany Izbasar Jumaǵalı.

 

Qobylandy bar, Er Tarǵyn joq...

Biz, árıne, mınıstrliktiń tizimimen muqııat tanysyp shyqtyq. «Uly daladan» bastalyp, Qostanaı oblysy aýmaǵyndaǵy tarıhı jer ataýy Yrys­tomarǵa deıin sozylǵan tizimge Batys Qazaqstan óńirinen Beketaı qumy, Jaıyq, Derkól, Taqsaı, Tas­tóbe, Sha­ǵan, Han toǵaıy ataýlary enipti. Al kóne dáýirlerden kú­ni búginge deıingi ult tarıhynda esimi qalǵan tulǵalar tizi­mi b.z.d. VII ǵasyr­daǵy Turan eliniń áıgili bıleý­shisi Alyp Er Tońǵadan bastalyp, Olımpıada chempıony Anatolıı Hrapa­tyı men Jeltoqsan qaharmany Qaırat Rysqulbekovke deıin jetken. Iаǵnı tarıhtaǵy handar men bı-batyrlar, óner ıeleri men qo­ǵam qaıratkerleri, sport sańlaqtary da qamtylǵan. Tizimdegi eshbir tulǵaǵa qar­sy ýáj aıta almaısyz.

Biraq bul tizimdi halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynda barlyq tulǵa­lar qamtylǵan, eshkimdi alyp-qosýǵa bolmaıtyn aqyrǵy aqıqat dep aıtýǵa da kel­meıdi. Mysaly, bul tizimde qazaq­tyń batyrlar eposyn­daǵy Alpamys pen Qobylandy kir­geni­men, Er Tarǵyn qa­lyp qoıǵan.

Belgili aqyn-aǵartýshy, ulttyq baspasózdiń basynda turǵan tulǵalar­dyń biri, Alashorda qaıratkeri Ǵumar Qarash ta bul tizimge kirmeı qalǵan.

«Kókireginen ásem ánniń

kók muhı­tyn shaıqaǵan,

Eı, Ǵareke!

Qasıetti qazyna jyr, baıtaq án!»­ ­
– dep Tólegen Aıbergenov jyrǵa qos­qan qazaq án ónerindegi qubylystyń biri Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń de umyt qalǵanyn joǵaryda aıttyq.

Árıne, onomastıka máselesinde mem­lekettik baqylaý, ıdeologııalyq nus­qaýlyq kerek ekendigi sózsiz. Bir kez­deri «atamnyń aty – aýylǵa, kó­kem­niń aty – kóshege» degendeı óres­kel oqıǵa­lar da kóbeıip ketken­digi shyndyq. Joǵary­daǵydaı tizim osyn­daı orynsyz oqıǵa­lardy boldyrmaý úshin jasalǵany da sózsiz.

Biraq, mundaı tizimder «aıttym – bitti, kestim – úzildi» degendeı qa­typ qalǵan qasań qaǵıda bolmaýy qa­jet qoı. Osy ispen aınalysatyn tıisti laýazymdy mekemeler men jaýap­ty adamdar oryndy usynystardy es­ke­rip, tizimdi tolyqtyryp, halyq piki­rine de qulaq asyp otyrsa deımiz. Áıt­pese Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi respýblıkalyq tizimnen qaıta-qaı­ta syzylyp qalýy, jergilikti jáne respýblıkalyq BAQ betinde ja­rııa­lanǵan narazy maqalalarǵa tıis­ti mınıstrliktiń nazar aýdarmaı, máseleniń mánisin túsindirip jaýap ber­­meı otyrǵany Prezıdentimiz aıtatyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı kelmeıtini túsi­nikti. 

 

El pikiri eskerilgeni jón

Jalpy, onomastıka máselesindegi olqylyqtar tek qana joǵarydan ketip jatqan joq. Máselen, joǵarydaǵy tizim elimizdiń ár óńirinen joldanǵan usynystardyń negizinde jasalatyny anyq. Endeshe, keıbir elge belgili tulǵalardyń tizimge enbeı qalýy – usy­nýshy jaqtyń álsiz argýmenti men tabansyz pozısııasynan bolýy da múmkin.

Aıta keteıik, «joǵarydan kelgen tizim» jergilikti mekemeler men maman­­dardyń aýyzdy qý shóppen súrtip, shóp ba­syn syndyrmaı otyra berýine de jol ashty.

