О́ńirde kúrdeli ekologııalyq másele kóp

Aqtóbe – elimizdegi aýa sapasy nashar al­ty qalanyń biri. Qala kásiporyndary ót­­ken jyly aýaǵa 170 myń tonna zııandy zat jibergen. Qalada qaldyq sýlardy zalal­syz­­dandyratyn ortalyqtandyrylǵan ká­riz­ stansasy joq. Qalanyń káriz jelisine 4800 nysan qaldyq sýyn tókse, onyń 319-y ón­­­diristik kásiporyn. Osy iri óndiristik me­­­kemeler, spırt jáne syra, gazdy sýsyndar shyǵaratyn kásiporyndardyń tókken qal­­­dyq sýlarynan aýaǵa ýly metan gazy bó­linip jatyr.

– О́ńirimizde 2025 jylǵa deıin ekolo­gııa­lyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan keshendi jospar ázirlendi. Jaqynda ony jurtshylyq talqysyna usynamyz. Keıbir kúrdeli máselelermen arnaıy mamandar aınalysýda. 30-40 jyldan beri sozylyp kele jatqan máselelerge Alǵa hımııa zaýy­tynyń qaldyqtarynan arylý, Elek óze­­niniń alty valentti hrommen lastanýy kiredi. Kóp máseleler halyqaralyq ekologtar, úkimettik, mınıstrlik deńgeıinde sheshilýi tıis. Sonyń ishinde Aqtóbe qa­lasynda ortalyqtandyrylǵan káriz tazartý qondyrǵysyn salý, Muǵaljar aýda­nynyń aýmaǵyndaǵy Kókjıde stra­tegııalyq tushy sý qory beldeýin saqtaý, Shalqar kóliniń túbin tazartý jumystary da kezek kúttirmeıdi, – deıdi oblys áki­miniń orynbasary Qaırat Bekenov.

Quryp bara jatqan Kókjıde, Alǵadaǵy ýly qaldyq

Ekologııa departamenti men Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty retteý, paıdalaný basqarmasy 2018-2025 jyldarǵa «Aqtóbe oblysynyń ekologııasyn damytý» keshendi baǵdarlamasyn ázirledi. Munyń negizgi baǵyttary – burynǵy Alǵa hımııalyq zaýytyndaǵy qaýipti qal­dyqtardy kómý, Elek ózeniniń 6 valentti hrom, bormen jáne káriz sýlarymen «tarıhı lastanýyn» joıý, Aqtóbe qalasynyń atmosferalyq aýa sapasyn jaqsartý, óndiristik qaldyqtardy azaıtý jáne kómý, qaýipsiz qaldyqtar júıesin qurý, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy damytý, Aqtóbe qalasy tóńiregindegi jasyl jelek beldeýin qalpyna keltirý, atmosferalyq aýa monıtorıngi júıesin jetildirý.

О́ńirde sheshilýi kezek kúttirmeıtin máselelerdiń biri – Aqtóbe qalasynyń irgesinen aǵyp jatqan Elek ózenimen jalǵasqan jerasty sýlarynyń alty valent­tik hrommen «tarıhı lastanýy». Lastaný aımaǵy óte úlken. О́ıtkeni 1957 jyly salynǵan Aqtóbe hrom qosyn­dylary zaýyty 1961 jyldan beri jerasty jáne jer beti sýlaryn hrom qaldyǵymen shaıyp keledi. Bul – Elek transshekaralyq ózeniniń negizgi lastaýshy kózderi.

2012-2013 jyldary Elekke jal­ǵasqan jerindegi 6-valenttik hrommen lastanǵan jerasty sýlaryn tazar­tý jobasy №3 óndiristik alqaptyń 80 gektar aýmaǵynda qolǵa alyndy. Las­tan­ǵan bólik sýlfatty-totyq­tanǵan temirdi paıdalaný arqyly reagentti tásil­men tazartyldy. Oblystyq ekolo­gııa depar­tamenti mamandarynyń aıtýynsha, 6-valenttik hrommen lastanǵan 500 gektar aýmaqtaǵy jumysty jalǵastyrý úshin hrom qosyndylary zaýytyna qarasty Elek ózenimen jalǵasqan tusyndaǵy oryndardy tereń topyraq qabatymen qosa kúrdeli tazartylýy tıis. Bul ázirge qolǵa alynǵan joq. Jergilikti ekologtar: «tazalaý kezinde jańa óndirilgen hromnyń jeras­ty sýlaryna aralasyp ketpeýine muqııat bolǵan durys», deıdi.

