Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń alar bıigi áli alda
Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen-aq jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berý memlekettik saıasattyń eń mańyzdy basymdyǵynyń biri bolyp tanyldy. Jas memlekettiń qalyptasý kezeńiniń eń bir kúrdeli jyldarynyń ózinde ulttyq bilim berý júıesi men stýdentterdi áleýmettik qoldaýdy damytý isine erekshe kóńil bólindi. Osynyń nátıjesinde Qazaqstannyń joǵary mektebi úlken bıikterge qol jetkizdi. Muny álemge áıgili reıtıngtik agenttikter rastap otyr. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń ishinde ústimizdegi jyly óziniń 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti aıryqsha oryn alady.
Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń alar bıigi áli alda
Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen-aq jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berý memlekettik saıasattyń eń mańyzdy basymdyǵynyń biri bolyp tanyldy. Jas memlekettiń qalyptasý kezeńiniń eń bir kúrdeli jyldarynyń ózinde ulttyq bilim berý júıesi men stýdentterdi áleýmettik qoldaýdy damytý isine erekshe kóńil bólindi. Osynyń nátıjesinde Qazaqstannyń joǵary mektebi úlken bıikterge qol jetkizdi. Muny álemge áıgili reıtıngtik agenttikter rastap otyr. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń ishinde ústimizdegi jyly óziniń 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti aıryqsha oryn alady.
Elimizdiń ońtústik óńiriniń dál ortasynda ornalasýy bul kóp salaly iri joǵary oqý ornynyń damýyna ózindik iz qaldyrdy. Jumys berýshilermen tyǵyz baılanys, bilim sapasyna basymdyq berý, stýdentterdi ǵylymı-zertteý jumystaryna barynsha tartý oqý ornynyń alǵashqy qurylǵan kezinen bastap onyń basty ereksheligine aınaldy. Elimizdiń ońtústik óńirin ónerkásip kadrlarymen qamtamasyz etý, mádenıet, sport, bilim berý salalary mamandaryn daıarlaý oqý ornynyń bedelin arttyryp, kóp jylǵy dástúrlerdiń saqtalýy men korporatıvtik basqarýdyń qazirgi zamanǵy joldaryn qoldanýǵa keń jol ashty.
Búkil elimizge belgili Qazaq hımııa-tehnologııalyq, Shymkent pedagogıkalyq mádenıet, Shymkent dene tárbıesi men sport ınstıtýttarynyń ǵylymı jáne kadrlyq áleýetin, sonymen qatar, Shymkent pedagogıkalyq ınstıtýtynyń birqatar mamandyqtaryn óz arsenalyna biriktirgen M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ búgingi tańda tek Qazaqstanǵa ǵana emes, shetelderge de keńinen tanymal zamanaýı ǵylym-bilim ortalyǵyna aınalyp otyr.
Búginde 100 myńnan asyp túsetin túlekterimizdiń álemniń ár qıyrynda eńbek etip óz oryndaryn tabýy osynyń aıǵaǵy. Ýnıversıtet qabyrǵasynan túlep ushqandardyń arasynan kóptegen belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, QR Parlament depýtattary, ulttyq jáne transulttyq kompanııalar jetekshileri, ǵalymdar men mádenıet, óner, sport sańlaqtary shyqty.
Ýnıversıtette atqarylyp jatqan ister óńir sheńberimen shektelip qalǵan emes. Búgingi tańda munda 16 myńnan astam stýdent bilim alýda. Olardyń ishinde 560 stýdent alys jáne jaqyn shetelderden kelgen. Bul oqý ornyndaǵy bilim berý isiniń sapasy joǵary ekendigin dáleldeıdi. Jyl saıyn 4 myńǵa jýyq stýdent osy oqý ornyn tańdaýda, olardyń jartysy memlekettik bilim grantynyń ıegerleri.
Stýdent jastarǵa 27 akademık, 150 professor men ǵylym doktorlary, 700-den astam ǵylym kandıdaty, 72 JOO úzdik oqytýshysy bilim nárin sebýde. Ýnıversıtette qalyptasqan belgili ǵylymı mektepter Qazaqstan ǵylymynyń damýyna úlken úles qosýda.
