Abaı • 10 Tamyz, 2020

Alash balasyna ardaqty kún

164 ret kórsetildi

Úkimetimizdiń 10 tamyzdy Abaı kúni dep jarııalaýy, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» zańǵa bul jóninde tıisti tolyqtyrý engizý týraly Qaýly qabyl­daýy, endi jyl saıyn 10 tamyz – Abaı kúni retinde merekelenetini týraly habar búkil qazaq eli sııaqty, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ujymyn da zor qýanyshqa keneltti. О́ıtkeni Abaıǵa qurmet – bul tek jeke tulǵaǵa jasalyp otyrǵan kótermeleý emes, búkil qazaq halqyna, onyń rýhanııatyna kórsetilip otyrǵan qurmet dep bilýimiz kerek.

Qıyryna kóz túgili sóz jetpes muhıttaı shalqyǵan aıdyn shalqar, túbine árkim boılaı almas tereń oıdyń ıesi, uly oıshyl, gýmanıst-aqyn, syrshyl kompozıtor, el qamyn jegen qazaqtyń birtýar perzenti hakim Abaıdyń IýNESKO deńgeıinde atap ótiletin 175 jyldyǵy búginde búkil álemdi eleńdetýde. Onyń óleńderi men qarasózderi jer-jahannyń ondaǵan tilderine aýdarylyp, taralýy adamzat balasynyń Abaı oılaryna degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsýde. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń: «Abaı qazaq hal­qynyń rýhanı qazynasyna ólsheýsiz úles qosqan ǵulama ǵana emes, sony­men qatar ol qazaq halqynyń el bolý jolynda ulan-ǵaıyr eńbek etken qaıratker. Abaı – álemdik deńgeıdegi oıshyldardyń qataryndaǵy ǵajaıyp tulǵa», deýi beker emes. Abaı oılary Konfýsıı jáne basqa da álemdik danalardyń oı-tujyrymdarynan bir mysqal da kem emes. Keıde onyń kóbinen asyp túsetini de baıqalady. Biraq Abaı muralarynyń aýdarmalary dál túpnusqadaǵydaı shyqpaýy hakim oılarynyń kómeskilenip qalýyna sebep bolýda. Teńiz túbindegi injý-marjandy jarqyratyp arshyp ala almasa onyń qasıeti bola ma? Abaı muralary da dál solaı tabıǵı qalpyn buzbaı arshyp alýdy qajet etetin asyl qazyna. Aıtalyq, keńestik dáýirde Abaı óleńderi men qara sózderi orysshaǵa san márte aýdarylsa da, sonyń birde-bireýi hakimniń tereń oılaryn tolyq ashyp bere almaǵandyqtan, bul dúnıeler orys tilinde halyqtyń ıgiligine aınala almady. Táýelsizdik jyldarynda orys tilinde jazatyn qazaq aqyny Baqyt Qaıyrbekov Abaı muralaryn túpnusqaǵa jaqyndatyp aýdaryp, Máskeýden shyǵaryp edi, máskeýlik jastar dý ete qaldy. «Chıs­toprýdnyı býlvary» alańyndaǵy Abaı eskertkishi aldyna jınalǵan olar Abaı óleńderin kezek-kezek daýystap oqyp qurmet kórsetýmen birge: «Bizdiń zamannyń kelbetin qazaqtyń Abaıy bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıtyp ketken eken, endi bılik oılanýy kerek»,  dep bılikke degen ókpelerin de aıtyp ótken. Mine, «júrekten shyqqan sóz­derdiń júrekterge jetkeni» osy. Olaı bolsa, Abaı shyǵarmalary qaı tilge aýda­rylsa da onyń mán-mańyzy, kórkemdigi joǵalmasa eken deımiz. Sebebi Abaıdyń tek qazaqqa qana emes, kúlli adamzat bala­syna arnaǵan júrek úni tórtkúl dúnıe­niń tórt shetin túgel oıatyp, árbir oıly adam­nyń sanasyna qozǵaý salatyny sózsiz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Q.Toqaev óziniń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» degen ma­qalasynda: «Shynynda da dana aqyn shyǵarmalary tek qazaqtyń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń rýhanı ómi­rin jan-jaqty baıyta alady. О́ıtkeni Abaı týyndylarynyń mazmuny jalpy­adamzattyq qundylyqtarǵa toly. Onyń qara sózderi – álem halyqtarynyń ortaq qazynasy. Bul – klassıkalyq úlgidegi ónegeli oılar», degen sózi kóp jaıdy ańǵartady. Desek te danyshpan Abaı eń aldymen, óz halqynyń qamyn jegen ult perzenti boldy. «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym, Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń» dep tebirengen Abaı bilimnen, mádenıetten jyraq, mal sońynda kóship-qonyp júrgen qazaqtyń órkenıetti elder qataryna qo­sylýyn armandady. «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńinde jastarǵa dúnıeniń tut­qasy bilim men ǵylymda ekenin túsin­dirip, olardy oqý oqyp, bilim alýǵa shaqyrdy. Ol «Tolyq adam» ilimi arqyly jas urpaqty ári bilimdi, ári ónerli, adamgershiligi joǵary, aqyl-parasaty bıik, jan-jaqty damyp-jetilgen azamat etip qalyptastyrýdy maqsat tutty.

Jalpy, Abaı týraly aıtylar sóz óte kóp. Tipti onyń bir ǵana tereń oıy tý­raly tutastaı monografııa jazyp shyǵýǵa bolady. Sondyqtan biz bul jerde sózdi kóbeıtpeı, álemge Abaıymyzben maqtanatynymyzdy, oǵan degen qurmetimiz ben súıispenshiligimizdi bildirip ótýdi jón kórdik.

Abaıtanýdyń jańa kezeńi bizdiń ýnıversıtette elimiz Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde bastaldy. 2008 jyly munda belgili abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetov basqaratyn «Abaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashylyp, keıin ol «Hakim Abaı» ortalyǵyna aınaldy. Bul jerde kóptegen zertteýler júrgizilip, birneshe monografııalar, júzdegen maqalalar, stýdentterge arnalǵan «Abaıtaný» oqý­lyqtary dúnıege keldi. Osy ortalyqtyń bastamasymen Japonııada Abaı óleń­derin dybystap oqıtyn «sóıleıtin kitap» jaryq kórdi.

Hakim Abaıdyń «Úsh-aq nárse adam­nyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» degen adamgershilik qaǵıdasy árqashan izgilikke baǵyt-baǵdar silteıdi. Osyndaǵy «ystyq qaı­rat» – adamdy bilimge, ǵylymǵa, eńbekke, aldaǵy maqsat-murattaryna umtyldyratyn erik-jigeri men qul­shynysy bolsa, «nurly aqyl» – onyń aqyl-parasaty, kisiligi, al «jyly jú­rek» adamnyń aınalasyna jaryq shashyp, jylý beretin meıirimdiligi. Álemdi qatygezdikten qutqaratyn da osy meıirimdilik emes pe? Abaı ósıeti boıynsha «Tolyq adamdy» tárbıelep, tulǵa qalyptastyrýda biz osy úsh prınsıpti, ıaǵnı stýdent-jas­tardy jigerlilikke, aqyl-parasatqa, adamgershilik asyl qasıet­terge jáne meıirimdilikke, qaıy­rymdylyqqa, izgilikke tárbıeleýge basa nazar aýdaryp otyrmyz.

Ýnıversıtette professor-dızaıner Amanjol Naı­manbaıdyń bezen­dirýimen «Abaı­taný» mýzeı-ka­bıneti ashyldy. Bul mýzeı-kabınet búgingi kúni búkil Almaty qalasy oqý oryndary stýdentteri jáne mektep oqýshy­larynyń tálim alatyn mýzeıine aınaldy. Bizdiń ýnıversıtette Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen stý­dentterdiń Respýblıkalyq «Abaı álemi» festıvali ótkizilip keledi.

Bıylǵy Abaıdyń 175 jyldyǵyna baılanysty ýnıversıtet abaıtanýshylary daıyndaǵan birneshe jańalyǵy mol ǵylymı-kópshilik, tanymdyq kitaptardy shyǵarýdy josparlap otyrmyz. «Hakim Abaı» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory J.Shoıynbet, bas ǵylymı qyzmetkerleri M.Myrzahmetuly, M.Bek­­bosynovtar Abaıdyń 175 jyl­dy­­ǵyna baılanysty О́skemen, Se­meı, Aqtóbe, Shymkent, Túrkistan, Aq­taý, Taldyqorǵan t.b. qalalardaǵy joǵary oqý oryndary men ortalyq kitap­hana­larymen birge onlaın-semınarlar ótkizdi. Sózimizdi akademık-jazýshy Muhtar Áýezovtiń: «...Abaıdaı dana, dań­ǵyl aqyn tarıhtaǵy óz múshelin elý jyldan, júz jyldan qaıyrmaq. Altaıdan Alataýǵa attap túserlik ertegi tulparyndaı bop saılardan, saharalardan ǵana attap ótpeı, zamandardyń da talaıynan aspandap asyp óte bermek», degen ataly sózimen aıaqtamaqshymyz. Eń bastysy memlekettik deńgeıde jyl saıyn atap ótiletin Abaı kúni merekemiz qutty bolsyn.

 

Takır BALYQBAEV,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Epızootıkalyq jaǵdaı turaqtanýda

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Qazaqstanda taǵy 69 adam indet juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Uqsas jańalyqtar