Oblys aýmaǵynda 26 mln tonnadan astam jınalǵan qaldyqty kezeń-kezeńi­men kómý kerek. Onyń 730 myń tonnadan astamy óte zııandy óndiristik jáne hı­mııa­lyq qaldyq – burynǵy Kırov atyn­daǵy Alǵa hımııalyq zaýytynyń aýma­ǵynda. 2017 jyldyń 15 qazanynda Elbasy N.Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ót­ken keńeste burynǵy Alǵa hımııa zaýyty aýmaǵyndaǵy zııandy qaldyqtardy joıýǵa Aqtóbe oblysy ákimshiligine qarjy izdes­tirýge Úkimetke tapsyrma berilip, sol jyly onyń jobalyq-smetalyq qu­jat­tary jasaldy. Biraq bul áli kúnge deıin sheshimin tapqan joq. Qaýipti qal­dyqty joıýdyń bir-aq joly bar – kómý. To­pyraqqa sińbeýi úshin qaýipti qaldyqtardy kúl-shań jınaǵysh orynǵa kómý kerek. Bul úshin Alǵa hımzaýytynda arnaıy eki qal­dyq kómetin oryn salynýy kerek dep jer­gilikti ekologtar másele kóterip otyr. Kúni keshe Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev Aqtóbe ferroqorytpa zaýytyna qarasty №1, 2 sehtarynyń jınalǵan «tarıhı qal­dyqtaryn» 30 paıyzǵa azaıtý jóninde al­ǵan mindettemesin tezirek oryndaýdy tap­syrdy.

Aqtóbeniń aýa sapasy.  «Qazgıdromet» máli­metinshe, aýadaǵy kúkirt sýtegi 2016 jyly – 302 ret, 2017 jyly – 144 ret, 2019 jyly – 6 ret tir­keldi. Tek 2018 jyly bir­de-bir ret tir­kelmegen. Jaǵymsyz ıistiń, kúkirt sýte­giniń qaıdan shyǵatynyn búkil aqtó­belik biledi. Jyl saıyn qaladaǵy ón­di­ristik kásiporyndar aýaǵa 27 myń ton­na zııan­dy zat jiberse, al 231 myń ton­nasy ká­siporyn­dardyń gaz tazartqysh qon­dyr­ǵylarynda tutylady. Osylaısha kásip­oryndardyń 88,1%-y shań men gazdy tutyp qalady. О́tken jyly qalada jy­lyna 61 myń tonna ýly gaz bólingen. Eko­logııa departamenti oblystaǵy 75 paıyz­dan joǵary zııandy qaldyq shyǵaratyn 25 kásiporyndy anyqtady. Sonyń ishinde «Aqtóbe temir qorytpa» zaýytynyń №1, 2 seh­tarynyń kómilmeı qalǵan qaldyqtary da bar.

– 2019 jyldyń sońyna deıin azot-ammonıı bóletin qaldyq sýlar túgel tazar­tylyp, kásiporyndar qaldyq sýlaryn ortaq káriz jelisine aldyn ala tazartýdan ótkizip baryp jiberý kerek dep aıtylǵanymen, tolyq oryndalǵan joq. Munyń bir joly – katalızator qoldaný. Aýa sapasyn saıabaq, skver, býlvarlar she­karasyn bekitip, qalanyń jasyl jelek qoryn qaıta túgendep, maqsatty túrde jasyl jelek otyrǵyzý arqyly qalpyna keltirý qajet, – deıdi Q.Bekenov.

«Kókjıde» qumdarynyń qorǵalýy. 2013 jyldyń 23 qańtarynda Aqtóbe oblysy ákimdiginiń qaýlysymen Muǵaljar aýdanynda 43976 gektar aýmaqta «Kók­jıde – Qumjarǵan» memlekettik tabıǵı qory­ǵy quryldy. Onyń 31723 gektary – Kókjıde qumdary. 2008 jyldan bas­tap Kókjıde qumdaryna shıkizat óndi­rýshiler zııanyn tıgize bastady. Sońǵy on jylda Kókjıdeniń jerasty sýlary munaı qaldyqtarymen laılandy. Bizdiń zertteýimiz boıynsha, tushy sýdaǵy munaı qaldyqtarynyń shektik mólsheri 1-den 41-ge deıin artqan. Bul jerde «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ, «Ýrıhtaý – opereı­tıng» JShS, «KMK munaı» AQ, «Ada Oıl» JShS-i munaı óndirýde.

