– Abaı – tutas ultqa jol silteıtin baǵdarsham bolýy tıis degendi jıi aıtamyz. Myń ret qaıtalansa da myna bir suraqty qoıǵym kelip otyr. Sizdiń uǵymyńyzdaǵy Abaı kim?
– «Árkimniń júreginde óz Abaıy bar» degen uǵym turǵysynan keletin bolsaq, men úshin Abaı kúndelikti janymnan tabylatyn syrlasym. Janym jabyrqap jaı taba almasam da, sharq uryp, áldeneneni izdesem de Abaı tóreligine júginem. Sanadaǵy san saýalǵa jaýap taba almaı sansyraǵanda da aqylshym – Abaı. Aǵaıynyńnan da, dosyńnan da, dushpanyńnan da kóńiliń qalyp, qulazyǵanda muńdasarym – sol. Bir iske táýekel etip, qııaǵa qol sozǵanda da qoltyǵyńnan demeıtin – aqyn sózi. Keıde pendeshilikke salynyp, ásire qyzylǵa, bos maqtanǵa boı urǵanda da «táıt» dep tyıyp tastaıtyn, táýbeńe keltiretin de – ǵulama ósıetteri. Menińshe, Abaı – adamsha ómir súrýdiń úlgi-ónegesi. Eger taza júregińmen qabyldap, aqylǵa salyp, túısinip oqysań, bar suraǵyńa jaýap tabýǵa bolady. Búgingi kúnniń de, erteńgi keleshektiń de túıtkilderin taratýǵa jaraıdy. Bul – meniń ashyp otyrǵan jańalyǵym emes, ony ótken ǵasyrdaǵy ult zııalylary da tamcana aıtqan jáne búgingi Abaıdy tushyna oqyp júrgen oqyrmannyń qaı-qaısysy bolsyn dál solaı aıtady dep oılaımyn, tipti asyra aıtatynyna senimim kámil. Másele, Abaıdyń «jalpaq jurttyń» rýhanı ıgiligine aınalýynda. Árbir qazaq Abaıdyń adamgershilik ustanymymen ómir súrýge tyrysatyn bolsa, bizdegi rýhanı jańǵyrý áldeqaıda tıimdi júrgen bolar edi. Qazirgi jahanǵa jar salyp jatqan mereıtoıdyń da, soǵan qatysty sharalardyń da túpki maqsaty – Abaıdy bar qazaqtyń júregine ornyqtyrý. Sonda ǵana ol óziń aıtyp otyrǵandaı «ultqa jón silteıtin baǵdarshamǵa», ult rýhanııatynyń altyn tuǵyryna aınalady.
– Abaıdy tolyq taný mereıli datamen shekteletin sharýa emes. Abaı álemi zerttep-zerdelengen saıyn jańa qyrynan ashyla beretin máńgilik taqyryp. Dese de hakimniń esimin asqaqtatýǵa arnalǵan jyl muratyna jete aldy ma?
– Mereıtoı, aınalyp kelgende, Abaı murasyn ıgerýdiń kórigin qyzdyratyn kezeńdik sharalar kesheni ǵana. Eger biz «Abaı – máńgilik» degen ustanymǵa uıyıtyn bolsaq, onda ony oqyp-úırený, zerdeleý, sanaǵa sińirý, júrekke toqý máselesi de úzdiksiz, máńgilik júrgizilýi kerek jáne ol – bizdiń memlekettik ıdeologııanyń altyn tuǵyry bolýy qajet. Al mereıtoıda sol arnada atqarylǵan ister qorytyndylanyp, júıelenip, tyń qarqyn alyp, keleshekke jańa mindetter júkteýi tıis.
Abaı jylyn ótkizýge respýblıka boıynsha 500-den astam is-shara ótkizý josparlandy. О́kinishke qaraı, mynaý aty jaman indet bul baǵdarlamanyń berekesin ketirip jiberdi ǵoı... Degenmen osy bir qıyn kezeńniń ózinde birshama jumystar atqaryldy. Onyń qorytyndysyn Memlekettik komıssııa shyǵara jatar. Biz ózimiz josparlaǵan sharýany shama-sharqymyzsha atqaryp shyqtyq dep oılaımyn.
– О́zińiz tizginin ustap otyrǵan M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty aqyn toıyna arnap qurastyrǵan akademııalyq jınaq oqyrman úshin eń úlken olja boldy dep esepteımiz. Osy baǵaly eńbektiń shyǵý barysy, mán-mańyzy týraly keńirek aıtyp ótseńiz?
