Suhbat • 10 Tamyz, 2020

Abaı – adamsha ómir súrýdiń úlgi-ónegesi

136 ret kórsetildi

Abaı murasy máńgilik taqyryp. M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA-nyń korrospendent-múshesi Kenjehan MATYJANOVPEN órbigen suhbatymyzda hakim shyǵarmalaryn zerttep-zerdeleýdiń búgingi órisi, saf muralardy tanym turǵysynan saralaý, taıaý kúnderi jaryqqa shyǵatyn akademııalyq jınaqtyń mán-mańyzy týraly oramdy oılar aıtyldy.

– Abaı – tutas ultqa jol sil­teıtin baǵdarsham bolýy tıis degendi jıi aıtamyz. Myń ret qaıtalansa da myna bir su­raqty qoıǵym kelip otyr. Siz­diń uǵymyńyzdaǵy Abaı kim?

 – «Árkimniń júreginde óz Abaıy bar» degen uǵym tur­ǵy­synan keletin bolsaq, men úshin Abaı kúndelikti janymnan ta­bylatyn syrlasym. Janym ja­byr­qap jaı taba almasam da, sharq uryp, áldeneneni izdesem de Abaı tóreligine júginem. Sanadaǵy san sa­ýalǵa jaýap taba almaı san­sy­ra­ǵanda da aqylshym – Abaı. Aǵa­ıynyńnan da, dosyńnan da, dushpanyńnan da kóńiliń qa­lyp, qulazyǵanda muńdasarym – sol. Bir iske táýekel etip, qııaǵa qol sozǵanda da qoltyǵyńnan demeıtin – aqyn sózi. Keıde pen­deshilikke salynyp, ásire qyzyl­ǵa, bos maqtanǵa boı urǵanda da «táıt» dep ty­ıyp tastaıtyn, táý­beńe keltiretin de – ǵulama ósıet­teri. Menińshe, Abaı – adamsha ómir súrýdiń úlgi-ónegesi. Eger taza júregińmen qabyldap, aqylǵa salyp, túısinip oqysań, bar suraǵyńa jaýap tabýǵa bolady. Búgingi kúnniń de, erteńgi keleshektiń de túıtkilderin tara­tý­ǵa jaraıdy. Bul – meniń ashyp otyrǵan jańalyǵym emes, ony ótken ǵasyrdaǵy ult zııalyla­ry da tamcana aıtqan jáne bú­gingi Abaıdy tushyna oqyp júrgen oqyr­mannyń qaı-qaısysy bol­­syn dál solaı aıtady dep oılaı­myn, tipti asyra aıtatynyna senimim kámil. Másele, Abaı­dyń «jalpaq jurttyń» rýhanı ıgiligine aınalýynda. Árbir qazaq Abaıdyń adamgershilik usta­ny­my­men ómir súrýge tyrysatyn bolsa, bizdegi rýhanı jańǵyrý áldeqaıda tıimdi júrgen bolar edi. Qazirgi jahanǵa jar salyp jatqan mereıtoıdyń da, soǵan qatysty sharalardyń da túpki maqsaty – Abaıdy bar qazaqtyń júregine ornyqtyrý. Sonda ǵana ol óziń aıtyp otyrǵandaı «ultqa jón silteıtin baǵdarshamǵa», ult rýhanııatynyń altyn tuǵyryna aınalady.

– Abaıdy tolyq taný me­reı­li datamen shekteletin shar­ýa emes. Abaı álemi zerttep-zerde­len­­gen saıyn jańa qyrynan ashy­­la beretin máńgilik ta­qy­ryp. Dese de hakimniń esimin as­qaq­­tatýǵa arnalǵan jyl mura­ty­na jete aldy ma?

– Mereıtoı, aınalyp kelgende, Abaı murasyn ıgerýdiń kórigin qyzdyratyn kezeńdik sharalar kesheni ǵana. Eger biz «Abaı – máńgilik» degen ustanymǵa uıy­ı­tyn bolsaq, onda ony oqyp-úırený, zerdeleý, sanaǵa sińirý, júrekke toqý máselesi de úzdik­siz, máńgilik júrgizilýi kerek jáne ol – bizdiń memlekettik ıdeo­lo­gııanyń altyn tuǵyry bolýy qa­jet. Al mereıtoıda sol arnada at­qarylǵan ister qory­tyn­dy­la­nyp, júıelenip, tyń qarqyn alyp, keleshekke jańa mindetter júk­teýi tıis.

