Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Qazirgi zamanda halqymyzdyń tarıhı tulǵalarynyń, onyń ishinde Abaı murasy Shyǵys pen Batys fılosofııasyndaǵy ozyq dúnıetanymdyq ustanymdardyń qazaq topyraǵyndaǵy toǵysýy ǵana emes, bul – halqymyzdyń tereńnen tamyr tartqan rýhanı qýatynyń jańadan qalyptasyp jatqan dúnıeni túsiný boıynsha ózindik sıpat pen jańa kórkemdik ádis taýyp, álemdik rýhanı mádenıet tórine qaraı asqaqtaýy. Uly Abaı ulttyq mádenıetimizdiń, ulttyq oı júıemizdiń boıyndaǵy býlyqqan qaınar bulaqtyń kózin ashty. Buǵan dálel – áleýmettik bolmys týraly tereń ilimi. Osyǵan oraı Memleket basshysynyń Abaı muralaryna, shyǵarmashylyǵyna erekshe nazar aýdarýy beker emes.
Abaı qazaq qoǵamynyń tap bolǵan áleýmettik daǵdarysynyń qaıshylyqty da kúrdeli ahýalyn paıymdaı otyryp, «bolmystyq jobany» oılastyrady. Dástúrli qazaq qoǵamy bolmysynyń irgetasy edáýir sógilgendikten jáne onyń burynǵy baǵytta damýy eshqandaı paıda ákelmeıtinin bilgendikten ol burynǵy áleýmetik ontologııany qabyldaı almaıdy. Biraq qoǵam da, Abaıdyń ózi sııaqty bolmystyń myzǵymas irgesine, myqty tireýge muqtaj boldy. Ony izdeý Abaıdy jan azabyna salady, ol muratqa degen saǵynyshpen qatar júredi, tereń qaıǵy-muńdy boıyna sińiredi, biraq bul izdenis adamdy rýhanı turǵydan kóteretindeı muratty bekitýge jáne onyń baqytqa jetýine baǵyttalǵan.
Mundaı negiz, oıshyldyń tolǵaýlary boıynsha, absolıýtti bastaý, adamnyń ómirdegi basty ári jalǵyz tiregi – Qudaı dep tanylady. Qudaıdyń barlyǵyn, uıymdastyrýshy, úılestirýshi qudiretin asha túsip, adamnyń rýhanı bolmysyna jaqyndaıdy. «Adam ómirindegi eń basty nárse rýhanılyq», – degen túıinge keledi. Máselen, Abaı «Qara sózderdiń» altynshy sózinde – «О́ziń tiri bolmaı, kókiregiń óli bolsa, aqyl tabýǵa sóz uǵa almaısyń. Adal eńbekpen, erinbeı júrip mal tabýǵa jiger qyla almaısyń», deıdi. Aqyl tabýdyń eń negizgi kilti adaldyq pen eńbekqorlyq dep turǵanyn baıqaımyz. Rýhanılyqtyń ózi qubylys retinde osy eki negizge arqa súıeıtini belgili.
О́z shyǵarmashylyǵynda Abaı ómirlik jolaıryqta turǵan adamnyń keıpin sýretteıdi. Ol óziniń iliminde ómir súrgen qoǵamnyń burynǵy tuǵyrlary men qundylyqtary kelmeske ketkendikten ótkeninen aırylǵan jáne qazirgisi taıǵanaq ári turaqsyz bolǵandyqtan osy shaǵy joq adamnyń jaǵdaıyn keskindeıdi. Aqyrynda, bul osy taıqymaly, túsiniksiz ári keıde qasiretti bolmystan kóńilge úmit uıalatatyn keleshektiń keskinin qurastyrýǵa tyrysatyn adamnyń jaǵdaıyn beıneleıdi. Ásirese munyń sońǵysy óte qajet, óıtkeni oıshyldyń kámil seniminshe, «uly maqsaty nemese ortaq aqıqaty joq halyq rýhanı ólik. Al ómir bolmaǵan jerde, kemeldený de bolmaıdy». Bul jerde áleýmettik bolmystaǵy únemi úzdiksiz jańǵyryp, jańaryp otyrýdyń mańyzdylyǵy atap ótilgendeı. Áleýmettik ǵylymda jańarmaǵan, damýy tejelip qalǵan qoǵamdy stagnasııadaǵy áleýmettik qurylym dep esepteıdi. Damý jolynda bolmaǵan áleýmettik sýbekt quldyraý jolyna túsetini de anyq.