Qazaqstannyń jerasty tushy sý qory­nyń strategııalyq nysany – Kókjıde qum­dary men Kókjıde jerasty sýlaryn ba­qylaýǵa oblystyń shamasy kelmeıdi. Kók­jıde erekshe qorǵalatyn aımaq már­tebesimen Kókjıdeniń tushy sý qoryna mo­nıtorıng júrgizý quqyǵy ortalyq qu­zyrly organnyń quzyryna berilgeni jón. Munaı qaldyqtarynyń jerasty sýlaryna áser etý oshaǵyn tabý úshin jerasty sýlarynyń aǵynyn anyqtap, Kókjıde qumdarynda munaı ıge­rý men tasymaldaýdyń biryńǵaı ere­jesi bekitilýi tıis. Usynystar Ekolo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine jibe­rilgen. Jerasty tushy sý qoryn laılady dep aıyptalǵan «KMK munaı» men «Ada Oıl» JShS-iniń munaı qal­dyqtary tógil­gen keıbir uńǵylary toqtatyldy.

7 qylmystyq is qozǵaldy

Aqtóbe oblysy prokýrorynyń birinshi oryn­basary Qýandyq Rahmetovtiń aıtýynsha, 2018 jyldyń 28 mamyrynda oblystyq máslıhat sheshimimen 2018-2025 jyldarǵa arnalǵan qorshaǵan ortany qorǵaýdyń maqsatty jospary bekitildi. Búginde osy jospardyń eki tarmaǵy oryn­dalmaı qaldy. Sonyń biri – 2018 jyly «Aqbulaq» AQ-y spırtti qaldyqtar tógilgen polıgondy sút qyshqyly bakterııasyn paıdalaný arqyly tazartý jobasy. Joba quny – 80 mln teńge. Qarjy bólinbegendikten, joba iske aspady.

Búginde oblystyq prokýratýrada Kók­­jı­de jerasty sýlary, Alǵa hımııa zaýy­tynyń qaldyqtaryn kómýge qa­tys­ty qorytyndy ázirlenýde. Aqtóbe tó­ńi­regindegi 8 ózenniń arnasyn keńeıtý ju­mystarynda aǵashtar men butalardy aıaý­syz kesýge baılanysty qoǵamdyq pikir týdy. Prokýratýra Qyzyl kitapqa engen aǵashtardyń kesilgenin, jumystar jergilikti quzyrly organdardyń ruqsa­tynsyz júrgizilgenin anyqtady. О́zen ar­nalaryn keńeıtý kezinde 600-den astam aǵash kesilgen, onyń ishinde Qyzyl kitapqa engizilgender bar. Keltirilgen zııan mólsheri 7 mln teńgeden asady. Aldyn ala qoǵamdyq tyńdaý ótkizilmegen, emıssııaǵa ruqsat alynbaǵan. Tapsyrys berýshi memlekettik organ, orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesi ınspeksııasy baqylaý júrgizbegen. Oblystyq prokýra­týra tekseris júrgizip, merdiger mekemelerge ekologııalyq zalaldy óteý min­detteldi. Aǵashtardy zańsyz kesý, joǵalý qaýpi bar ósimdikterdi joıý, ózen­derdi zańsyz keńeıtý, laýazymdy ókil­dikterin asyra paıdalaný, memlekettik organ­dardyń áreketsizdikteri boıynsha ótken jyly 7 qylmystyq is qozǵady. Endigi jerde tabıǵatqa qatysty aýqymdy sharalar jurtshylyqtyń, mamandardyń tal­qylaýynsyz iske aspaýyn qatań q­a­daǵalaý qajet. Sodan keıin ǵana jobalar memlekettik saraptamaǵa jiberiledi.

Al Konrad Adenaýer qorynyń Qazaq­standaǵy ókili Tomas Helm Aqtóbeniń máselesi sý, qoqys, qoǵamdyq kólik, aýa­nyń lastanýy deıdi. «1990 jyly eki Ger­manııa birikkende, ekologııalyq qıyn jaǵ­daı týdy. Sebebi Shyǵys Germanııada gaz-shań tutqysh, sý tazartý, aǵyndy sý tazartý qondyrǵylary joq bolatyn. Federaldy bıýdjet 1996 jyly káriz jelilerin qaı­ta jaraqtandyratyn 18 iri jobany qar­jy­landyrdy. Alty jyldan keıin eki Ger­manııanyń tazartý qondyrǵylary, sý tazartý, qaldyq sý tazartý jelileri teńesti.

