KT-nyń kiltin tapqan

Kezekti keıipkerimiz – kom­pıý­terlik tomografııa mamany, radıolog-dáriger, medısına ǵy­ly­mynyń PhD doktory Baqyt Ser­janqyzy Dúısenbaeva. Elimiz­de tapshy mamandyqty tań­daýyna bala kezdegi ákesiniń aqy­ly áser etipti. Serjan Bóri­bekuly qyzyna: «Dúnıede úsh túr­li mamandyq mańyzdy. Birinshisi – mu­ǵalim, bilim izdemeıtin adam joq; ekinshisi – dáriger, aýyrmaı­tyn jan joq; úshinshisi – aspaz, tamaq izdemeıtin jaraty­lys joq. Osylardyń biri bolsań, elge paı­dań tıedi, óziń de uta­syń», degen eken. Oǵan qosa keıipkerimizdiń anasy da dáriger, sondyqtan osy jaýapty sala oǵan bala kún­nen tanys boldy. Qolǵa alǵan ár­bir iste adal, ilim-bilimge, izde­nýge, kitap oqýǵa qushtar bolýdy úıretken ata-anasy eńbekte de, ómirde de ózine úlgi. Sonyń aıǵaǵy bolar, Baqyt Serjanqyzy eń­bek jolyn Qazaq memlekettik me­dısına akademııasynyń 4-kýrsynda oqyp júrgende anasy ju­mys isteıtin Prezıdent Is bas­qar­masynyń medısınalyq or­talyǵynda qarapaıym sanı­tar bolyp bastaǵan. Keıin flıýo­rografııa bóliminde tirkeýshi, 6-kýrsty támamdaǵan soń rentgen-zerthanashy bolyp jumys istedi. Medısınalyq akademııa­ny bitirgennen keıin atalǵan ortalyqta jáne Ulttyq ǵy­ly­mı kardıohırýrgııada, Ult­tyq ǵy­lymı onkologııalyq orta­ly­ǵynda dáriger bolyp eńbek etti. Al qazir jekemenshik klınıkada jumys istep júr. Qyzmetin aýystyrýyna memlekettik mekemedegi mardymsyz jalaqy men áli de túp-tamyrymen joıylmaǵan bıýrokratızm túrtki bolǵan kórinedi.

«Men shetelderge túrli grant­tarmen oqýǵa jáne taǵylym­da­madan ótýge birneshe ret bar­dym. Sonda salystyrasyń ǵoı. Máselen, Amerıkanyń Sol­tústik Karolına shtatyndaǵy Dıýk ýnı­versıtetinde bolǵanda (Duke University) jumystaǵy jú­ıe­lilikke kýá boldym. Dál osy júıelilik mamandardyń ǵy­lymǵa kelýine, kásibıligin art­tyrýǵa yqpal etedi. Biz basty da, júrekti de, qandaı organdy tú­sirip, dıagnozyn jazý kerek, bárin isteı beremiz. Bylaısha aıt­qanda, bizden ámbebap bolýdy talap etedi. AQSh-ta kardıo­radıolog tek júrekti qaraıdy, basqasyna bas qatyrmaıdy. Jú­rektiń erekshelikterin zerttep otyryp, kenet basty túsirip ketesiń. Osydan soń naqty hám nátıjeli ǵylym qaıdan bolsyn», deıdi B.Serjanqyzy.