Abaıdyń ustanymynyń, bizdiń pikirimizshe, Abaıǵa deıingi áleýmettik ontologııamen (bolmys týraly ilimmen) qaıshy keletin qyrlary myna tusta: adamnyń barlyq jan-dúnıesi baı bolsa, áýel bastan qoǵamdaǵy rýhanı baı bolyp keletin adamǵa aınalady jáne ózge adamdarmen óz qatynasyn durys qura bilgen adam qoǵamdyq júıeniń bastapqy irgeli núktesine aınalady. Eger burynǵy ontologııalyq ustyn rýdyń tuǵyrlaryna basymdyq bere otyryp, rýlyq qaýymnyń jetekshiligin ustansa, al Abaı úshin bul ustyn tobyrdyń, onyń ústine qarańǵy tobyrdyń ústemdigine, bóten pikir men rýlyq paıymnyń ústemdigine aınalyp shyǵady. Mine, sondyqtan áleýmettiń bolmysy sııaqty, adamnyń bolmysy da, Abaıdyń paıymdaýynsha, aǵartýsyz, bilimdi ıgermeı múmkin emes, mine, sondyqtan qazaq halqyn bilim men ǵylymdy ıgerýge shaqyrǵan Abaıdyń úndeýi barǵan saıyn mańyzdy bola túsýde. Qazaq oıshylynyń bul úndeýi, janaıqaıy qazirgi tehnologııalyq progress zamanynda da óziniń ózektiligin joıǵan emes. Sondyqtan elimizdiń áleýmettik bolmysynda zııatkerlik ultty qalyptastyrýdyń jáne ony pármendi damytýdyń mańyzdylyǵyn zııaly qaýym nazardan tys qaldyrmaǵany abzal.
Abaıdyń áleýmettik ontologııasynda áleýmettik satydaǵy nemese áleýmettiń uıymdastyrýyndaǵy jeke adamnyń alatyn orny, ondaǵy róli – qaıta jańǵyrtylǵan jáne óndiriletin qubylys. Onyń ústine ony Abaı tolyqqandy adam emes, sheneýnik, Jaratýshynyń nurymen shabyttanbaǵan tulǵa, tabynýshylyqty ǵana jaqtaýshy, basqarylatyn áleýmettik ózara áreketterdiń jaǵymsyz nátıjesi retinde qarastyrady. Abaı adamdardy ekijúzdilikke, ótirikshi nemese ósekshige aınaldyratyn, dostyqty satyp ketýge jáne jaǵympazdyqqa májbúrleıtin, bólektenýden týyndaıtyn rýhanılyqtan jurdaı jáne tylsym syrtqy kúshtiń yqpalymen bolatyn kúnáHar áserdi de aıqyn túsinip, kórsetip beredi. Demek, qoǵamdaǵy adamı qalyptasýdyń ár qıly joly bar ekenine meńzeıdi. Biraq eshkim de «qolyn mezgilinen kesh sermemesin» degendeı tilegin bildirip otyrady.