Biz lastaýshylardy «qara nasos» deımiz. Tabıǵatty lastaýshylar, meıli zań­dy tulǵa bolsyn, meıli jeke adam bolsyn, keltirgen zııanyńyz úshin iri kólemde aıyppul tólep jáne búldirgenińizdi qaıta ornyna keltirýge mindettisiz. Bizde sý, aýa, qoqys, las sýlardy tazartqysh qon­­dyrǵylarsyz kásiporyn jumys iste­meıdi. Germanııadaǵy tutas hımııa óndirisi bar aımaq, kómirli Rýr oblysy qorshaǵan ortany saýyqtyrýǵa qaıta jaraqtandyrý ar­qyly qol jetkizdi. Ekonomıkadaǵy túbirli qurylymdyq ózgeristermen bir mezette júrgizildi. Bul kóp ýaqytty kerek etedi jáne ınvestısııa qajet. Elimiz hımııalyq ká­siporyndaryn qaıta jaraqtandyrýǵa 30 jyl jumsady.

Qazaqstanda qoqys shyǵarý, sý, elektr ener­gııasy aqysy óte arzan. Sýdyń tekshe metri –72 teńge, ár adam úshin – qoqys shyǵarý aqysy – 104 teńge. Bul óte az. Adam­dar arzan bolǵasyn qýat kózderin únemdemeıdi. Qýat kózderi qymbat bolsa, adam únemdeı bastaıdy. Sýdy retsiz paı­dalanbaıdy.

Gannoverde «Qoqys energııasy» dep atalatyn shaǵyn zaýyt bar. Onda Gannoverdiń túbindegi 55 myń úıdiń qoqysy jınalyp, termoóńdeýden ótedi de, odan elektr qýaty alynady. Osylaısha Gannoverde elektr energııasynyń 11 paıyzy qoqystan alynady. Árıne qo­qystyń paıdaǵa aspaı, tekten tek laq­tyrylǵanynan elektr qýatyna aınalǵany áldeqaıda tıimdi. Sóz joq, Germanııa men Qazaqstan turǵynynyń jan basy­na shaqqandaǵy tabysynda bes ese aıyr­mashylyq bar. Endi aýa las­taý reı­tın­gisine qarasańyz, kerisinshe kó­rinis baı­qaısyz. Qazaqstannyń árbir tur­ǵyny Ger­manııa turǵynyna qaraǵanda qor­shaǵan ortany bes ese artyq lastaıdy. Qazaq­stan aýaǵa zııandy qaldyqtardy óte kóp shy­­ǵarady, deıdi T.Helm.

Ekolog Aleksandr Mandrykınniń aıtýynsha, Aqtóbe oblysynyń 2025 jylǵa deıingi ekologııalyq baǵdarlamasynda tehnologııalyq karta nazarǵa alynbaǵan. Kez kelgen jobanyń tehnologııalyq kartasy jerge, sý kózderine negizdelýi tıis.

– Yńǵaısyzdyq týdyryp otyrǵany – ınjenerlik jelilerimiz. Jobadaǵy árbir baǵyt mamandardyń jete zertteýinsiz, tehnıkalyq úlgileýden ótpeıinshe, shıki joba dep ataýǵa bolady. Bizde mun­daı ashy tájirıbeni talaı bastan ótke­rip kelemiz. Sonyń biri – 2004 jyly Qa­zaq­standa iske asyrylǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy. Ja­pon úkimeti qar­jy­landyrylǵan osy qanat­qaqty joba Ger­manııa modera­tor­lyǵymen bastaldy. Sońy ne boldy? Belgisiz. Kez kelgen jobanyń tıimdiligi – ınje­nerlik jelilerdiń tabıǵı sý kózderine jal­ǵasqandyǵymen mańyzdy. Aqtóbe ob­ly­­synyń sý qory Qazaqstandaǵy sý qo­rynyń 2 paıyzyn ǵana quraıdy. En­deshe bul jerde jumys jobasynyń teh­nıkalyq úlgileýine erekshe mán bergen jón. Injenerlik jeliler sý kózderine qo­­syl­masa, nátıje shyqpaıdy, – deıdi ekolog.

 Baıan SÁRSEMBINA,

jýrnalıst

 Aqtóbe oblysy