Abaı jylyn ótkizýge respýblıka boıynsha 500-den astam is-shara ótkizý josparlandy. О́kinishke qaraı, mynaý aty jaman indet bul baǵdarlamanyń berekesin ketirip jiberdi ǵoı... Degenmen osy bir qıyn kezeńniń ózinde birshama jumystar atqaryldy. Onyń qory­tyndysyn Memlekettik komıssııa shyǵara jatar. Biz ózimiz jos­parlaǵan sharýany shama-shar­qy­myzsha atqaryp shyqtyq dep oılaımyn.

– О́zińiz tizginin ustap otyr­ǵan M.O. Áýezov atyndaǵy Áde­bıe­t jáne óner ınstıtýty aqyn to­ıyna arnap qurastyrǵan aka­­demııalyq jınaq oqyrman úshin eń úlken olja boldy dep esep­­teımiz. Osy baǵaly eńbek­tiń shyǵý barysy, mán-mańyzy týra­­ly keńi­rek aıtyp ótseńiz?

– Egemendik alǵannan beri el jańardy, qoǵam ózgerdi, álemdik órkenıetke erkin aralasyp, rýhanı dúnıege jańasha qaraýdyń úlgisin tanı bastadyq, jańa ádis­te­meler men tehnologııalar tas­qyny da aǵylyp kelip jatyr, elimizde táýelsiz sana ornyǵyp, rýhanı jańǵyrý ústindemiz.

Osynyń barlyǵy Abaıdan qalǵan asyl muraǵa muqııat qaıta úńilip, tyń tanym turǵysynan saralaýdy qajet etetini anyq. Onyń ústine osy merzim ishinde Abaı murasyna baılanysty biraz másele qordalanyp qaldy. Muratanýǵa qatysty sony derekter, tyń kóz­qa­rastar, zertteý baǵyttarynyń jańa órisi ashyla bastady. Keıingi jyldary Abaı zamanyna baılanysty birshama arhıv derekteri, alash arystarynyń eńbekteri, kózkórgenderdiń estelikteri, shetel qazaqtarynan tabylǵan materıaldar jaryq kórýde. Máselen, tarıhshy ǵalym Amantaı Isauly taýyp jarııalaǵan 1909 jyly Qa­zan qalasynda basylyp shyq­qan «Qazaq shıǵyrlary» (jyrlary – red.) dep atalatyn jınaqtan Abaıdyń segiz óleńiniń tabylýy eldi eleń etkizetin oqıǵa («Abaı» jýrnaly,1999, N1). Bul – osy ýaqytqa deıin abaıtaný ǵylymy­n­yń nazaryna ilinbegen tyń derek. Onyń ústine, Abaı murasyn jınaqtap, saralap, júıelep basyp shyǵarýdaǵy óz kezindegi belesti eńbek bolǵan aqynnyń eki tomdyq tolyq shyǵarmalar jı­naǵynyń jarııalanǵanyna bıyl jıyrma bes jyl toldy. Osy eki tomdyqtyń ózinde ja­ńasha túsindiretin jaılar, kóshir­melerdi oqýda ketken «átte­genaılar», saıasat aǵynyna qaraı jasalǵan ózgertýler, bas­pa tarapynan ketken emile, tynys belgilik qatelikter de az emes edi. Mine, osynyń barlyǵy Abaı shyǵarmalarynyń jańa akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵyn daıarlaýǵa túrtki boldy. Sondyqtan uly aqyn murasyna barynsha keń tekstologııalyq zertteýler jasaı otyryp, tyń túsiniktermen, mazmundy materıaldarmen tolyqtyryp, jańa saramen júıelep, oqyrmanǵa jańa akademııalyq basylym daıar­lap usyný ádebıettanýshy ǵalym­dar­dyń kezeńdik paryzy bolýy tıis degen nıetpen osy joba júzege asyryldy.

– Álemdik klassıkterdiń aka­­­­demııalyq basylymdary kere­­­­met bolyp shyǵyp jatady ǵoı?! Biz sondaı deńgeıge jete ala­­­myz ba?