Ol tulǵanyń mán-mańyzyn alǵyrlyqpen tereń túsine bildi, adamdy asqaqtatty jáne «Adam bol!» tujyrymyn fılosofııalyq ustyn deńgeıine deıin kóterdi. Bul negizder bizdiń oıymyzsha, onyń áleýmettik ontologııasynyń mánin bildiretini anyq. Mundaı ontologııada qoǵam adamǵa qysym kórsetpeıdi jáne ony áleýmettik júıeniń jaı burandysy nemese ony óndiristiń mehanıkalyq qosymshasy etpeıdi, kerisinshe, árbir adam rýhanı jáne adamgershilik turǵyda damı otyryp, júreginiń túkpirinde Jaratqannyń ósıetterine degen adaldyqty saqtaı otyryp, óziniń ar-ojdanynyń únine qulaq túre kele, qoǵamdyq tutastyqty quraıdy, qoǵamnyń birligin nyǵaıtady. Dál osy sebepti, bizdiń pikirimizshe, Abaı adamdardyń dostyǵyna, baýyrmaldyǵyna sonshalyqty úlken kóńil bóledi. Qoǵamdyq qatynastar men qoǵamdyq ózara áreketterdiń osy basty ekpini oıshyldyń poezııasynda da júıeli túrde estiledi jáne onyń fılosofııasynda da birdeı tabandylyqpen júrgiziledi. Adamdardyń bir-birine kómektesýi qaıyrymdy qoǵamnyń alǵashqy sharty ekendigin kezinde Shyǵystyń ǵulamasy Ábý Nasyr ál-Farabı de aıtyp ketken bolatyn.
«Adam bol!» ustyny aqyldyń adamgershilik qatynastar salasyna enýiniń mánin uǵynýǵa da septigin tıgizedi, óıtkeni ol adamı qarym-qatynasty tek adamnyń adamǵa degen syrtqy baǵyty turǵysynan ǵana emes, adamnyń óz ózine ishki baǵyttylyǵynan da, árbir jeke adamnyń ishindegi ar-uıattyń únin de sıpattaıdy. Adamgershilik qylyq, Abaı boıynsha, qashanda tek syrtqy jaǵdaılarǵa, normalar men dástúrlerge ǵana sáıkes bolmaı, ishki aqyl-oıyńa sanaly túrde baǵynyp, ishki erkiń arqyly áreket etýdi bildiredi. Aqylǵa saı áreket etý sondyqtan naǵyz shynaıy adamı áreket retinde paıymdalady.
Abaıdyń kózqarastaryna aqyl-oı adamnyń sezimderin, emosııasyn, erkin qadaǵalaýǵa qabiletti degen tujyrym tán jáne sonymen birge adam, Abaı boıynsha, óz «jaratylysynyń» tutqynynda qalyp qoımaýy tıis, ol odan tysqa shyǵyp, óz tabıǵatynan joǵary turýy tıis. Tárbıeniń, mádenıettiń, bilimdi molaıtýdyń arqasynda adam óziniń tabıǵı nyshandaryn jetildirýi kerek. Bul Abaıdyń aǵartýshylyq-fılosofııalyq tujyrymdamasynyń kúre joly.
Abaıdyń tulǵasyna qatysty, onyń adamgershilik týraly oılarynyń ómirlik praktıkalyq ustanymynan alshaqtamaǵanyn sıpattaıtyn taǵy bir mańyzdy sátti atap ótý kerek. Onyń ar-ojdanynyń ishki daýysy odan óziniń týǵan qazaq halqynyń taǵdyryn shynaıy paıymdaýdy talap etti, ashy da bolsa halyqqa shyndyqty aıtýǵa shaqyrdy, óıtkeni onyń ilimine sáıkes, uly maqsaty nemese ortaq aqıqaty bolmaǵan halyq rýhanı syrqat kúıde bolady. Al ómir bolmaǵan jerde jetilý de bolmaıdy. Qazaq halqynyń rýhanı kúsh-jigeriniń sarqylmas bastaýyna aınalyp, úzdiksiz rýhanı kemeldenýdiń uly jolynda ony asqaqtata bilgen óziniń «Adam bol!» ustynyna negizdelgen fılosofııasynyń adamgershilik talabyn ómirge engizgen Abaıdyń ómirlik ustanymy osyndaı boldy. Biz búginde júrekpen sezinip, aqylmen saralap oılana alatyn adamnyń qabiletin qalyptastyrýymyz kerek.