Oqý orny ujymynyń qajyrly eńbeginiń arqasynda birqatar mamandyqtar belgili ASIIN eýropalyq akkredıtteý agenttiginde akkredıtteýden ótti. Bul bitirýshilerge Eýrobakalavr, Eýroınjener (EUR-ACE), Eýroınformatık (EUR-INF) qurmetti eýropalyq sapa belgilerin berýge múmkindik jasap otyr. Bul ataqtar bitirýshi túlekterdiń eńbek naryǵynda óz ornyn tabýyn jeńildetedi. M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ túlekterin tek ońtústik óńirinde ǵana emes, búkil elimizdegi ulttyq, birlesken jáne sheteldik kásiporyndar jumysqa qýana qabyldaıdy.
Oqý ornynyń HHI ǵasyrdaǵy eń basty ınnovasııasy «ǵylym arqyly oqytý» bolyp tabylady. Beıorganıkalyq jáne organıkalyq zattar tehnologııasy, sılıkattar, qurylys, hımııa óndirisiniń úderisteri men apparattary, pedagogıka, óner, mádenıet mamandyqtary boıynsha kúshti ǵylymı mektepteri qalyptasqan. M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ qazirgi kezde geoekologııa, bıotehnologııa, nanoqurylymdy kompozısııalyq qurylys materıaldary, metallýrgııa, mashına jasaý, óndiris úderisteri men apparattary, fosfat shıkizaty negizinde medısınalyq jáne taǵamdyq qospalar alý tehnologııasy sııaqty bolashaǵy zor ǵylymı baǵyttardy damytýdy qolǵa alyp otyr.
Búginde ǵylymı zertteýlerdi basqarý júıesi meılinshe jasampazdana túsken. Tájirıbelik-óndiristik nátıjelerge qol jetkizýine ınnovasııalyq ınfraqurylymnyń qurylýy sep boldy. Akkredıttelgen aımaqtyq zerthananyń aıasynda ınjenerlik úlgidegi «Qurylymdyq jáne bıohımııalyq materıaldar» atalatyn qýatty tájirıbelik-óndiristik kesheni, basqasha aıtqanda, ýnıversıtettiń tehnoparki bolyp quryldy. Oqý ornymyzda 9 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 7 ǵylymı ortalyq jumys isteıdi. Sonymen birge, ǵylymı nátıjelerdiń túbirli mán-mańyzǵa ıe jetistikteri de joq emes. 2005 jylǵa qaraı ǵalymdarymyzdyń birqatary ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqqa ıe boldy.
Ýnıversıtettiń ózinde 100-ge tarta ǵylymı jobalar bolsa, onyń ishinde ǵylymnyń aldyńǵy shebinde oryn tepken iri halyqaralyq jobalar daıyndaldy. Osyndaı kúrdeli jobalardyń qataryna 21 eldiń 17 joǵary oqý orny qatysyp, ekologııalyq taza fosfattardy alýǵa sáıkes EKOFOS Eýrokomıssııasynyń aıaqtalǵan jobasyn jatqyzýǵa bolady. Soltústik Atlantıka odaǵynyń «Bolashaǵy jarqyn ǵylym» atalatyn baǵdarlamasynyń aıasynda «Ortalyq Azııanyń transshekaralyq sýlarynyń lastanýyn baǵalaý» jobasy erekshe atap ketýge turarlyq. Qazirgi tańda «Qazatomprom» ulttyq kompanııasy» AQ Joǵary tehnologııalar ınstıtýtynyń ǵalymdarymen birlese otyryp, ýran kenin sırek kezdesetin jerasty metaldardan aıyryp alyp, ony keshendi túrde qaıta óńdeýdiń baǵdarlamalyq jobasy «Qazfosfat» AQ jáne «QazMunaıGaz» UK» AQ-pen ǵylymı baılanysta daıyndalǵan bolatyn. Bul ǵylymı jobalarǵa stýdentterdiń, sondaı-aq, magıstranttardyń jáne doktoranttardyń tartylǵanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy.
M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ halyqaralyq bilim berý úderisi men ǵylymı keńistikke belsendi túrde kirgizýde. Ýnıversıtet búgingi kúnde Halyqaralyq beldi jelilerdiń múshesi bolyp tabylady, sondaı halyqaralyq jelilerdiń qataryna joǵary oqý oryndary dızaınynyń Halyqaralyq assosıasııasy, Eýropalyq hımııalyq-taqyryptyq jeli, Joǵary oqý oryndarynyń qonaqjaılylyǵynyń Eýropalyq assosıasııasy, joǵary oqý oryndarynyń Eýropalyq assosıasııasyn jatqyzýǵa bolady. Akademııalyq utqyrlyq pen qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamasynyń engizilýi bilim berýdiń jańa úlgisine aınaldy.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamashyldyǵynyń arqasynda qazaqstandyq joǵary oqý oryndary stýdentteriniń AQSh, Germanııa, Fransııa, Avstrııa, Belgııa, Qytaı, Malaızııanyń tanymal oqý oryndarynda oqı otyryp, biliktiligi sanatyn kóterýdiń múmkindigine qol jetkizdi. Tap osyndaı tamasha múmkindikti elimizdiń 300-ge jýyq stýdenti jyl saıyn paıdalanyp keledi.
