Álemdi sharpyǵan indetke jaýapty memlekettik organdarymyz daıyn bolmaı shyqty. Jedel aqparattar men habarlamalar qansha dabyl qaqsa da, saqtyq sharalaryna ýaqtyly mán bere qoımadyq. Ulttyq qaýipsizdik shekarany shegendeýmen bitpeıtinin umyt qaldyrdyq.
Medısına túrli reformalardyń nátıjesinde birtekti mamandar daıarlaı bastady. Kezinde tipti pedıatrııa mamandyqtaryn da jaýyp tastadyq. Osylaı vırýsologtar, epıdemıologtar, parazıtologtar taǵy da basqa kózge kórinbeıtin, elenbeıtin mamandyqtarǵa «suranys joq» degen jeleýmen kadrlar daıyndaý azaıdy.
Indet kezinde kemshilikter anyq kórindi. Pandemııa halyqtyń basyna kóp qıyndyq ákeldi. Jas ta, jasamys ta, aǵa urpaq ókilderi de aıdyń amanynda, kúnniń tynyshtyǵynda durys em qabyldaı almaı, jaryq dúnıemen qoshtasty.
Ustaz aǵalarym, akademıkter, kúni keshe mınıstr, UǴA prezıdenti, rektor bolǵan ǵalymdar Kópjasar Náribaevtyń, Kenjeǵalı Saǵadıevtiń, Edil Erǵojınniń janazasyna qatysa almadym. О́kinishti.
Orta ǵasyrlardan beri ilimine álem tabynǵan Ábý Álı Ibn Sınanyń (Avısennanyń) myna bir sózi jadymnan shyqpaı júr: «Jaratqannan kesel jetse, densaýlyq baqyt ekenin, adam sonda ǵana sezinedi». Ataqty ǵalym obany jeńgen uly tulǵa ǵoı. Eskirmeıtin ilimniń ǵulamasy.
Koronavırýs jas, jaǵdaı tańdamaıdy. Bul qıyndyqty men de óz basymnan ótkerdim.
Pandemııa kezinde dárigerler, osy salanyń barlyq deńgeıdegi mamandary alǵy shepke shyqty. Prezıdent aıtqandaı, olar qaharly indetke keýde tosty. Saqtandyrý kıimderi jetispedi, zalalsyzdandyrý dárileri, betperde, qolǵaptyń jetispeýi densaýlyq saqtaý júıesiniń olqylyqtaryn ashyp kórsetti.
Dárigerler úılerine barmaı «kazarmalyq» jaǵdaıda ómir súrdi. Qazaqstanda 8515-ten astam medısına qyzmetkerleri koronavırýs juqtyrdy. Birazy jaryq dúnıemen qoshtasty. Arasha bolǵan dárigerler qaýymyna kóńil aıtamyn, alǵys bildiremin.
Dárigerler ózderiniń «Gıppokrat antyna» adal ekendikterin syn saǵatta anyq kórsetti. Olardyń bireýi de «maıdan shebinen» shegingen joq. Jumys oryndarynda boldy. Olar ózderiniń myqty rýhymen, azamattyq bolmysymen, otansúıgishtikpen patrıotızmniń, ultjandylyqtyń úlgisin kórsetti. Ult tarıhynda esimderi altyn árippen jazylatyn Qazaqstan azamaty degen ataqqa kir keltirmedi. Bul – el tarıhy betinen eshqashan óshpeıtin erlik.
Prezıdent dárigerler qaýymyna múmkindiginshe materıaldyq-moraldyq kómek jasaýdy Úkimetke tapsyrdy jáne ony ózi qadaǵalaýda. El basyna kún týǵanda Prezıdent jumys kabınetinde otyryp, keseldi odan ári ýshyqtyrmaý úshin jedel sharalar qoldanyp otyr. Ol da indetpen kúresýdiń alǵy shebinde júr.
Memleket basshysy 13 shildeni Ulttyq aza tutý kúni dep jarııalady. Respýblıka boıynsha indetten sheıit bolǵandardy eske alyp, bir mınýttyq únsizdik jarııalandy, memlekettik Tý tómen túsirildi. Prezıdent halyqpen birge muńaıdy, halyqpen birge qaıǵyrdy.
Oıdy oı qozǵaıdy. Osy indet kezinde qaza bolǵan dárigerlerdi soǵys qurbandary sanatyna engizip, Chernobyl apatyna qatysqandar sııaqty olardyń statýsyn aıqyndaý qajet dep bilemin.
Sonymen qatar Parlamenttiń kúzgi sessııasynan bastap Úkimetke depýtattyq saýal joldap, qajet bolsa, depýtattar bastamashylyq jasap, tıisti zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usynamyn. Bul oıymdy Májilis pen Senattaǵy áriptesterim qoldaıdy ǵoı dep oılaımyn.
О́mirdiń taǵy bir ózekti máselesine nazar aýdartqym keledi. Áleýmettik jelilerde ártúrli jaǵymdy-jaǵymsyz aqparattar taraı bastady. Sonyń biri týraly aıta keteıin. Germanııada Parlamentten tys komıssııa qurylyp, koronavırýstyń shyǵýy, taralýy, atqarylǵan isterdiń deńgeıi týraly konferensııa ótipti. Oǵan Germanııanyń dárigerler qaýymy, quqyq qorǵaý organdarynyń mamandary qatysyp, syndarly áńgime júrgizipti.
Qazaqstan Parlamenti de kúzgi sessııada qos Palatanyń birikken májilisin shaqyryp, indettiń sebep-saldarlary týraly Úkimettiń esebin tyńdaýy kerek qoı dep esepteımin. Sonda halyq óz suraqtaryna jaýap alatyn bolady.
Parlament depýtattary osyndaı qıyn kezeńderde halyqpen birge qıyndyqty kóterdi. Árkim óz hal-qadirinshe elge kómek qolyn sozdy.
Senat komıtetiniń tóraǵasy Muhtar Qul-Muhammed málimdeme jasady. Halyq qınalyp jatqanda, keıbireýler óziniń bas paıdasyn oılap, jasyryn zaýyt ashyp, tonnalap dáriler shyǵaryp, ony satqany týraly ashyna aıtty.
Iá, málimdeme jasaldy. О́kinishke qaraı, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, quqyq qorǵaý organdary jumǵan aýyzdaryn ashpaı otyr. Mundaı málimdemeden keıin olar «SOS» dabylyn qaǵýy kerek edi. Biraq «baıaǵy jartas, bir jartas».
M.Qul-Muhammedtiń málimdemesiniń arjaǵynda búkil Senat turǵan joq pa? Budan keıin jaýapty organdarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna senim bola ma? Halyqtyń ashynýy da osyndaı faktilerden paıda bolady. Bul – oılanarlyq jaıt.
Úkimettiń qaıyrymnyń tıimdiligi bolmaǵan soń, halyq ózin-ózi saqtaýǵa kóshti. El azamattary, bıznesmender, qoǵam belsendileri, shetelde turatyn qandastarymyz, óz qarajattaryna ókpe jeldetkishterin, dári-dármekter, betperdeler alyp jibere bastady. Shetelden de gýmanıtarlyq kómekter az jiberilgen joq. Biraq keıbir úkimettik uıymdar áldebir zańnyń tarmaqtaryn jeleý etip, ol kómekti der kezinde halyqqa jetkizbedi, qoımalarda saqtady.
Áleýmettik jeli aqparattyń qýatty kózine aınaldy. Bul áńgime el Prezıdenti Q.K.Toqaevqa jetti. Prezıdent halyq sózin estidi. Shuǵyl tapsyrmalar berdi. Kómek halyqqa jetti. Prezıdent aralaspasa, bul sheneýniktik shekten shyǵý jalǵasa berer me edi?
Jaqynda Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstriniń ustalǵany týraly aqparat tarady. Joǵarydaǵy kúdikti iske onyń qatysy bar ma, joq pa, ony tergeý amaldary kórseter. Biraq qoǵamdyq oı tómendegideı: «Bul bir adamnyń qolynan keletin is emes. Uıymdasqan qylmys. Muny halyqqa qarsy jasalǵan qylmys dep esepteýimiz kerek».
Prezıdent tapsyrmasyna oraı birshama shara atqaryldy. Onyń bári baspasózde jazylǵandyqtan, ári qaraı qaıtalaýdyń qajeti joq qoı dep esepteımin.
Qoǵam, bılik arasyn ashý keıbir saıasatkerlerdiń mashyǵyna aınalǵan sııaqty. Jaqynda ǵana ótken dáýirdiń «saıasatkerleriniń» biri shetelde jatyp, Prezıdentke qoqan-loqqy hat joldady. Bul qazirgi ýshyǵyp turǵan kezeńde qanshalyqty oryndy? «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartypty» degendeı óz otandastarymyz da jarysa áleýmettik jelini shýlatty. Halyq pen bıliktiń arasyna ot jaǵýǵa tyrysqan jarııalanymdar jasady. Ashyp aıtqanda, olardyń barlyǵy Úkimetti taratý kerek deıdi. Bul saıasatkerlerdi de, halyqty da oılandyrýy kerek. Dál qazirgi qıyn jaǵdaıda Úkimetti taratýdyń oń jáne teris áserleri men táýekelderin Prezıdentimiz óte jaqsy biledi.
Prezıdent – halyqaralyq deńgeıdegi iri saıası tulǵa. Ol ár isin «myń oılap, bir kesedi». Sondyqtan da bul máselelerdi jan-jaqty zerdelep, tıisti sheshimin qabyldaıtyn bolar.
Qazaqstandaǵy qoǵamdyq uıymdar men partııalardyń ókilderi, saıasatkerler, qoǵamtanýshylar Memleket basshysyna óıtý kerek, búıtý kerek degen dáıeksiz sózdermen emes, birigip, beldesip, indetti joıýǵa kómektesip, bir sapqa turǵany elimizge de, halqymyzǵa da paıda ákeler edi. Bul – zaıyrly qoǵam joly, damý joly.
Resmı bılik halyqtan túsip jatqan oı-pikirlerdiń bárin saraptamadan ótkizip, respýblıka basshysyna tıimdi jáne tııanaqty usynystar jasar dep oılaımyn.
Árıne tyǵyryqtan shyǵý úshin qatań tártip kerek. Zań dıktatýrasy ornaǵan el ǵana qıyndyqtan qysylmaı ótedi.
...Úzik oılar, úmit oılar. Qıyndyq ketip, jaqsylyq keler kún alys emes. Úmitimizdi úzbeıik! Bar qıyndyqty jeńemiz. Birge jeńemiz!
Baqytjan JUMAǴULOV,
senator, UǴA akademıgi