Abaıdyń áleýmettik ontologııasynyń joǵaryda atalǵan qyrlarynan basqa bir ózgesheligi, bizdiń pikirimizshe, onyń endi rýlyq sentrızm ustanymynda qalyp qoımaı, odan jalpy halyqtyq bıikke asqaqtaǵanynda, biraq qazirgi zamanda beleń alǵan darashyldyq ustanymyna, kapıtalıstik ózimshildikke de múldem «asyqpaıtynymen» sıpattalatynyn baıqaımyz. Muny oıshyl myna sózderimen tamasha ári erekshe mándi bildirgen: «О́zimshildiktiń kez kelgen kórinisi sııaqty, daraqy maqtanshaqtyq ta bul dúnıede talaı adamdy buzady. Sondyqtan molda bolý az, adam bolýǵa umtylǵan abzal». Abaı qoǵamdyq qatynastar men baılanystarǵa engen adam qoǵamdyq júıeniń basy men aıaǵy, onyń damýynyń kepili degen tujyrymnan shyǵady. Biraq soǵan qaramastan, qazaq qoǵamynda oryn alǵan qaıshylyqtar men jaǵymsyz aıǵaqtardy kóre otyryp, ol aqyldy ózimshildikti qatań túrde qabyldaı almaıdy, óıtkeni bul murat, bul ustanym adamdy buzady, ony qarym-qatynastyń basty jáne anyqtaýshy formasy «aralasý, ózara qatynas» bolyp tabylatyn áleýmettik ontologııanyń qoınaýynan ósip shyǵatyn adamgershilikten aıyrady.
Bul – «Men» jáne «О́zgeniń» betpe-bet kezdesýi iske asatyn, án-aıtystarda dara tulǵalardyń birikken shyǵarmashylyǵynan týyndaıtyn, jolaýshyǵa qurmetpen qaraıtyn qonaqjaılyq túrinde adamı qatynastardy bekitetin irgeli negiz bolatyn jáne Abaıdyń tilimen aıtqanda, «adam bolmysynyń negizin» quraıtyn jeke adamdardyń tikeleı baılanysynyń formasy. Bul, Abaıdyń ilimine sáıkes, «qabyldaýdyń tiriligin», «jaqyn tektiniń tartylys kúshin» jáne júrek sezimtaldyǵyn bildiredi.
Abaı úshin adam bolý neni bildiredi? Adam bolý, eń aldymen, óz júregińde Qudaımen úndesýdi jáne bilimge, ádildikke jáne qaıyrymdylyqqa umtylýdy bildiredi. Bul Jaratqannyń adamnyń mańdaıyna jazǵan jazmyshyna sáıkes bolýdy ańǵartady, bul adamdarǵa jaqsylyq jasaýdy, olarǵa bilim nuryn ákelýdi jáne adal ári meıirimdi bolýdy baıqatady. Bul adamgershilik qasıetterge ıe bolý jáne olardy jetildirý, Abaı boıynsha, ǵylymǵa, senimge jáne ómirge degen adaldyq pen jiger arqyly múmkin bolady. Adamshylyq – onda qoǵam ózin-ózi iske asyrýy tıis jalpyǵa ortaqtyqtyń formasy. Qoǵamda negizgi oryndy saıası, ekonomıkalyq nemese basqa qatynastar emes, adamgershilik qatynastar alýy tıis. «Adamnyń mánin, – dep túıindeıdi oıshyl, – mahabbat, ádildik jáne rýhanılyq quraıdy. Adamdardyń bul bastaýlarsyz kúni joq. Olar aralaspaıtyn jáne qandaı da bir adamı taǵdyrdyń aldyn almaıtyndaı ómirde birde-bir jaǵdaı bolmaıdy. Alla taǵala ǵalamdy osylaı jaratqan».