О́zimiz anyq kýá bolǵan birer jaıt eske túsedi. Batys Qazaqstan ob­lysynyń Aqsaı jáne Oral qala­synda Jolbarys batyr Tory­uly­nyń atyna kóshe berý týraly usy­nys jıyrma jyldan beri es­kerýsiz qalyp keledi. Jolbarys Tory­ulynyń XVIII ǵasyrdyń tarı­hı tul­ǵasy ekenin, qazaq-orys qaty­nas­tarynda úlken orny bolǵanyn Sh.Ýá­lıhanov atyndaǵy tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń sol kezdegi bas­shysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq Ǵylym akademııasynyń kor­­respondent-múshesi Hangeldi Áb­janov resmı haty­men bekitip bergen. Batyrdyń saýyty Bórli aýdandyq mýzeıinde saqtaýly tur. Jolbarys Toryulynyń zıraty Qazaqstannyń kıeli jerleri tizimine enip, «óńirlik qasıetti nysan» atanǵan. Buǵan qosa Aqsaı qalasynyń Chıngırlaýskaıa kóshesiniń 157 turǵyny, Oral qalasyn­daǵy Juldyz shaǵyn aýdanynyń aty joq shaǵyn ǵana №9 kóshesiniń 59 tur­ǵyny tıisti jınalys ótkizip, hattama toltyryp, ózderi turatyn kóshege Jolbarys batyrdyń esimin berýdi suraǵan. Berilmedi. Eń basty ýáj – úkimettik tizimde joqtyǵy.

Qaztalov aýdanyna qarasty Kókte­rek aýylynyń mektebi ujymy osy bilim ordasyn ashyp, irgetasy qala­ǵan Saqyp Aqbaevtyń esimin surap júrgenine de talaı jyl boldy. Saqyp Aqbaev – 1880-1956 jyldary ómir súr­gen qazaqtyń aldyńǵy tolqyn muǵa­lim­deriniń biri. 1949 jyly Lenın ordenimen marapattalǵan, 1955 jy­ly Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen muǵa­limi atanǵan aǵartýshy, ańyzǵa aı­nal­ǵan ustaz. Kókterek turǵyndary, ási­rese ustaz­dyń tálimin alǵan aǵa býyn Saqyp Aqbaev­tyń parasaty men adamgershiligin ańyz etip aıtady. Qarap tursaq, aýyl mektebine esimin berýge ábden laıyq-aq tulǵa.

Dál osyndaı muǵalim, Alash kósem­deriniń biri Jahansha Dosmu­hamedulyna sabaq bergen Qurbanǵalı Súıerbaevqa Jympıty aýylynan kóshe berý týraly halyq usynysy da álgindeı sebeptermen iske aspaı keledi.

Minekı, kórip otyrǵanymyzdaı, bas­qa jerdi qaıdam, Batys Qazaqstan obly­synda «osy óńirden shyqqan tarıhı tulǵalardy ulyqtaýǵa ortalyq bı­lik únemi kedergi jasap otyr» degen kóz­qaras qalyptasyp keledi. Bul jaqsy emes.

 

Máseleniń sheshimi

Sonymen, Qaratóbe aýdandyq má­denıet úıine Ǵarıfolla Qurman­ǵalıev­tiń esimi berile me?! Bul másele qalaı sheshilmek?

– Eldi mekender men kóshelerge, me­keme-uıymdarǵa ataý berý, kisi esimin berýdiń ózindik tártibi bar. Ol úshin Qaratóbe mádenıet úıiniń ujymy jınalys ótkizip, hattama toltyryp, qoldaýshylar qolyn qoıyp, tıisti qujattardy bizge usynýy kerek. Bizge mundaı qujat túsken joq. Al Ǵarekeńniń esimi úkimet bekitken resmı tizimge enbeı qalýy – jóndeýge bolatyn, kezdeısoq ketken qatelik dep oılaımyn, – deıdi Izbasar Jumaǵalı. 

Izbasardyń aıtýynsha, jaqynda onomastıka máselesi boıynsha zań talaptaryna ózgeris engizilýi múmkin. Iаǵnı aýyl men aýdan deńgeıindegi ataý­­lardy qoıý, ózgertý, qaıta ataý quzi­­reti oblys deńgeıinde, oblystyq ákim­­­dik pen oblystyq máslıhattyń bir­­les­ken she­shimimen júzege asýy yq­tımal kóri­nedi.

Osy maqalany jazý barysynda Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń nemeresi, Qazaq ulttyq óner akademııasynyń dosenti Merýert Qurmanǵalıevaǵa da habarlastyq.

– Iá, memlekettik tizimge Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń enbeı qalýy meni de alańdatyp otyr. Bolashaqta atamyzdyń murasyn, eńbegin nasıhattaýda, túr­li baıqaýlardy ótkizýge kedergi bo­­lar ma eken dep ýaıymdaımyn. B­ú­gin­de Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń atyn­­da Almaty qalasynda berilgen shaǵyn kósheden basqa eshteńe joq. Shyǵar­malary da talan-tarajǵa ushyraýda. Mysaly, atamnyń ónerdegi serigi Júsip­bek Elebekovtiń esimi olar qoıan-qoltyq birge qyzmet etken Al­maty estrada stýdııasyna berildi. Ono­mastıkalyq tizimge de engizilgen. О́ner adamdaryn bulaı alalaýǵa bolmaıdy ǵoı, – deıdi Merýert Sanatqyzy.   

 

Batys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

QHL: Vıza bermeı jatyr

Hokkeı • Keshe

COVID-19 adamnan ıtke juqqan

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar