Pikir • 07 Tamyz, 2020

Úzik oılar, úmit oılar

757 ret kórsetildi

Jahandy jaılaǵan indet eshkimdi aıar emes. Álemniń tutqasyn ustap otyrmyz degen elderdiń ózi indet aldynda ne isterin bilmeı qaldy. Qazaqstanǵa kelgen koronavırýsqa biz de qaýqarsyz bolyp shyqtyq. Oǵan ózimizdiń «ne bolar deısiń?» degen jaıbaraqattyǵymyz ben beıqamdyǵymyzdy qosyńyz. Buǵan qalaı jol berildi?

Álemdi sharpyǵan indetke jaýapty memlekettik organdarymyz daıyn bolmaı shyqty. Jedel aqpa­rat­tar men habarlamalar qansha dabyl qaqsa da, saqtyq shara­laryna ýaqtyly mán bere qoı­madyq. Ult­tyq qaýipsizdik shekara­ny she­gen­­­deýmen bitpeıtinin umyt qal­dyrdyq.

Medısına túrli reformalardyń nátıjesinde birtekti mamandar daıar­laı bastady. Kezinde tipti pedıatrııa mamandyqtaryn da jaýyp tastadyq. Osylaı vırýsologtar, epıdemıologtar, parazıtologtar taǵy da basqa kózge kórinbeıtin, elenbeıtin mamandyqtarǵa «su­ra­nys joq» degen jeleýmen kadrlar daıyndaý azaıdy.

Indet kezinde kemshilikter anyq kórindi. Pandemııa halyqtyń basyna kóp qıyndyq ákeldi. Jas ta, jasamys ta, aǵa urpaq ókilderi de aıdyń amanynda, kúnniń tynysh­ty­ǵynda durys em qabyldaı almaı, jaryq dúnıemen qoshtasty.

Ustaz aǵalarym, akademıkter, kúni keshe mınıstr, UǴA pre­zı­den­ti, rektor bolǵan ǵalym­dar Kópjasar Náribaevtyń, Ken­je­ǵalı Saǵadıevtiń, Edil Erǵo­jın­niń janazasyna qatysa almadym. О́kinishti.

Orta ǵasyrlardan beri ili­mi­­­­ne álem tabynǵan Ábý Álı Ibn Sınanyń (Avısennanyń) myna bir sózi jadymnan shyqpaı júr: «Jaratqannan kesel jetse, densaýlyq baqyt ekenin, adam sonda ǵana sezinedi». Ataqty ǵa­lym obany jeńgen uly tulǵa ǵoı. Eskir­meı­tin ilimniń ǵulamasy.

Koronavırýs jas, jaǵdaı tań­da­­maıdy. Bul qıyndyqty men de óz basymnan ótkerdim.

Pandemııa kezinde dárigerler, osy salanyń barlyq deńgeıdegi mamandary alǵy shepke shyqty. Prezıdent aıtqandaı, olar qahar­ly indetke keýde tosty. Saqtan­dy­rý kıimderi jetispedi, zalalsyzdandyrý dárileri, betperde, qol­ǵaptyń jetispeýi densaýlyq saq­taý júıesiniń olqylyqtaryn ashyp kórsetti.

Dárigerler úılerine barmaı «ka­zarmalyq» jaǵdaıda ómir súrdi. Qazaqstanda 8515-ten astam medısına qyzmetkerleri koronavırýs juqtyrdy. Birazy jaryq dúnıemen qoshtasty. Arasha bolǵan dárigerler qaýymyna kóńil aıtamyn, alǵys bildiremin.

Dárigerler ózderiniń «Gıp­pok­rat antyna» adal eken­dik­terin syn saǵatta anyq kórsetti. Olardyń bireýi de «maıdan shebinen» shegin­gen joq. Jumys oryndarynda boldy. Olar ózderiniń myqty rýhymen, azamattyq bolmysymen, otansúıgishtikpen patrıotızmniń, ultjandylyqtyń úlgisin kórsetti. Ult tarıhynda esimderi altyn árippen jazylatyn Qazaqstan azamaty degen ataqqa kir keltirmedi. Bul – el tarıhy betinen eshqashan óshpeıtin erlik.

Prezıdent dárigerler qaýy­my­na múmkindiginshe materıaldyq-moraldyq kómek jasaýdy Úki­met­ke tapsyrdy jáne ony ózi qadaǵalaýda. El basyna kún týǵanda Prezıdent jumys kabınetinde otyryp, keseldi odan ári ýshyqtyrmaý úshin jedel sharalar qoldanyp otyr. Ol da indetpen kúresýdiń alǵy shebinde júr.

