Tólem júıesindegi túıtkilderdiń syry nede?
Elimizde avtojol salasynyń reformalanyp jatqanyn, sonyń nátıjesinde «QazAvtoJol» UK» AQ qurylǵanyn buǵan deıin jazǵanbyz. Búgin osy aksıonerlik qoǵamnyń qyzmeti men aqyly jol týraly áńgimelemekpiz.
Tólem júıesindegi túıtkilderdiń syry nede?
Elimizde avtojol salasynyń reformalanyp jatqanyn, sonyń nátıjesinde «QazAvtoJol» UK» AQ qurylǵanyn buǵan deıin jazǵanbyz. Búgin osy aksıonerlik qoǵamnyń qyzmeti men aqyly jol týraly áńgimelemekpiz.
Rasyn aıtqanda, avtojoldardy zaman talabyna saı reformalaýdy Úkimet bastap, el qostaǵanymen jurttyń báriniń kóńilinen shyqty desek qatelesemiz. О́ıtkeni, aýyl, aýdanaralyq joldar sol taz qalpynda qalatyn syńaıly. Sebebi, «QazAvtoJol» UK» AQ tek respýblıkalyq jáne halyqaralyq joldardyń jaǵdaıyna ǵana jaýapty. Al aýyl, aýdan joldary jergilikti atqarýshy organdardyń quzyrynda qala bermek. Desek te, jańa qurylymǵa júktelip otyrǵan jaýapkershilik óte úlken. Ony ulttyq kompanııanyń basqarma tóraǵasy Erik Sultanovtyń sózinen ańǵardyq.
Qazaqstannyń qazirgi damý kezeńinde elimizdiń avtojoldaryn halyqaralyq talaptarǵa saı qaıta quryp, jańasha jabdyqtaý ýaqyt talaby bolyp tur. О́ıtkeni, Eýrazııa kindigine ornalasqan jerimiz bizdi tranzıttik el bolýǵa yńǵaılaýda. Sondyqtan, avtojol qyzmetterin joǵary dárejede jetildirýdegi basty maqsat básekelestik qaǵıdalaryn negizge alyp, álemdik avtojol júıesine ıntegrasııalaný bolyp tabylady, dedi E.Sultanov.
Munymen qatar, kompanııanyń basty mindeti – respýblıkalyq jáne halyqaralyq avtojoldardy salýdy, jóndeýdi, babynda ustaýdy el bıýdjetine salmaq salmaı, zaman talabyna saı kommersııalyq júıemen ózi uıymdastyryp, ózi atqarýy tıis. Sebebi, burynǵy memlekettik basqarý júıesinde avtojol salasy tek respýblıkalyq bıýdjetten ǵana qarjylandyrylatyn. Bul kóliktik júıeni ómirge qolaıly etip qurý men qamtamasyz etýge ǵana múmkindik bergen. Al halyqaralyq talaptarǵa saı jabdyqtaýǵa jetkiliksiz edi.
Endi salanyń etek-jeńin jınap, joldy basqarýdyń jańa júıesine kóshken kompanııa úlken joldardyń qurylysyn júrgizýge, qaıta qurylymdap jańǵyrtýǵa jańa tásilder engizedi. Sondaı-aq, aqyly jol júıesin endirýdiń quqyqtyq mehanızmderin retteıdi. Qazirgi tańda, osy jumystar júzege asyrylyp jatyr. О́z kezeginde aqyly avtojol júıesi ómirimizge birtindep enip keledi.
Adam balasynyń kópshiligi jańalyqqa kúmán-kúdikpen qarap, úderip turatyny bar. Áýeli ıgiliginen góri kemshilikterine kóp mán beredi. Osy jyldyń 31 mamyrynda tuńǵysh aqyly avtojol iske qosyldy. Odan beri birshama ýaqyt ótti. Eldegi joldarǵa qatysty zań zaman talabyna saı jetildirilip, tolyqtyryldy. Deı turǵanmen, qoǵamda, ásirese, júrgizýshiler arasynda kóptegen túsinispeýshilikter paıda boldy. Daýdyń kóbi tólem qabyldaıtyn post-termınaldarǵa qatysty.