Ýnıversıtetimizdiń stýdentteri men magıstranttary birikken baǵdarlamanyń negizinde oqý arqyly qos dıplomǵa qol jetkizedi.
Joǵary oqý oryndarynyń arasyndaǵy osyndaı seriktestik dıplomdar – Manchester Metropolıten (Ulybrıtanııa), Gambýrg ýnıversıteti (Germanııa), Anjedegi Agrarlyq ǵalymdardyń akademııasy (Fransııa), HDRÝ atyndaǵy munaı jáne gaz RMÝ-men (Reseı) jasalady. Osy joǵaryda atalǵan oqý oryndaryndaǵy birqatar mamandyqtardy oqytý shet tilderinde júrgizile otyryp, bitirýshilerge qosymsha artyqshylyqtar beredi.
Bıyl M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti óziniń mereıli 70 jyldyq tarıhyndaǵy eń bir eleýli sátti bastan ótkergeli otyr. Bilim berý, ǵylymı-zertteý jáne halyqaralyq qyzmetter boıynsha aıtarlyqtaı nátıjelerge jete otyryp M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ úzdik JOO-lardyń Ulttyq reıtıngindegi úzdik úshtiktiń qataryna endi. Baǵdarlamalyq ulttyq reıtıngte ýnıversıtettiń 30 mamandyǵy eń úzdikter bolyp tabyldy, al 55 mamandyq respýblıkamyzdaǵy úzdik bestiktiń qataryna endi. Ýnıversıtetterdiń QS World University Pakings álemdik reıtınginde oqý ornymyzdyń dúnıejúzi úzdik ýnıversıtetteriniń 651+ tobyna kirýi úlken jetistigimiz boldy.
Ýnıversıtet keıingi jyldary qol jetkizgen jetistikteriniń nátıjesinde Ulttyq bıznes-reıtıng tizbesi boıynsha jyldyń úzdik kásiporyny retinde tanylyp, «Qazaqstan – 2013 kóshbasshysy» Qurmet belgisimen marapattaldy. Osynaý belesterge shyqqan oqý orny básekege qabiletti joǵary sapaly kórsetkishterdi baǵyndyrdy. Qashanda óziniń mártebeli bıiginen kórinýge umtyldy.
Qazaqstandyq kóshbasshylyq joldyń tabystylyǵy ol, joǵary mekteptiń damý deńgeıimen anyqtalady. Jalpy qandaı qoǵamda da joǵary bilimdi mamandardy daıarlaý, olardy ǵylymı ilkimdi izdenisterge jumyldyrý úzdiksiz júrip otyratyn úderis ekendigi belgili desek, búgingi kúnniń talaıly mindetterin anyqtap, ıakı, túıinin sheshkende ony júzege asyryp oryndap shyǵý múmkin bolmaıdy. О́tkenniń baı tájirıbelerine arqa súıeý arqyly búgingi kúnniń turǵysynan paıdalanýǵa bolatyn ilip alarlyq kez kelgen dúnıelerdi de ıgilikke jaratýdyń esh sókettigi joq. Qoǵamdyq úderistiń osyndaı bir sabaqtastyǵy, ne taǵylym bolarlyq ulttyq ereksheligi úzilgen jaǵdaıda ol oqý ornynyń bolashaǵy da jarqyn bolmaq emes. Táýelsiz elimizdiń qazirgi damýyna laıyqty úlesin qosqan oqý orny, ásirese, bilim berýdiń zamanaýı úderisine túbegeıli ózgerister engizip qana qoımaı, úlken bir ǵylymı jańalyqtardyń jarshysyndaı bolǵan zertteý ordasyna aınalýdy kózdeıdi. Búkil kúsh-jigerin eliniń ıgiligi úshin deıtin ǵajaıyp qaǵıdaly ustanymdy bekem tutynǵan búgingi oqý ornynyń bolashaǵy jarqyn da kemel bolýǵa ábden haqyly deımiz.
Seıdehan ÁLIBEK,
tarıh ǵylymdarynyń doktory.
ShYMKENT.