 – Durys aıtasyń. О́rkenıetti elderde akademııalyq jınaqtar shyǵarý isi ejelden júıeli jolǵa qoıylǵan. Olar úshin árbir klassık qalamgerdiń akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń jaryq kórýi ult rýhanııaty úshin úlken mádenı qubylys bolyp tabylady. Mundaı basylymdarda qalamgerdiń barlyq ádebı, synı, pýblısıstıkalyq, qyzmettik, epıstolıarlyq murasynyń qol­jaz­ba jáne baspa mátinderi to­lyq tekstologııalyq salys­ty­rý­lardan ótkizilip, dáıekti derektermen kómkerilip, ǵylymı-anyq­tamalyq túsiniktermen jaraq­talyp, qa­lyp­­ty ǵylymı jú­ıege túsedi. Mátintaný ǵy­ly­my turǵysynan jete sarap­tal­ǵan akademııalyq basylym qalamger shyǵarmashylyǵy jó­nin­degi qoǵamdyq pikirdi bir arnaǵa toǵystyryp, qalyń oqyr­man qaýymnan bastap, mektep baǵdarlamalary men oqý­lyq­ta­ryn daıyndaýshylarǵa, jazýshy shyǵarmashylyǵyn nası­hat­taý­shylar men zert­teý­shi­­lerge baǵ­darsham retinde usta­natyn túp­má­tinge balana­dy. Klassıkalyq máti­n­niń ómir súrýi­niń órisin ke­ńeıtip, onyń otandyq jáne álem­dik máde­nıet­tegi ornyn aıqyn­daıdy. Qalam­ger­diń túrli maq­sat­­taǵy jańa basylymdary­na te­­mir­­qazyq bolyp, ulttyq sóz­­dik qor­­dyń qunarly máıegine aı­na­la­dy. Sondyqtan álemdik ádebıet­taný ǵylymynda kemeńger qalam­gerlerdiń akademııalyq basy­ly­myn daıarlaýǵa erekshe mán be­ri­le­di.

Uly Abaı shyǵarmalarynyń bul akademııalyq basylymy da osyndaı bıik maqsattyń kezekti bir talpynysy retinde júzege asyrylyp otyr.

– Jınaqty daıarlaý isinde qandaı qıynshylyqtar boldy?

– Aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn daıarlap basyp shyǵarý isi qashanda qıyndyǵy mol, jaýapkershiligi joǵary, asa kúrdeli sharýa bolyp kelgen jáne bola da bermek. Abaı shy­ǵar­ma­la­ryna tekstologııalyq zertteýler júrgizýdiń ózindik kúrdeli obek­tıv­ti sebepteri bar.

Birinshiden, aqyn murasynyń óz qolymen jazylyp, hatqa tús­ken nusqasynyń bizge jetpeýi jáne aqynnyń kózi tirisinde baspa betin kórgen shyǵarmalarynyń da sanaýly bolýy bul istegi eń úlken túıtkil.

Ekinshiden, Abaı murasynyń bizge jetken nusqalarynyń bar­ly­­ǵy derlik eski (qadymsha) arap jazýynda jazylǵan. Bul ýaqytta qazaq tiliniń tól emile erejeleri (A. Baıtursynov álipbıi shyqqanǵa deıin) bolmaǵan, birneshe tańba birigip bir dybysty beretin nemese daýysty dybystardyń jazylmaı qalatyn jaǵdaılary óte kóp edi. Onyń ústine arab, parsy tilindegi saýaty ártúrli adamdar qolymen, sol kezeńdegi Ortalyq Azııadaǵy túrki elderine ortaq «Shaǵataı» ti­liniń yńǵaıyna beıimdelip kóshi­ril­­gendigi mátindi oqýda kóp qıyn­shy­lyq keltiredi.

Úshinshiden, aqyn shyǵar­ma­la­ryn kóshirip, ártúrli jolmen elge taratqan adamdardyń jazba nusqalary da ala-qula. Abaı shy­ǵar­malaryn árkimderge tapsyrys­pen kóshirip berip otyrǵan Múr­se­ıit sııaqty moldalardyń (Abaı elinde olardyń qatary on-shaqty bolǵan) eski arab jazýynda tatar tilin aralastyryp jazyp, aýyz­sha jadtaryna súıenip keıde túp­nus­qa­dan aýytqyp ketken kezderi de bolǵan.