Al Anglııada 3 aı oqyǵanda keıipkerimizdi dárigerlerge degen qur­mettiń joǵary ekeni jáne ǵylymmen aınalysatyn dáriger­lerge qoldaýdyń kóptigi qyzyq­tyrypty. «Qarapaıym kózqaras pen qarym-qatynastyń ózi kóp nárseni sheshedi. Ashyǵyn aıtý kerek, Qazaqstanda bilimdi bolyp tursań da saǵan qoldaý kór­sete bermeıdi. Bir mysal, men kórgen Anglııada professor óziniń assıstentin nemese qatardaǵy qyzmetkerdi ózimen teń dárejede kóredi, sóılesedi, qabyldaıdy. Túsinbegen nárse bolsa, suraq týsa, erinbeı tú­sindiredi. Bizde deńgeılik tómen­detý bar. Bul óz kezeginde tá­jirıbesi men bilimi kóp adamnan boıyndaǵy baryn alyp qa­­lýǵa, odan úırenýge kedergi bo­lyp turady. Budan bólek ju­mys­­taǵy jaǵdaı da myqty ma­mandardy shetelderge tartady. Elimizde ánsheıin kem-ketigińdi, kishigirim quraldaryńnyń jo­ǵyn, jetispeıtinin dırektorǵa jet­kizýdiń ózi qıyn. Basshylar kóbine problemany sheshýdiń or­nyna sol máseleni kótergen adam­men alysyp ketedi», deıdi radıolog-ǵalym.

Dál qazirgideı indettiń aldyn alýǵa jáne vırýstyń bar-joǵyn anyqtaýǵa kompıýterlik tomografııanyń úlesi zor bolyp tur. Sebebi túr-óńin ózgertýge beıim vırýsty anyqtaýǵa test-júıelerdiń qaýqary jetpeı jatyr. Bul týraly «COVID-19: Test­tiń ózin tekserý kerek» atty maqalamyzda keńirek tarqat­qanbyz. Sondyqtan kóp adam KT jasatýǵa májbúr. Al maýsym aıynda KT-ǵa kezek kúrt kóbeıdi. Memlekettik medısına mekemelerindegi KT apparat­tarynyń sany jetkiliksiz bol­ǵan­dyqtan, kóbi jekemenshik klınıkalarǵa qaralyp jatyr.

«Biz ár 10 kún saıyn PTR testin tapsyryp otyrmyz. Ja­qyn­da áriptesimnen PTR test-jú­ıesi arqyly koronavırýs anyqtaldy. Biraq ol ózin óte jaqsy sezinedi. Eshqandaı belgi­leri de bilinbeıdi. Sodan KT-ǵa tústi. О́kpesi sap-saý, ıaǵnı esh ózgeris joq. Mundaı mysaldar kóp. Bir pasıent ózin tym nashar sezinedi, álsirep, tipti dem jetpeı jatady. KT ókpesiniń tek 40 paıyzy ǵana zaqymdanǵanyn kórsetedi. Biraq dál osyndaı ná­tı­je kórsetken ekinshi naýqas jaǵ­­daıy jaqsy adamsha, tek azdaǵan jótelmen júredi. Son­dyq­tan KT kórsetkishteri dál qa­zir sońǵy sheshim shyǵarýǵa jáne durys dıag­noz qoıyp, emdeýge negiz bolyp otyr», deıdi B.Serjanqyzy.

Dáriger-ǵalymnyń oıynsha, sáýlelik dıagnostıka salasynda jańalyqqa jany qumar jáne árdaıym izdeniste júretin jandar ǵana joǵary nátıjede jumys isteı alady. Sebebi tehnıka men tehnologııa zamanynda jyl saıyn emes, tipti kún saıyn ózgerister oryn alyp otyrady. Qysqasy, maman zamanǵa ilese alýy kerek. Endi damı bas­taǵan 90-jyldardyń aıaǵy men 2000-jyldardyń basynda atalǵan salada nebári 10-ǵa jýyq maman bolsa, qazir olardyń sany elimizde 100-den asady. Biraq osy 100 mamannyń ózi 18 mln-nan asa halqy bar Qazaqstanǵa azdyq etetini anyq. Medısına sa­la­synda oqyp júrgen stýdent­ter de mundaı mamandyqty tańdaı bermeıtin kórinedi. Osyn­daı túıtkildiń túıinin tar­qatýdy kózdegen keıipkerimiz mem­lekettik medısınalyq orta­lyqta júrgende klınıka tarıhynda bolmaǵan nátıjege qol jet­kizip, rezıdentýra ashyp, stý­dentterdi osy mamandyqqa tartqan.