Memleket basshysy 13 shildeni Ulttyq aza tutý kúni dep jarııa­la­dy. Respýblıka boıynsha indetten sheıit bolǵandardy eske alyp, bir mınýttyq únsizdik jarııalandy, memlekettik Tý tómen túsi­rildi. Prezıdent halyqpen birge muńaıdy, halyqpen birge qaı­ǵyr­dy.

Oıdy oı qozǵaıdy. Osy indet kezinde qaza bolǵan dárigerlerdi soǵys qurbandary sanatyna en­gizip, Chernobyl apatyna qatys­qan­dar sııaqty olardyń statýsyn aıqyndaý qajet dep bilemin.

Sonymen qatar Parlamenttiń kúzgi sessııasynan bastap Úkimetke depýtattyq saýal joldap, qajet bolsa, depýtattar bastamashylyq jasap, tıisti zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usy­na­myn. Bul oıymdy Májilis pen Senattaǵy áriptesterim qoldaıdy ǵoı dep oılaımyn.

О́mirdiń taǵy bir ózekti máse­le­sine nazar aýdartqym keledi. Áleý­met­tik jelilerde ártúrli jaǵym­dy-jaǵymsyz aqparattar taraı bastady. Sonyń biri týraly aıta keteıin. Germanııada Parlamentten tys komıssııa qurylyp, koronavırýstyń shyǵýy, taralýy, atqarylǵan is­ter­diń deńgeıi týraly konferensııa ótipti. Oǵan Germanııanyń dárigerler qaýymy, quqyq qor­ǵaý organdarynyń mamandary qatysyp, syndarly áńgime júr­gi­zipti.

Qazaqstan Parlamenti de kúzgi sessııada qos Palatanyń birik­ken májilisin shaqyryp, indet­tiń sebep-saldarlary týraly Úki­met­tiń esebin tyńdaýy kerek qoı dep esepteımin. Sonda halyq óz suraq­ta­ryna jaýap alatyn bolady.

Parlament depýtattary osyndaı qıyn kezeńderde halyqpen birge qıyndyqty kóterdi. Árkim óz hal-qadirinshe elge kómek qolyn sozdy.

Senat komıtetiniń tóraǵasy Muhtar Qul-Muhammed málimdeme jasady. Halyq qınalyp jatqanda, keıbireýler óziniń bas paıdasyn oılap, jasyryn zaýyt ashyp, tonnalap dáriler shyǵaryp, ony satqany týraly ashyna aıtty.

Iá, málimdeme jasaldy. О́ki­nish­­ke qaraı, Densaýlyq saqtaý mı­nıs­trligi, quqyq qorǵaý organdary jumǵan aýyzdaryn ashpaı otyr. Mundaı málimdemeden keıin olar «SOS» dabylyn qaǵýy kerek edi. Biraq «baıaǵy jartas, bir jartas».

M.Qul-Muhammedtiń málim­demesiniń arjaǵynda búkil Senat turǵan joq pa? Budan keıin jaýapty organdarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna senim bola ma? Halyqtyń ashynýy da osyndaı faktilerden paıda bolady. Bul – oılanarlyq jaıt.

Úkimettiń qaıyrymnyń tıim­di­ligi bolmaǵan soń, halyq ózin-ózi saqtaýǵa kóshti. El azamattary, bıznesmender, qoǵam belsendileri, shetelde turatyn qandastarymyz, óz qarajattaryna ókpe jeldet­kish­terin, dári-dármekter, betperdeler alyp jibere bastady. Shetelden de gýmanıtarlyq kómekter az jiberilgen joq. Biraq keıbir úki­met­tik uıymdar áldebir zańnyń tar­maqtaryn jeleý etip, ol kómekti der kezinde halyqqa jetkizbedi, qoımalarda saqtady.

Áleýmettik jeli aqparattyń qýatty kózine aınaldy. Bul áńgime el Prezıdenti Q.K.Toqaevqa jetti. Prezıdent halyq sózin estidi. Shuǵyl tapsyrmalar berdi. Kómek halyqqa jetti. Prezıdent aralas­pa­sa, bul sheneýniktik shekten shy­ǵý jalǵasa berer me edi?

Jaqynda Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstriniń ustalǵany týraly aqparat tarady. Joǵarydaǵy kúdikti iske onyń qatysy bar ma, joq pa, ony tergeý amaldary kórseter. Biraq qoǵamdyq oı tómendegideı: «Bul bir adamnyń qolynan keletin is emes. Uıymdasqan qylmys. Muny halyqqa qarsy jasalǵan qyl­mys dep esepteýimiz kerek».