– Egemendik alǵannan beri el jańardy, qoǵam ózgerdi, álemdik órkenıetke erkin aralasyp, rýhanı dúnıege jańasha qaraýdyń úlgisin tanı bastadyq, jańa ádistemeler men tehnologııalar tasqyny da aǵylyp kelip jatyr, elimizde táýelsiz sana ornyǵyp, rýhanı jańǵyrý ústindemiz.
Osynyń barlyǵy Abaıdan qalǵan asyl muraǵa muqııat qaıta úńilip, tyń tanym turǵysynan saralaýdy qajet etetini anyq. Onyń ústine osy merzim ishinde Abaı murasyna baılanysty biraz másele qordalanyp qaldy. Muratanýǵa qatysty sony derekter, tyń kózqarastar, zertteý baǵyttarynyń jańa órisi ashyla bastady. Keıingi jyldary Abaı zamanyna baılanysty birshama arhıv derekteri, alash arystarynyń eńbekteri, kózkórgenderdiń estelikteri, shetel qazaqtarynan tabylǵan materıaldar jaryq kórýde. Máselen, tarıhshy ǵalym Amantaı Isauly taýyp jarııalaǵan 1909 jyly Qazan qalasynda basylyp shyqqan «Qazaq shıǵyrlary» (jyrlary – red.) dep atalatyn jınaqtan Abaıdyń segiz óleńiniń tabylýy eldi eleń etkizetin oqıǵa («Abaı» jýrnaly,1999, N1). Bul – osy ýaqytqa deıin abaıtaný ǵylymynyń nazaryna ilinbegen tyń derek. Onyń ústine, Abaı murasyn jınaqtap, saralap, júıelep basyp shyǵarýdaǵy óz kezindegi belesti eńbek bolǵan aqynnyń eki tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń jarııalanǵanyna bıyl jıyrma bes jyl toldy. Osy eki tomdyqtyń ózinde jańasha túsindiretin jaılar, kóshirmelerdi oqýda ketken «áttegenaılar», saıasat aǵynyna qaraı jasalǵan ózgertýler, baspa tarapynan ketken emile, tynys belgilik qatelikter de az emes edi. Mine, osynyń barlyǵy Abaı shyǵarmalarynyń jańa akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵyn daıarlaýǵa túrtki boldy. Sondyqtan uly aqyn murasyna barynsha keń tekstologııalyq zertteýler jasaı otyryp, tyń túsiniktermen, mazmundy materıaldarmen tolyqtyryp, jańa saramen júıelep, oqyrmanǵa jańa akademııalyq basylym daıarlap usyný ádebıettanýshy ǵalymdardyń kezeńdik paryzy bolýy tıis degen nıetpen osy joba júzege asyryldy.
– Álemdik klassıkterdiń akademııalyq basylymdary keremet bolyp shyǵyp jatady ǵoı?! Biz sondaı deńgeıge jete alamyz ba?
– Durys aıtasyń. О́rkenıetti elderde akademııalyq jınaqtar shyǵarý isi ejelden júıeli jolǵa qoıylǵan. Olar úshin árbir klassık qalamgerdiń akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń jaryq kórýi ult rýhanııaty úshin úlken mádenı qubylys bolyp tabylady. Mundaı basylymdarda qalamgerdiń barlyq ádebı, synı, pýblısıstıkalyq, qyzmettik, epıstolıarlyq murasynyń qoljazba jáne baspa mátinderi tolyq tekstologııalyq salystyrýlardan ótkizilip, dáıekti derektermen kómkerilip, ǵylymı-anyqtamalyq túsiniktermen jaraqtalyp, qalypty ǵylymı júıege túsedi. Mátintaný ǵylymy turǵysynan jete saraptalǵan akademııalyq basylym qalamger shyǵarmashylyǵy jónindegi qoǵamdyq pikirdi bir arnaǵa toǵystyryp, qalyń oqyrman qaýymnan bastap, mektep baǵdarlamalary men oqýlyqtaryn daıyndaýshylarǵa, jazýshy shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýshylar men zertteýshilerge baǵdarsham retinde ustanatyn túpmátinge balanady. Klassıkalyq mátinniń ómir súrýiniń órisin keńeıtip, onyń otandyq jáne álemdik mádenıettegi ornyn aıqyndaıdy. Qalamgerdiń túrli maqsattaǵy jańa basylymdaryna temirqazyq bolyp, ulttyq sózdik qordyń qunarly máıegine aınalady. Sondyqtan álemdik ádebıettaný ǵylymynda kemeńger qalamgerlerdiń akademııalyq basylymyn daıarlaýǵa erekshe mán beriledi.
Uly Abaı shyǵarmalarynyń bul akademııalyq basylymy da osyndaı bıik maqsattyń kezekti bir talpynysy retinde júzege asyrylyp otyr.
– Jınaqty daıarlaý isinde qandaı qıynshylyqtar boldy?
– Aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn daıarlap basyp shyǵarý isi qashanda qıyndyǵy mol, jaýapkershiligi joǵary, asa kúrdeli sharýa bolyp kelgen jáne bola da bermek. Abaı shyǵarmalaryna tekstologııalyq zertteýler júrgizýdiń ózindik kúrdeli obektıvti sebepteri bar.
Birinshiden, aqyn murasynyń óz qolymen jazylyp, hatqa túsken nusqasynyń bizge jetpeýi jáne aqynnyń kózi tirisinde baspa betin kórgen shyǵarmalarynyń da sanaýly bolýy bul istegi eń úlken túıtkil.
Ekinshiden, Abaı murasynyń bizge jetken nusqalarynyń barlyǵy derlik eski (qadymsha) arap jazýynda jazylǵan. Bul ýaqytta qazaq tiliniń tól emile erejeleri (A. Baıtursynov álipbıi shyqqanǵa deıin) bolmaǵan, birneshe tańba birigip bir dybysty beretin nemese daýysty dybystardyń jazylmaı qalatyn jaǵdaılary óte kóp edi. Onyń ústine arab, parsy tilindegi saýaty ártúrli adamdar qolymen, sol kezeńdegi Ortalyq Azııadaǵy túrki elderine ortaq «Shaǵataı» tiliniń yńǵaıyna beıimdelip kóshirilgendigi mátindi oqýda kóp qıynshylyq keltiredi.
Úshinshiden, aqyn shyǵarmalaryn kóshirip, ártúrli jolmen elge taratqan adamdardyń jazba nusqalary da ala-qula. Abaı shyǵarmalaryn árkimderge tapsyryspen kóshirip berip otyrǵan Múrseıit sııaqty moldalardyń (Abaı elinde olardyń qatary on-shaqty bolǵan) eski arab jazýynda tatar tilin aralastyryp jazyp, aýyzsha jadtaryna súıenip keıde túpnusqadan aýytqyp ketken kezderi de bolǵan.
Mine, munyń bári mátintanýshy ǵalymdardan arab jazýyn ejelep oqı biletin saýattylyqty ǵana emes, tereń bilim-bilikti, yqylas pen yjdahattylyqty, tózimdilikti, abaıtanýdyń arǵy-bergi tarıhyna baılanysty kóp izdenisti talap etetin mehnatty sharýa. Osyndaı asa kúrdeli máselelerdiń bul jınaqty daıarlaýda da mamandar aldynda kese kóldeneń turǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Sondyqtan bul basylym da osyndaı sansyz saýaldardyń barlyǵyna sońǵy núkte qoıady degen oıdan aýlaqpyz. Ol – úzdiksiz júrgizilip otyratyn, mátintaný ǵylymynyń máńgilik máselesi.
– Sońǵy kezeńde aqynnyń jańa shyǵarmasy nemese qoljazbasy tabylypty, olar jańa jınaqqa engizilipti degen sózder de shyǵyp jatady.
– Qazirgi kezeńde Abaı shyǵarmalarynyń arap álipbıimen kóshirilgen qoljazbalarynyń sany onnan asty. Bulardy shartty túrde aqynnyń 1909 jylǵy tuńǵysh jınaǵy jaryq kórgenge deıingi jáne atalmysh kitap basylyp shyqqannan keıingi kóshirmeler dep eki topqa bólýge bolady. Alǵashqy topqa jatatyn 5 kóshirmeniń úsheýi (1905, 1907, 1910) Abaı shyǵarmalarynyń túpnusqasyna balanyp júrgen Múrseıit Bikiulynyń aqynnyń óz aýzynan estigen nemese jazbalarynan hatqa túsirip taratqan áıgili kóshirmeleri. Sonymen qosa bul topqa Peterbýrgten kezinde akademık Álkeı Marǵulan tapqan S.Shormanuly men V.A.Qýdyshov degen adamdardyń qolymen jınalǵan eki jazba taǵy bar. Qalǵandary ártúrli kezeńderde 1909 jylǵy kitaptyń qaıta kóshirilgen nusqalary. Olardyń ishinde abaıtanýshylarǵa endi ǵana málim bolyp jatqandary da joq emes.
Kúni búginge deıin Abaı shyǵarmalary jınaqtalyp on (1909, 1922(24), 1933, 1939-1940, 1945, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995) márte jaryq kórgen. Bul basylymdardy salystyra zerdelesek, Abaı shyǵarmalarynyń jınalýy men jarııalanýynyń kúrdeli de, qıyn joldan ótkenin kóremiz. Bul oraıda, aqynnyń alǵashqy tasqa basylǵan kitaby bolyp tabylatyn 1909 jylǵy jınaqtyń mańyzyn erekshe atap kórsetken jón. Abaı óleńderiniń alǵash jınaqtalyp jaryq kórýi osy jınaqtan bastalady jáne ony ázirleýge Abaıdyń et jaqyn týystary, shákirtteri Kákitaı Ysqaquly men Turaǵul Abaıuly bas bolyp Múrseıit Bikiulynan bastap aqyn shyǵarmashylyǵyn jaqsy biletin adamdar jumyla atsalysqan. Ol kezeńde Abaı óleńderin óz kózderimen oqyp, et qulaqtarymen estigen adamdardyń barlyǵynyń kózi bar bolatyn. Bul qoljazbany kitap etip bastyrýǵa jolbasshy bolǵan Alash kósemi Á.Bókeıhan da oqyǵan, Abaı jónindegi alǵashqy klassıkalyq maqalany jazǵan ult ustazy A.Baıtursynuly da osy qoljazba nusqa arqyly tanysqan. Onyń ústine, aqyn dúnıeden ozǵannan keıin bes jyldan soń baspa betin kórgen jınaqtyń ázirlenýi árirekten, M. Áýezovtiń aıtýy boıynsha, 1898 jyldardan bastalady. Demek, biz úshin Abaı shyǵarmalarynyń alǵashqy resmı basylymy retinde bul eńbektiń mańyzy erekshe. Árıne, tuńǵysh kitaptyń da kezinde ártúrli sebeptermen kóptegen qateliktermen jarııalanǵany abaıtanýshylarǵa aıan másele. Ony kezinde Kákitaı Ysqaquly men M.Áýezovten bastap, keıingi mátintanýshylar da atap kórsetken. Sol sııaqty eski qadym jazýynda tatar aǵaıyndardyń qolǵabysymen basylǵan jınaqtyń búgingishe oqylýynda da tartysty máseleler az emes.
Atalǵan basylymdardyń ishindegi akademııalyq sıpatqa ıe eńbekter, negizinen, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdarynyń (M.Áýezovtiń basshylyǵymen) kúshimen daıyndalǵan. Bul oraıda, asa zor tabandylyq pen tereń bilim-bilik tanytqan M.Áýezov eńbegine bas ıemiz, áli kúnge baǵdarsham tutamyz.
Degenmen bul tóńirekte áli de túp tııanaǵyn tappaǵan saýaldar, zamannyń yrqymen qaltarysta qalǵan nemese ózgeriske túsken aqyn sózderi, kóshirmelerdi túrlishe oqýdan ketken jańsaqtyqtar, jazbaǵa túsirý, basyp shyǵarý kezinde ketken tehnıkalyq qateler bolmaı qalǵan joq.
Abaı shyǵarmalarynyń barynsha túgendelip, ǵylymı júıelengen basylymy 1933 jyly Qyzylorda qalasynda jaryq kórdi. Jınaqty qurastyryp, alǵysózin jazǵan Ilııas Jansúgirov. Basyna bult úıirilip júrse de M.Áýezov óz qolymen jınaǵan jáne Abaıdiki ekenine kóńili sengen kóptegen óleńderdi osy jınaqqa jańadan qosty. Sol sııaqty aqynnyń tuńǵysh kitabyna enbegen, ártúrli kóshirmeler men basylymdarda shashyrańqy jarııalanyp júrgen Abaıdyń prozalyq shyǵarmalary da alǵash ret «Qara sózder» degen atpen osy kitapqa toptastyrylyp berildi. Sonyń nátıjesinde bul jınaq aqyn kitabynyń alǵashqy tolyq jınaǵy bolyp shyqty.
Keıingi, M.Áýezov ózi bas bolǵan jınaqtardyń barlyǵynda (1945, 1954, 1957, 1961) osy maqsatqa jumys istep, aqyn murasyn únemi tolyqtyrýmen, abaıtanýdy jetildirýmen boldy. Bul oraıda Ahat Shákárimuly, Qaıym Muhamethanuly sııaqty kánigi abaıtanýshylardyń el arasynan jınap, M.Áýezov sarasynan ótkize otyryp, birshama jańa shyǵarmalardy jaryqqa shyǵarǵanyn erekshe atap aıtqan jón. Qanshama rýhanı qyspaqtan ótse de el ishinde bertinge deıin qoljazba kóshirmelerdiń tabylyp jatqandyǵy, aqyn óleńderin bastan aıaq jatqa biletin adamdardyń da jıi kezdesetindigi Abaı murasyna degen halyq yqylasynyń óte joǵary bolǵandyǵynyń belgisi. Sonyń nátıjesinde uly oıshyldyń qurdymǵa kete jazdap qalǵan asyl murasynyń uzyn-yrǵasy jınaqtalyp, el ıgiligine aınaldy deýge bolady.
Al endi Abaıdyń qazir jańadan tabyldy dep júrgen shyǵarmalary sonaý Áýezov zamanynan belgili bolǵan. Oǵan abaıtanýdyń negizin salýshy óte saqtyqpen qaraǵan. Basqany aıtpaǵannyń ózinde Múrseıit qoljazbalaryndaǵy shyǵarmalardyń ózin muqııat saraptaýdan ótkizip baryp qatarǵa qosqan. Máselen, 1907 jylǵy Múrseıit qoljazbasynda berilgen «Bar bolsa bilim», «Ǵaripke óziń rahym oılamasań», «О́leńniń uıqasy emes izdegenim» «Kákitaıdan bilim ap», «Yntyq qasıetterge», «Muqamen birjarym aı ermek qyldym» dep atalatyn óleńderdi qabyldamaǵan (Myrzahmetov M. 123-bet). Keıinnen Á.Marǵulan, Q.Muhamethanov, A.Shákárimuly sııaqty kánigi abaıtanýshylar ár jerden taýyp ákelgen óleńderge de qatal talap qoıǵan. M.Áýezovtiń «Abaıdy kóbeıtemiz dep, kóbik etip almaıyq» deıtin áıgili sózi osyndaıda aıtylǵan. Keıingi kezde osy máseleni qaıta kóterip, keıbir shyǵarmalardy jınaqtarǵa qosyp júrgen jaǵdaılar bar.
Mátindegi dúdamal máselelerdi anyqtaýda atalǵan jınaq shyqqanǵa deıin Abaı shyǵarmalaryn kóshirip taratýshylardyń búginge jetken jazbalary da kózden tasa qalǵan joq. Solardyń ishinde elge áıgili Múrseıit Bikiulynyń túp mátinge bara-bar kóshirmeleri basty nazarda boldy.
Aqynnyń urpaǵy Turaǵul Abaıulynyń bizge jetken Abaı murasyna arnalǵan qoljazbasy men estelikteri de osyndaı asa qymbat muralar qatarynda. Mundaı qundy kóshirme-qoljazbalar aqyn shyǵarmashylyǵynyń atalǵan jınaqtaǵy ketken árkelkilikterdi saralaýda ǵana emes, oǵan enbeı qalǵan shyǵarmalardy túgendeýde de ústeme maǵlumattar beretin bási joǵary materıaldar. Máselen, jınaqqa ártúrli sebeppen enbeı qalǵan óleńder men «qara sózder» dep atalatyn prozalyq shyǵarmalardyń deni osy kóshirmelerde saqtalǵan. Bul oraıda jınaqty aýyzsha jadqa sala otyryp, A.Baıtursynuly álipbıimen qaıta kóshirgen qoljazbalardyń da mańyzy joǵary. Solardyń ishinde professor T.Jurtbaıdyń ǵylymı aınalysqa engizgen Qytaıdaǵy Shyǵys Túrkistan aımaǵynda Zııat Shákárimulynyń qolyndaǵy Abaıdyń 1909 jylǵy jınaǵy men Shákerimniń qoljazba dápterimen salystyrylyp kóshirilgen Sherıazdan Marsekovtiń jáne bımaǵlum «Hatker-kátiptiń» (T.Jurtbaı) 1909 jylǵy kitaptan kóshirgen qoljazbalary da qaperge alyndy.
Jańa akademııalyq shyǵarmalar jınaǵyn ázirleýge, mátinderge tekstologııalyq salystyrýlar jasap, ǵylymı túsinikterdi saraptan ótkizýge UǴA akademıkteri: S.Qırabaev, S.Qasqabasov, UǴA korrespondent-múshesi K.Matyjanov, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary: M.Myrzahmetov, T.Jurtbaı. Q.Mádibaeva, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdattary: T.Shapaı, S.Qorabaı, P.Alpysbaı, T.Qydyr, mýzykatanýshy E.Shúkiman, jas mamandar B.Tursynbaı, A.Jumataevalar qatysty.
– Qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenıetin álemge Abaı arqyly tanytýda eń birinshi ne nárseni negizge alýymyz kerek?
– Onyń eń tóte, tııanaqty joly – Abaı shyǵarmalary. Aldymen aqyn shyǵarmashylyǵyn keń kólemde oqyrmanǵa jetkizýdiń, ony zamanaýı tehnologııalar negizinde nasıhattaýdyń tásilderin jetildirý kerek. Árıne onyń birshama jolǵa qoıylǵan kitaptar men baspasóz arqyly taratýdyń dástúrli joly bar. Bıylǵy mereıtoı jylynda da bul arnada biraz sharýalar qolǵa alyndy. Degenmen menińshe, bul jol qazirgi ýaqyt talabyn, álemdik damý úrdisin qanaǵattandyrmaıdy. Abaıdy biz áli de sıfrlyq tehnologııa tiline engize alǵan joqpyz. Basqany aıtpaǵanda, kompıýterińdi ashyp qalsań, telefonyńnyń túımesin basyp qalsań Abaı sóılep ketpeıdi. Abaı áli de bolsa balabaqshadan bastap, barlyq deńgeıdegi bilim, mádenıet oshaqtarynyń tórine shyǵa qoıǵan joq. Tipti Abaı jóninde áli kúnge tushynyp kóretin ne kórkem, ne derekti fılm joq. Ondaı fılmderdiń kúni ótti desek, nege anımasııalyq fılm túsirmeske. Sondaı tamasha týyndylarymyz bolsa, shet tiline aýdaryp, atamyzdy álemge tanystyra bermes pe edik.
– Álemniń on tiline aýdarylyp jatqan aqyn shyǵarmalary Abaıdy dúnıege tanystyrýdyń basy emes pe?
– Árıne, bul – buryn-sońdy bolyp kórmegen teńdessiz joba. Oǵan bastamashy bolyp, ózi qadaǵalap júzege asyryp otyrǵan el Prezıdentine – madaq. Endi osy ıgilikti isti jan-jaqty qoldap, shalqaryn keńeıtip, mazmunyn zertteý eńbektermen baıytyp, abaıtanýdy sala-sala etip damytyp alyp ketken jón bolar edi. Osymen sabaqtas taǵy bir úlken másele Abaı shyǵarmashylyǵyn álemdik ádebıettaný, mádenıettaný, tarıh, fılosofııa ǵylymdarynyń jetistikteri turǵysynan qaıta saralaý. Ol úshin eń aldymen, qazaq tarıhyn, Abaı ómir súrgen zamandy dúnıe júzi tarıhymen astastyra otyryp, jańa, táýelsiz sana turǵysynan qarastyrý qajet. Bul oraıda ǵulama kótergen adamzattyq máselelerdiń shalqary óte keń. Olardy tereńirek ashý úshin aldymen burynǵy qalyptasqan stereotıpterden arylý paryz. Abaı zamanyn, ósip-óngen ortasyn, bilim alǵan oqý oryndaryn, oqyǵan kitaptaryn, fılosofııalyq oı-órisiniń qalyptasýyna áser etken ǵylymı aǵymdardyń, Ortalyq Azııa men Patshalyq Reseıdiń saıası ahýalyn keshendi túrde shynaıy derekter arqyly zertteý qajet. Abaıdy tuıyqtalǵan ortadaǵy oqshaýlanǵan oıshyl emes, sol dáýirdegi ǵalamdyq jańalyqtardan habary bar jáne oǵan belsendi ún qosqan qaıratker tulǵa retinde qarastyrǵan jón.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