Izdenýdi jany súıetin keıip­ke­rimiz Eýropalyq jáne Soltústik Amerıka radıolog­tarynyń qaýymdas­tyqtary uıymdastyratyn vırtýaldy kezdesýlerge atalǵan halyqaralyq uıymdardyń múshesi retinde únemi qatysyp, sheteldik áriptes­terimen keńesip, tájirıbe almasyp otyrady. Sebebi ǵylym kúnde ózgeretinimen qyzyq­ty­rady. Otandyq áriptesteri men ǵalymdardy da jadynan shyǵarmaǵan B.Serjanqyzy – qazaqstandyq Jas ǵalymdar alıansynyń (YRA – Young researchers alliance) beldi múshe­si. Keıipkerimiz alıanstyń ǵy­lymı orta qalyptastyryp, árip­testikte jumys isteıtin mamandar tabýyna sebepker bolǵa­nyn aıtady. Ol atalǵan alıans músheligindegi nanotehnolog mamandarmen birlesip, jańa tehno­logııanyń jetistikterin sáýlelik dıagnostıkada nátıjeli qoldaný tóńireginde zertteý júrgizgen. Ári osy jumys jóninde arnaıy ǵylymı maqala jazyp, ony ımpakt faktory joǵary halyq­aralyq jýrnalǵa joldap ta qoıypty.

Ol – Ortalyq Azııa boıynsha birinshi bolyp PhD doktory ataǵyn alǵan ázirge jal­ǵyz áıel-radıolog. Scopus baza­syn­daǵy jýrnaldarǵa ǵyly­mı maqalalary jarııalaǵan, Ult­tyq ǵylymı kardıohırýrgııa ortalyǵynda 3 birdeı jańa ádisti qoldanysqa engizgen, Aýstrııa, Chehııa, Amerıka, Túrkııa, AQSh, Ulybrıtanııa, Horvatııa syndy elderdegi kóptegen halyqaralyq ǵylymı-konferensııada baıandama jasaǵan, Densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi, sondaı-aq kóp­tegen tezısterdiń jáne birqa­tar ǵylymı eńbekterdiń avtory, bilikti shákirtteri bar ustaz. Eń ǵajaby, keıipkerimiz – elimizdiń demografııasyna úles qosyp, úsh ul, bir qyzdy ómirge ákelgen ana. B.Serjanqyzynyń aıtýynsha, otbasylyq ómirmen qatar jaýap­kershiligi zor jumysty alyp júrýinde ata-anasymen bir­deı qoldaý kórsetýden tanbaı kele jatqan joldasynyń eńbegi orasan. «Men bosanǵanda 3 apta ǵana úıde otyrdym, sodan soń jumysqa shyǵyp kettim. Jolda­sym qyzmetimniń qoǵam úshin asa mańyzdy ekenin túsinip, árdaıym jetistikke jetýge, kásibı shyń­dalyp otyrýyma ata-anammen teńdeı kómektesti. Men shetelderge ketkende áke-sheshem balalaryma ýaıymdamaı, alańsyz oqý oqýyma járdemdesti. Osy jaqyndarymsyz alǵa bir qadam da jyljymaýshy edim», deıdi.

Keıipkerimizben sóılesip bolǵanda, qos tostaǵanymyzdy bir jýyp aldyq. О́ıtkeni ol úsh apta buryn Ishki ister mınıs­trliginiń tótenshe jaǵdaı jaǵyn­da jumys isteıtin asqar taý áke­siniń aty jaman indetten qaıtys bolǵanyn qabyrǵasy qaıy­sa jetkizdi. О́mirdegi eń asylynan, bıik shyńynan, shamshy­raǵy­nan aıyrylǵanyna kóp bol­masa da jumysta júr. Sonda ishi­mizden: «О́zinen buryn ózgeniń ómirin oılap, qoǵamǵa, eldik, mem­le­kettik múddege qyzmet qylý da shańyraqtaǵy tárbıeden, otba­synan bastalady eken-aý» dep oı túıdik. Al biz osyndaı keń jú­rekti jandardy aramyzda júr­gende baǵalaı alyp júrmiz be?..