Prezıdent tapsyrmasyna oraı birshama shara atqaryldy. Onyń bári baspasózde jazylǵandyqtan, ári qaraı qaıtalaýdyń qajeti joq qoı dep esepteımin.

Qoǵam, bılik arasyn ashý keı­bir saıasatkerlerdiń mashyǵyna aınalǵan sııaqty. Jaqynda ǵana ótken dáýirdiń «saıasatkerleriniń» biri shetelde jatyp, Prezıdentke qoqan-loqqy hat joldady. Bul qazirgi ýshyǵyp turǵan kezeńde qan­shalyqty oryndy? «Jaý ja­ǵa­dan alǵanda, bóri etekten tartypty» degendeı óz otandastarymyz da jarysa áleýmettik jelini shýlatty. Halyq pen bıliktiń arasyna ot jaǵýǵa tyrysqan jarııalanymdar jasady. Ashyp aıtqanda, olardyń barlyǵy Úkimetti taratý kerek deıdi. Bul saıasatkerlerdi de, halyqty da oılandyrýy kerek. Dál qazirgi qıyn jaǵdaıda Úkimetti taratýdyń oń jáne teris áserleri men táýekelderin Prezıdentimiz óte jaqsy biledi.

Prezıdent – halyqaralyq deń­geı­de­gi iri saıası tulǵa. Ol ár isin «myń oılap, bir kesedi». Sondyqtan da bul máselelerdi jan-jaqty zerdelep, tıisti sheshimin qabyldaıtyn bolar.

Qazaqstandaǵy qoǵamdyq uıym­dar men partııalardyń ókil­deri, saıa­satkerler, qoǵamtanýshylar Mem­leket basshysyna óıtý kerek, búıtý kerek degen dáıeksiz sózdermen emes, birigip, beldesip, indetti joıýǵa kómektesip, bir sapqa turǵany elimizge de, halqymyzǵa da paıda ákeler edi. Bul – zaıyrly qoǵam joly, damý joly.

Resmı bılik halyqtan túsip jatqan oı-pikirlerdiń bárin saraptamadan ótkizip, respýblıka basshysyna tıimdi jáne tııanaqty usynystar jasar dep oılaımyn.

Árıne tyǵyryqtan shyǵý úshin qatań tártip kerek. Zań dıktatýrasy ornaǵan el ǵana qıyndyqtan qysylmaı ótedi.

...Úzik oılar, úmit oılar. Qıyndyq ketip, jaqsylyq keler kún alys emes. Úmitimizdi úzbeıik! Bar qıyndyqty jeńemiz. Birge jeńemiz!

 

Baqytjan JUMAǴULOV,

senator, UǴA akademıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 12:23

Báıterekte órt shyqty

Aımaqtar • Búgin, 12:00

Jaýapty kezeńge jan-jaqty daıyndyq

Aımaqtar • Búgin, 11:40

Qazaqstanda epıdemııalyq jaǵdaı turaqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:41

Alekseı Soı áýe qatynasyn toqtatýdy surady

Koronavırýs • Búgin, 09:25

Búgin úsh óńirde úsik júredi

Aýa raıy • Búgin, 09:20

Qazaqstanda taǵy 75 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:11

Adaldyq pen senim bastaýy – ashyqtyq

Saıasat • Búgin, 08:23

Investısııa tartý boıynsha keńes ótti

Ekonomıka • Búgin, 08:22

QOLDA baǵdarlamasy kómek kórsetti

Qoǵam • Búgin, 07:56

Polısııa qyzmetkerleri qan tapsyrdy

Aımaqtar • Búgin, 07:54

«Barys» muzaıdynǵa qashan oralady?

Hokkeı • Búgin, 07:46

Bekzada óner, batyr Bekzat

Sport • Búgin, 07:45

Shyńdar shaqyrady

Týrızm • Búgin, 07:42

Kemeńger jáne senim keńistigi

Abaı • Búgin, 07:36

Aqyldyń keni

Abaı • Búgin, 07:34

Túrmedegiden túńilmeıik

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jastarǵa kerek zamanaýı bilim

Bilim • Búgin, 07:19

Termınologııa tezge túsýge tıis

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Sańyraýqulaqty qaldyqsyz óndirýde

Tehnologııa • Búgin, 07:02

Shaǵyn aýyldardyń úlken máselesi ­

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Syrqatpen kúreste sergek

Medısına • Búgin, 07:00

Sońǵy salto

Qoǵam • Búgin, 06:55

Internasıonalmen qoshtasatyn kez keldi

Oqıǵa • Búgin, 06:49

Kópjaqtylyqqa oralý

Álem • Búgin, 06:46

Kovıdnomıka tujyrymy

Álem • Búgin, 06:44

Uqsas jańalyqtar