Abaı shyǵarmashylyǵy – qazaq halqynyń baı rýhanııatynyń shoǵyrlanǵan kórinisi. Abaı – qazaq halqynyń ar-ojdany! Qazaq mádenıetinde halqynyń kemshilikteri men jamandyqtary týraly odan ótkir jazǵan kim bar? Kim odan artyq aǵartýshylyq arqyly qarańǵylyqtan qutylýdyń qamyn oılady? Abaı qazaq qoǵamynyń ishindegi alaýyzdyq pen qyrqystan, túrli páleketterden sharshaǵany men kóńili qalǵanyna qaramastan, bul qoǵamnyń óziniń jetilmegen álemin ózgertýge, kemeldiktiń bıigine jetýge múmkindigi bar ekenin kórsetip berdi. Abaıdyń fılosofııasy ártúrli mádenıetterdiń túıisken tusyn bildiredi, ol mádenıetterdiń bir-birimen jáne avtordyń ózimen óziniń suhbatyn aıqara ashady. Abaı ýaqyttan tys jáne keńistik shekaradan tys bıik kemeldikke degen jalpyadamzattyq umtylysty bildirýshi, sondyqtan ol arqyly jáne onyń shyǵarmashylyǵy arqyly qazaq mádenıeti álemniń kóptegen mádenıetterine úılese túsinikti bolyp shyqty. Qazaq halqy jáne onyń baı rýhanı murasy ózge halyqtardyń ókilderiniń júreginen oryn tepti jáne bul úderis – jańa búgingi adamzattyq qaýymdastyqty qalyptastyrýdyń, onyń gýmanıstik qundylyqtary men murattarynyń bastaýy.
Bul jaǵdaı ótken zaman men qazirgini túsinýdiń kilti degen belgili aqıqatty dáleldeı túsedi. Bizdiń qazirgimiz – bul barǵan saıyn jahandana túsken álem, onda halyqtar men mádenıetter barǵan saıyn bir-birine ózara táýeldi bola túsedi. Abaıdyń ontologııalyq kózqarastarynan ónip shyqqan rýhanı áleýetti saqtaý, ony jańa tarıhı jaǵdaılarda damytý – bizdiń búgingi kezeńniń jáne zamandastarymyzdyń mindeti. Bolmysymyzdyń qanshalyqty shynaıy ekendigin paıymdaýǵa bizdi jaqyndata túsetin tarıhı ótkenniń nárli dáni ony baǵa jetpes qazynaǵa aınaldyrady, al bizdi rýhanı kemeldikke jáne básekege qabiletti qazaq ultynyń umtylýyna ıtermeleıdi degen oı týyndaıdy. Mine sondyqtan Abaı – qazaq halqynyń jan-júregi men aqyl-oıy – XXI ǵasyrdaǵy jaHandyq áleýmettik-mádenı ózgerister dáýirinde rýhanı ósý men aǵartýdyń qaınar kózine aınalady. Sonymen Abaıdyń ontologııalyq ilimi qazirgi jaHandanýǵa baılanysty týyndaıtyn kúrdeli máselelerdi, olardyń ishinde erkindik pen rýhanııat problemasyn taldaýǵa úlken septigin tıgizeri aıdan anyq.
Keshegi keńes zamanynda da ishtegi armanyn sózben jetkize almaǵan zııaly azamattarymyzdyń uly baba ǵaqlııalaryn áspettep, úniniń alysqa jetýine jaǵdaı jasaýynyń bir syry osynda jatyr. Qazaqtyń kúıleri men óner týyndylaryn úzbeı tyńdaǵan urpaqtyń órshil rýhyn boıyna sińirip óspeýi múmkin emes. Sol rýh, mine, búgin jaHandaný zamanynda bizdiń egemen elimizdi derbes demokratııalyq jolmen qaıta quryp, mádenıetimizdi damytyp, búkil dúnıetanymymyzdy túletýdemiz. Mádenı jáne rýhanı murany ıgerý, uly tulǵalarymyzdyń esimderin jas urpaq jadyna ornyqtyrý – zamanaýı kezeńde halyq rýhyn jandandyrýdyń, jańǵyrtýdyń birden-bir joly, zııaly qaýymnyń tarıh aldyndaǵy paryzy.
Ábdimálik NYSANBAEV,
UǴA akademıgi