Mine, munyń bári mátintanýshy ǵalymdardan arab jazýyn ejelep oqı biletin saýattylyqty ǵana emes, tereń bilim-bilikti, yqy­las pen yjdahattylyqty, tózimdilikti, abaıtanýdyń arǵy-bergi tarıhyna baılanysty kóp izdenisti talap etetin mehnatty sharýa. Osyndaı asa kúrdeli máselelerdiń bul jınaqty daıarlaýda da mamandar aldynda kese kóldeneń turǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Sondyqtan bul basylym da osyndaı sansyz saýaldardyń barlyǵyna sońǵy núkte qoıady degen oıdan aýlaqpyz. Ol – úzdiksiz júrgizilip otyratyn, mátintaný ǵylymynyń máńgilik máselesi.

– Sońǵy kezeńde aqynnyń jańa shyǵarmasy nemese qol­jaz­­basy tabylypty, olar jańa jı­naqqa engizilipti degen sózder de shyǵyp jatady.

– Qazirgi kezeńde Abaı shy­ǵar­malarynyń arap álipbıimen kóshirilgen qoljazbalarynyń sa­ny onnan asty. Bulardy shart­ty túrde aqynnyń 1909 jyl­ǵy tuńǵysh jınaǵy jaryq kór­gen­ge deıingi jáne atalmysh kitap ba­sy­­lyp shyqqannan keıingi kó­shir­­­meler dep eki topqa bólýge bo­la­dy. Alǵashqy topqa jatatyn 5 kóshirmeniń úsheýi (1905, 1907, 1910) Abaı shyǵarmalarynyń túp­nusqasyna balanyp júrgen Múrseıit Bikiulynyń aqynnyń óz aýzynan estigen nemese jazbala­ry­nan hatqa túsirip taratqan áıgili kóshirmeleri. Sonymen qosa bul topqa Peterbýrgten kezinde akademık Álkeı Marǵulan tapqan S.Shormanuly men V.A.Qýdyshov degen adamdardyń qolymen jı­nal­­ǵan eki jazba taǵy bar. Qalǵan­da­ry ártúrli ke­z­­­eńderde 1909 jylǵy kitaptyń qaı­ta kóshirilgen nus­qa­lary. Ol­ar­­dyń ishinde abaı­ta­ný­shy­­lar­ǵa en­di ǵana málim bolyp jat­­qan­­dary da joq emes.

Kúni búginge deıin Abaı shy­ǵar­malary jınaqtalyp on (1909, 1922(24), 1933, 1939-1940, 1945, 1954, 1957, 1961, 1977, 1995) márte jaryq kórgen. Bul basylymdardy salystyra zerdelesek, Abaı shyǵarmalarynyń jınalýy men jarııalanýynyń kúrdeli de, qıyn joldan ótkenin kóremiz. Bul oraıda, aqynnyń alǵashqy tasqa basylǵan kitaby bolyp tabylatyn 1909 jylǵy jınaqtyń mańyzyn erekshe atap kórsetken jón. Abaı óleńderiniń alǵash jınaqtalyp jaryq kórýi osy jınaqtan bastalady jáne ony ázirleýge Abaı­dyń et jaqyn týystary, shá­kirt­teri Kákitaı Ysqaquly men Turaǵul Abaıuly bas bolyp Múrseıit Bikiuly­nan bastap aqyn shyǵar­ma­shy­lyǵyn jaqsy biletin adamdar ju­myla atsalysqan. Ol kezeńde Abaı óleńderin óz kózderimen oqyp, et qulaqtarymen estigen adam­­­­­dar­dyń barlyǵynyń kózi bar bo­­la­tyn. Bul qoljazbany kitap etip bastyrýǵa jolbasshy bol­ǵan Alash kósemi Á.Bókeıhan da oqyǵan, Abaı jónindegi alǵashqy klassıkalyq maqalany jazǵan ult ustazy A.Baıtursynuly da osy qoljazba nusqa arqyly tanysqan. Onyń ústine, aqyn dúnıeden ozǵannan keıin bes jyldan soń baspa betin kórgen jınaqtyń ázirlenýi árirekten, M. Áýezovtiń aıtýy boıynsha, 1898 jyldardan bastalady. Demek, biz úshin Abaı shyǵarmalarynyń alǵashqy resmı basylymy retinde bul eńbektiń mańyzy erekshe. Árıne, tuńǵysh kitaptyń da kezinde ártúrli sebeptermen kóptegen qateliktermen jarııalanǵany abaıtanýshylarǵa aıan másele. Ony kezinde Kákitaı Ysqaquly men M.Áýezovten bas­tap, keıingi mátintanýshylar da atap kórsetken. Sol sııaqty eski qadym jazýynda tatar aǵa­ıyn­dar­dyń qolǵabysymen basylǵan jınaqtyń búgingishe oqylýynda da tartysty máseleler az emes.

Atalǵan basylymdardyń ishin­­degi akademııalyq sıpatqa ıe eń­bek­ter, negizinen, M.O.Áýezov atyn­da­ǵy Ádebıet jáne óner ınstı­tý­tynyń ǵalymdarynyń (M.Áýe­zov­tiń basshylyǵymen) kúshi­men daıyndalǵan. Bul oraıda, asa zor tabandylyq pen tereń bilim-bilik tanytqan M.Áýezov eńbegine bas ıemiz, áli kúnge baǵdarsham tu­ta­myz.

Degenmen bul tóńirekte áli de túp tııanaǵyn tappaǵan saýal­dar, zamannyń yrqymen qal­ta­rys­ta qalǵan nemese ózge­ris­ke tús­ken aqyn sózderi, kóshir­me­lerdi túr­li­she oqýdan ketken jań­saq­tyqtar, jazbaǵa túsirý, basyp shy­ǵa­rý ke­zin­de ketken teh­nı­ka­lyq qa­teler bolmaı qalǵan joq.

Abaı shyǵarmalarynyń baryn­sha túgendelip, ǵylymı júıe­lengen basylymy 1933 jyly Qyzylorda qalasynda ja­ryq kórdi. Jınaqty quras­ty­ryp, alǵysózin jazǵan Ilııas Jansúgirov. Basyna bult úıirilip júrse de M.Áýezov óz qolymen jınaǵan jáne Abaıdiki ekenine kóńili sengen kóptegen óleńderdi osy jınaqqa jańadan qosty. Sol sııaqty aqynnyń tuń­ǵysh kitabyna enbegen, ártúrli kó­­shir­meler men basylymdarda sha­­shyrańqy jarııalanyp júrgen Abaı­dyń prozalyq shyǵarmalary da alǵash ret «Qara sózder» degen atpen osy kitapqa toptastyrylyp berildi. Sonyń nátıjesinde bul jınaq aqyn kitabynyń alǵashqy tolyq jınaǵy bolyp shyqty.

Keıingi, M.Áýezov ózi bas bolǵan jınaqtardyń barlyǵynda (1945, 1954, 1957, 1961) osy maqsatqa jumys istep, aqyn murasyn únemi tolyqtyrýmen, abaıtanýdy jetildirýmen boldy. Bul oraıda Ahat Shákárimuly, Qaıym Muhamethanuly sııaqty kánigi abaıtanýshylardyń el arasynan jınap, M.Áýezov sarasynan ótkize otyryp, birshama jańa shyǵarmalardy jaryqqa shyǵarǵanyn erekshe atap aıtqan jón. Qanshama rýhanı qyspaqtan ótse de el ishinde bertinge deıin qoljazba kóshirmelerdiń tabylyp jatqandyǵy, aqyn óleńderin bastan aıaq jatqa biletin adamdardyń da jıi kezdesetindigi Abaı murasyna degen halyq yqylasynyń óte jo­ǵary bolǵandyǵynyń belgisi. Sonyń nátıjesinde uly oıshyl­dyń qurdymǵa kete jazdap qalǵan asyl murasynyń uzyn-yrǵasy jı­naq­ta­lyp, el ıgiligine aınaldy deýge bo­lady.