Tólem termınaldaryn iske qosqanda birqatar qıyndyqtarǵa tap bolǵanymyz ras. Solardyń negizgilerine ǵana toqtalaıyn. Júrgizýshi júrý erejesin durys saqtamaǵandyqtan kezdeısoq qatelikter oryn alady. Máselen, avtokólikter aqy tóleý beketine jaqyndaǵanda ara-qashyqtyqty durys ustamasa kóliktiń gabarıti durys anyqtalmaýy múmkin. Munymen birge, avtokólikter las, jýylmaǵan bolsa da tólemaqy júıesi memlekettik tirkeý nómirin durys kóre almaıdy. Osyndaı jaǵdaılarda arnaıy operatorlar men ınjenerler kómekke kelip, oryn alǵan qatelikterdi túzetedi. Sóıtip, júrgizýshige mán-jaıdy túsindiredi, deıdi E.Sultanov.
Al post-termınaldardyń keıde buzylyp qalýyna, júrgizýshilerdiń keıbireýleri qaǵaz banknottyń ornyna temir aqsha nemese tipti, basqa zat salyp jiberýi sebep bolady. Aqyly magıstraldegi avtokólik júrgizýshileriniń túrli tártipsizdikteri men biliksizdikteri týraly estigen soń, olarmen kezdesip, sóılesýdi jón sanadyq. Aqyly avtomagıstralmen kúndelikti júrip jatqan avtokólikter negizinen Astanadaǵy temir jol vokzaly men saparjaıǵa kelip aıaldaıtyny málim. Rasyn aıtqanda, bizdiń kim ekenimizdi jáne aqyly avtojol týraly materıal daıyndap júrgenimizdi estigen júrgizýshiler jan-jaqtan jamyrap qoıa berdi. Sebebi, olarǵa kóp jaǵdaı túsiniksiz.
Alys-jaqyn shetelderdegi aqyly avtojoldar týraly biz de estip, sáti túskende túrli basylymdardan oqyp ta júremiz. Sodan biletinimiz, olarda aqylymen qatar aqysyz balama joldar da bar. Sondaı-aq, aqyly joldary taqtaıdaı tegis, kórsetiletin qyzmetteriniń sapasy da jaqsy. Al, bizde balama jol bylaı tursyn, aqyly avtobanymyzdyń ashylǵanyna 3-4 aı ǵana bolǵanyna qaramaı, keı tustarynyń kúıi kete bastaǵan. Kún sanap joldaǵy jarylǵan oıyqtar sany artyp keledi. Oǵan jol jóndeýshiler qara maıdy, ıaǵnı gýdrondy quıa salady. Onyń kópke shydamaıtyny belgili. Aralyqtaǵy eldi meken turǵyndaryna kúnde aqyly jolda júrý de ońaıǵa soqpaıdy. Men ózim de aýyldanmyn, balama jol bolmaǵandyqtan aqyly magıstralde júrýge májbúrmin, dedi Mersedes-Sprinter kóliginiń júrgizýshisi Sáken Talasbaev.
Tólem júıesi rettelmeı-aq qoıdy. Ár ótkende ártúrli baǵa kórsetedi. Onyń mán-jaıyn túsindiredi degen operatorlardyń ózi tólem júıesi týraly dym bilmese kerek. О́ıtkeni, jón surasań, ıyǵyn qıqańdatyp, baǵan qandaı baǵany kórsetse sony tóleýge tıissiz, dep qarap turady. Al, ol baǵa keıde 2000 teńge kórsetse, keıde 200-300, tipti 10 teńge de kórsetetin kezi bolady. Birde kóz aldymda eki KamAZ júk kóligi tólem beketine qatar keldi. Men kórip otyrmyn. Solardyń bireýi 3060, ekinshisi 2500 teńge tóledi. Sondaı-aq, meniń aldymda júrip kelgen jeńil avtokólik – 200, al 12 jolaýshyǵa shaqtalǵan shaǵyn avtobýspen kelgen men 10 teńge ǵana aqy berdim. Bul jerde maǵan arzan túskeni jaqsy boldy, árıne. Biraq, bul dáleldi oqıǵa aqyly joldaǵy tólem júıesiniń rettelmegenin kórsetip tur emes pe, dedi Ssang-Yong avtokóliginiń júrgizýshisi Orynbaı Omarov. Ol tipti, dálelin derekti aıǵaqpen ústemek úshin óz kóligine tólegen eki tólem túbirtegin qolymyzǵa ustatty. Onyń birinde – 310, ekinshisinde 2000 teńge kórsetilgen.
Astana-Shýche aqyly joly meniń kóńilimnen shyǵady. Eski, jaman jolda júrip kóligińdi jylyna bálenbaı aqshaǵa qaıta-qaıta jóndetip, sharshap-shaldyǵyp, saǵattaǵan ýaqytyńdy jolda ótkergennen góri osylaı aqyly avtobanda júrgen júz ese tıimdi. Keıbir kemshilikter men túsinispeýshilikter bolyp jatqan shyǵar. Onyń bári ýaqytsha ekenin bárimiz bilemiz. Aqyly bolsa da, keń ári tegis jolda júrgendi barlyq júrgizýshiler qalaıdy, al qyzmet kórsetý jaǵyn taǵy jetildire tússe nur ústine nur, dedi sózge aralasqan Toyota Camry kóliginiń ıesi Turar Tólebaev. Rasynda, aqyly joldaǵy keıbir keleńsizdikterge qaramaı, onda tabys taýyp júrgen avtokólik ıeleriniń kópshiligi jol jaǵdaıyna dán rıza ekendikterin bildirdi.
Saparjaıǵa barǵanda Stepnogor qalasynyń avtobýs júrgizýshilerine jolyqtyq. Sońǵy ýaqytta aqyly jol máselesi qıyndap ketkendikten bul joly «Stepnogor-avtotrans» JShS dırektorynyń orynbasary da elordaǵa arnaıy kelipti.
Eldegi zań boıynsha avtoban boıyndaǵy eldi mekenderge qatynaıtyn qoǵamdyq kólikterge joldy paıdalaný tegin edi. Jol aqyly júıege ótkennen keıin de eki aı kóleminde solaı boldy. Endi ne ózgergenin bilmeımiz. Áýeli Stepnogordan Astanaǵa deıin keler joldyń boıyndaǵy kirip-shyǵatyn eldi mekenderdiń bárinen anyqtama ákelip otyryńyzdar dedi. Yńǵaısyz ári qolaısyz bolsa da bul talaptaryn oryndap júrdik. Endi onyń da keregi bolmaı qaldy. Aqy tóleńder deıdi. Al biz jaǵdaıdyń mán-jaıyn tolyq bilgenshe aqy tóleýden bas tartyp turmyz. Tólemeýimizdiń taǵy bir sebebi, ár ótkenimizde ártúrli baǵa kórsetedi. Onyń qaısysy durys, qaısysy burys ekenin aıyra almaı júrgen jaǵdaı bar. Qazir ár ótkenimizde aqy tólemegenimiz úshin akt toltyryp, qolymyzǵa ustatyp jatyr. Olardyń árqaısysynda ártúrli baǵa bolýmen qatar, onyń eshbirinde tirkelgen memlekettik nómiri de, basylǵan móri de joq. Kúnderdiń kúninde jolǵa aqy tólemegenimiz úshin tıisti mekeme bizdi sotqa shaqyrtýy bek múmkin. Sol kezde, eshkimniń qoıǵan qoly men móri joq aktimen qalaı sotqa júginbek degen de oı keledi, dedi Petr Savkın. Ol, sizge de aıǵaq bolsyn dep aktiniń kóshirmesin berdi. Ondaǵy bereshek aqy – 21 856 teńge.
Osynshama ókpe-nazdan keıin «QazAvtoJol» UK» AQ mekemesine qaıta oralmaýymyz oraısyz edi. Basqarma tóraǵasy E.Sultanov týyndaǵan saýaldarǵa naqty jaýaptar berdi.
Qazir ómirimiz qarbalas shaqqa toly, dep bastady ol sózin. Árkim, ár jaqqa asyǵady da júredi. Ýaqyt degen óte qat ári tym qymbat kez. Áıtpese, aqyly joldyń tártibi týraly túsindirý jumystary magıstral ashylardan buryn bastalǵany belgili. Sodan, áli kúnge deıin jolaqy jınaý beketinde kompanııanyń shtatynda joq ınspektorlardy ustap otyrmyz. О́ıtkeni, júrgizýshilerdiń talaı ret kórsetip, túsindirgen qarapaıym júıeni uǵyp alýy tym qıynǵa soǵyp tur. Joldyń tusaýkeser rásiminde barlyq qaǵıdatty júıelep uqtyrdyq. Eldegi búkil teledıdarlar men radıolar, basqa da buqaralyq aqparat quraldary boıynsha jetkilikti materıaldar taratyldy. Teledıdarlar arqyly júıeniń qalaı jumys isteıtinin uńǵyl-shuńǵylyna deıin táptishtep túsindirip, kórsettik. Odan keıin ınspektorlarymyzdy qadap qoıyp, árbir júrgizýshige mán-jaıdy uqtyrýmen kelemiz. Bul jumystarymyzdan nátıje joq emes, bar. Kúnnen-kúnge keleńsiz jaǵdaılardyń sany da azaıyp keledi. Desem de, osy múmkindikti paıdalanyp, aqy jınaý beketine jaqyndaǵandaǵy júrý erejesiniń tártibi men talabyn taǵy bir qaıtalaıyn. Sonda joǵaryda týyndaǵan saýaldardyń jaýaby da shyǵady.
Kóptegen júrgizýshiler aqy jınaý beketine jaqyndaǵanda sasqalaqtap qalady. Araqashyqtyqty durys saqtamadym ba, áıtpese shetteý kelip qaldym ǵoı dep qaıta sheginip jatady. Osy tusta úlken qatelik bar. Beketke taıaǵan avtokólikti beınebaqylaý birden túsirip alady. Ol sasqalaqtap keri sheginip qaıta kelgende ekinshi ret taǵy túsiredi. Osydan kelip túsinispeýshilik týady. О́ıtkeni, beınebaqylaý kamerasy adam emes qoı. Oǵan avtokólik neshe ret jaqyndasa sonsha ret túsirip, kompanııadaǵy ortalyq bazaǵa jónelte beredi. Ony eshqandaı operator keri qaıtara almaıdy. Avtokólik baqylaý monıtoryna eki ret kelgen soń baǵasy da ózgeredi. Birtalaı júrgizýshilerge osyny uqtyra almaı qoıdyq.
Munymen qatar, aqy jınaý beketine kelgen kólik jýylǵan, taza bolýy múmkin. Biraq onyń memlekettik nómiriniń bir sanynyń bir sheti ǵana taza bolmasa da avtomatty kamera durys túsirmeıdi. Taǵy qaıtalaımyn, avtomatty júıe avtokólikke baryp nómirdi súrtip qaraıtyn aıaqty adam emes. Oǵan ne kórinedi, sony túsirip ala beredi. Bul jaǵdaıda da tólem kólemi ózgerip shyǵa keledi. Sondyqtan júrgizýshilerge aıtarymyz, jol boıynda árbir usaq-túıekke zer salyp, muqııat bolyńyzdar. Al, operatorlarymyz ben ınspektorlarymyz júıeni bilmeıdi degen durys emes. Júıeni iske qosýǵa kómektesken fransýzdyq kompanııanyń áýeli 7-8 mamany únemi osynda bolyp, bizdiń operatorlarmen birge jumys istedi. Qazir de sheteldik eki birdeı bilikti maman bar. Qajet bolsa aqyl-keńesi men kómek qolyn sozady.
Aqyly avtoban boıyndaǵy eldi mekenderdiń turǵyndary joldy kúndelikti paıdalanatyn bolǵandyqtan qymbatsynyp júrgenin bilemiz. Ol úshin jol ústindegi bes aýdannyń turǵyndaryna osy qazan aıynan bastap arnaıy abonenttik júıe engizip jatyrmyz. Abonentti aqy jınaý beketinen bir jylǵa satyp alady. Quny bir myń teńge. Biraq avtokólik mindetti túrde jol boıyndaǵy aýdanda tirkelgen bolýy shart. Áıtpese, keıbireýler úı kitapshamdy alyp keleıin, jol boıyndaǵy pálen aýylda turamyn dep dáleldegisi keledi. Al, kóligi basqa jaqta, máselen, Astana qalasyna tirkelgen. Bekettegi avtomatty túsirý kamerasy ol kisiniń úı kitapshasyn emes, avtokóligin jáne onyń memlekettik nómirin túsiredi.
Al, Stepnogordyń avtobýsyna kelsek, ol qala aqyly avtobannyń boıynda emes. Sondyqtan tólemdi soza bermeı tólegenderi jón. О́ıtkeni, sotqa shaqyrǵanda bizge aktiniń esh qajeti joq. Olardyń aqyly jolǵa qaısy arkadan neshe ret kirip-shyqqanynyń bári beınetaspalarǵa túsirilgen. Erteńgi kúni tólemge aıyppul qosylǵanda bereshek kólemi tym ulǵaıyp ketýi yqtımal. Munymen birge, aqyly jol boıyndaǵy aýdan turǵyndary da óz sharýasymen aqyly aralyqta júrip, bir aı kóleminde aqy jınaý beketine kelmegen bolsa, olarǵa eskertý qaǵazy jiberiledi. Aıtpaǵym, jergilikti turǵyndar da eskertý qaǵazyn alǵan soń tez arada tólem jasaýy tıis. Áıtpese, tólemge ústeme aıyppul qosyla beredi. Bul jaǵdaıda eshkim de kómektese almaıdy. Sebebi, avtomatty jınalǵan málimetter qas-qaǵym sátte kompanııanyń ortalyq bazasyna baryp túsedi. Sotqa da sol jaqtan jol alady.
Jaqynda Astana-Shýche avtojolynda Senat Tóraǵasynyń orynbasary Asqar Beısenbaev bastaǵan Senat jáne Májilis depýtattary bolyp, avtobannyń erekshelikterimen tanysty. Olar joldaǵy aqy jınaý termınaldarynyń qyzmetine dán rıza boldy. О́ıtkeni, álemdegi damyǵan elderdiń birqatarynda áli mundaı qyzmet kórsetý úlgisi joq. Eýropadaǵy keıbir elderdiń ózinde termınal janynda kassır de birge otyrady. Al Astana-Shýche jolynda bul istiń bári avtomatty júıemen atqarylady. Sondaı-aq, bizdiń aqyly jol álemdegi eń arzan avtoban eken. Salystyrar bolsaq, eń arzan degen kórshi Reseıde bir shaqyrymnyń aqysy bir rýbl. Ony bizdiń teńgege shaqqanda 5 teńgege jýyq bolady. Munymen qatar, toqtaýsyz qashyqtyqtan tólemaqy júrgizý qurylǵysy – transponderdi paıdalaný júıesi iske qosyldy. Buıyrtsa, keler jyldyń kókteminde transponder taǵylǵan avtokólikterge arnap aqyly ótkizý pýnktinde taǵy bir qosymsha jolaq salamyz. Sonda ol jolaqta kezek te, eshqandaı irkilis te bolmaıdy. Kólikter belgilengen jyldamdyqpen toqtaýsyz óte beredi. Bitken iske synshy kóp. Desem de, aqyly júıe kún saıyn jetildirilip jatyr, dep sózin aıaqtady E.Sultanov.
Negizi «QazAvtoJol» UK» AQ keleshekte jekelegen birqatar avtojol telimderin kezeń-kezeńmen aqyly júıege ótkerýdi kózdep otyr. Onyń jalpy uzaqtyǵy 6 982 shaqyrymdy quraıdy. Ol týraly kezi kelgende aıtarmyz.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