Al endi Abaıdyń qazir jańadan tabyldy dep júrgen shyǵarmalary sonaý Áýezov zamanynan belgili bolǵan. Oǵan abaıtanýdyń negizin salýshy óte saqtyqpen qaraǵan. Basqany aıtpaǵannyń ózinde Múrseıit qoljazbalaryndaǵy shy­­ǵarmalar­dyń ózin muqııat sa­rap­­taýdan ótkizip baryp qatarǵa qosqan. Máselen, 1907 jylǵy Múrseıit qoljazbasynda berilgen «Bar bolsa bilim», «Ǵaripke óziń rahym oılamasań», «О́leńniń uıqasy emes izdegenim» «Kákitaıdan bilim ap», «Yntyq qasıetterge», «Mu­qa­men birjarym aı ermek qyl­dym» dep atalatyn óleńderdi qa­­byl­damaǵan (Myrzahmetov M. 123-bet). Keıinnen Á.Marǵulan, Q.Muhamethanov, A.Shákárimuly sııaq­ty kánigi abaıtanýshylar ár jerden taýyp ákelgen óleńderge de qatal talap qoıǵan. M.Áýezovtiń «Abaıdy kóbeıtemiz dep, kóbik etip almaıyq» deıtin áıgili sózi osyndaıda aıtylǵan. Keıingi kezde osy máseleni qaıta kóterip, keıbir shyǵarmalardy jınaqtarǵa qosyp júrgen jaǵdaılar bar. 

Mátindegi dúdamal máse­le­­ler­di anyqtaýda atalǵan jı­naq shyq­qan­ǵa deıin Abaı shy­ǵar­malaryn kóshirip taratý­shy­lar­dyń búginge jetken jazbalary da kózden tasa qalǵan joq. Solardyń ishinde elge áıgili Múr­se­ıit Bikiulynyń túp mátinge bara-bar kóshirmeleri bas­ty nazarda boldy.

Aqynnyń urpaǵy Turaǵul Abaı­ulynyń bizge jetken Abaı mura­syna arnalǵan qoljazbasy men este­likteri de osyndaı asa qymbat mu­ra­lar qatarynda. Mundaı qun­dy kóshirme-qoljazbalar aqyn shyǵarmashylyǵynyń atalǵan jınaqtaǵy ketken árkelkilikterdi saralaýda ǵana emes, oǵan enbeı qalǵan shyǵarmalardy túgen­deý­de de ústeme maǵlumattar bere­tin bási joǵary materıaldar. Máse­len, jınaqqa ártúrli sebeppen enbeı qalǵan óleńder men «qara sózder» dep atalatyn prozalyq shyǵarmalardyń deni osy kóshirmelerde saqtalǵan. Bul oraıda jınaqty aýyzsha jadqa sala otyryp, A.Baıtursynuly álipbıimen qaıta kóshirgen qol­jaz­balardyń da mańyzy jo­ǵa­ry. Solardyń ishinde professor T.Jurtbaıdyń ǵylymı aınalysqa engizgen Qytaıdaǵy Shyǵys Túrkistan aımaǵynda Zııat Shákárimulynyń qolyndaǵy Abaıdyń 1909 jylǵy jınaǵy men Shákerimniń qoljazba dápterimen salys­­tyrylyp kóshirilgen She­rıaz­­­­dan Marsekovtiń jáne bı­maǵ­lum «Hatker-kátiptiń» (T.Jurtbaı) 1909 jylǵy ki­tap­tan kó­­shirgen qoljazbalary da qa­­per­ge alyndy.

Jańa akademııalyq shyǵar­ma­lar jınaǵyn ázirleýge, mátin­der­ge tekstologııalyq salys­tyrý­lar jasap, ǵylymı túsinik­ter­di sa­raptan ótkizýge UǴA aka­de­mık­teri: S.Qırabaev, S.Qasq­a­ba­sov, UǴA korrespondent-mú­she­si K.Matyjanov, fılo­lo­gııa ǵylymdarynyń dok­­tor­la­ry: M.Myrzahmetov, T.Jurtbaı. Q.Mádibaeva, fılolo­gııa ǵylym­da­­rynyń kandıdatta­ry: T.Shapaı, S.Qorabaı, P.Alpysbaı, T.Qydyr, mýzy­­kataný­shy E.Shúki­man, jas maman­­dar B.Tur­syn­baı, A.Juma­tae­va­­lar qa­tys­­ty.

– Qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenıetin álemge Abaı arqyly ta­nytýda eń birinshi ne nárseni ne­gizge alýymyz kerek?

– Onyń eń tóte, tııanaqty joly – Abaı shyǵarmalary. Aldymen aqyn shyǵarmashylyǵyn keń kó­lem­de oqyrmanǵa jetkizýdiń, ony zamanaýı tehnologııalar negi­zin­de nasıhattaýdyń tásilderin je­tildirý kerek. Árıne onyń bir­sha­ma jolǵa qoıylǵan kitaptar men baspasóz arqyly taratýdyń dás­túr­li joly bar. Bıylǵy mereıtoı jylynda da bul arnada biraz sharýalar qolǵa alyndy. Degenmen me­nińshe, bul jol qazirgi ýaqyt ta­labyn, álemdik damý úrdisin qa­naǵat­tandyrmaıdy. Abaıdy biz áli de sıfrlyq tehnologııa tiline engize alǵan joqpyz. Basqany aıtpaǵanda, kompıýterińdi ashyp qalsań, telefonyńnyń túımesin basyp qalsań Abaı sóılep ketpeıdi. Abaı áli de bolsa balabaqshadan bastap, barlyq deńgeıdegi bilim, mádenıet oshaqtarynyń tórine shyǵa qoıǵan joq. Tipti Abaı jó­ni­nde áli kúnge tushynyp kóretin ne kórkem, ne derekti fılm joq. Ondaı fılmderdiń kúni ótti desek, nege anımasııalyq fılm túsirmeske. Sondaı tamasha týyn­dylarymyz bolsa, shet tiline aýda­ryp, atamyzdy álemge tanystyra ber­mes pe edik.

 – Álemniń on tiline aýdarylyp jatqan aqyn shyǵarmalary Abaıdy dúnıege tanystyrýdyń basy emes pe?

 – Árıne, bul – buryn-sońdy bolyp kórmegen teńdessiz joba. Oǵan bastamashy bolyp, ózi qa­da­ǵa­lap júzege asyryp otyrǵan el Pre­zı­dentine – madaq. Endi osy ıgilikti isti jan-jaqty qoldap, shalqaryn keńeı­tip, mazmunyn zertteý eńbek­te­rmen baıytyp, abaıtanýdy sala-sala etip damytyp alyp ket­ken jón bolar edi. Osymen sa­baq­tas taǵy bir úlken másele Abaı shyǵarmashylyǵyn álemdik ádebıettaný, mádenıettaný, tarıh, fılosofııa ǵylymdarynyń jetistikteri turǵysynan qaıta saralaý. Ol úshin eń aldymen, qazaq tarıhyn, Abaı ómir súrgen zamandy dúnıe júzi tarıhymen astas­tyra otyryp, jańa, táýelsiz sana turǵysynan qarastyrý qajet. Bul oraıda ǵulama kótergen adamzattyq máselelerdiń shalqary óte keń. Olardy tereńirek ashý úshin aldymen burynǵy qalyptasqan stereo­tıp­terden arylý paryz. Abaı zamanyn, ósip-óngen ortasyn, bilim alǵan oqý oryndaryn, oqyǵan kitaptaryn, fılosofııalyq oı-órisiniń qalyptasýyna áser etken ǵylymı aǵymdardyń, Ortalyq Azııa men Patshalyq Reseıdiń saıası ahýalyn keshendi túrde shynaıy derekter arqyly zertteý qajet. Abaıdy tuıyqtalǵan ortadaǵy oqshaýlanǵan oıshyl emes, sol dáýirdegi ǵalamdyq jańalyqtardan habary bar jáne oǵan belsendi ún qosqan qaıratker tulǵa retinde qarastyrǵan jón.

 

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Elik atqan brakoner ustaldy

Aımaqtar • Keshe

Bastaýdaǵy bereke

Aımaqtar • Keshe

Tutastyqtyń tuǵyr dińi

Aımaqtar • Keshe

"Damýmen" birge damıdy

Aımaqtar • Keshe

Eldiktiń jampoz jyrshysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar