Qıyryna kóz túgili sóz jetpes muhıttaı shalqyǵan aıdyn shalqar, túbine árkim boılaı almas tereń oıdyń ıesi, uly oıshyl, gýmanıst-aqyn, syrshyl kompozıtor, el qamyn jegen qazaqtyń birtýar perzenti hakim Abaıdyń IýNESKO deńgeıinde atap ótiletin 175 jyldyǵy búginde búkil álemdi eleńdetýde. Onyń óleńderi men qarasózderi jer-jahannyń ondaǵan tilderine aýdarylyp, taralýy adamzat balasynyń Abaı oılaryna degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsýde. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń: «Abaı qazaq halqynyń rýhanı qazynasyna ólsheýsiz úles qosqan ǵulama ǵana emes, sonymen qatar ol qazaq halqynyń el bolý jolynda ulan-ǵaıyr eńbek etken qaıratker. Abaı – álemdik deńgeıdegi oıshyldardyń qataryndaǵy ǵajaıyp tulǵa», deýi beker emes. Abaı oılary Konfýsıı jáne basqa da álemdik danalardyń oı-tujyrymdarynan bir mysqal da kem emes. Keıde onyń kóbinen asyp túsetini de baıqalady. Biraq Abaı muralarynyń aýdarmalary dál túpnusqadaǵydaı shyqpaýy hakim oılarynyń kómeskilenip qalýyna sebep bolýda. Teńiz túbindegi injý-marjandy jarqyratyp arshyp ala almasa onyń qasıeti bola ma? Abaı muralary da dál solaı tabıǵı qalpyn buzbaı arshyp alýdy qajet etetin asyl qazyna. Aıtalyq, keńestik dáýirde Abaı óleńderi men qara sózderi orysshaǵa san márte aýdarylsa da, sonyń birde-bireýi hakimniń tereń oılaryn tolyq ashyp bere almaǵandyqtan, bul dúnıeler orys tilinde halyqtyń ıgiligine aınala almady. Táýelsizdik jyldarynda orys tilinde jazatyn qazaq aqyny Baqyt Qaıyrbekov Abaı muralaryn túpnusqaǵa jaqyndatyp aýdaryp, Máskeýden shyǵaryp edi, máskeýlik jastar dý ete qaldy. «Chıstoprýdnyı býlvary» alańyndaǵy Abaı eskertkishi aldyna jınalǵan olar Abaı óleńderin kezek-kezek daýystap oqyp qurmet kórsetýmen birge: «Bizdiń zamannyń kelbetin qazaqtyń Abaıy bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıtyp ketken eken, endi bılik oılanýy kerek», dep bılikke degen ókpelerin de aıtyp ótken. Mine, «júrekten shyqqan sózderdiń júrekterge jetkeni» osy. Olaı bolsa, Abaı shyǵarmalary qaı tilge aýdarylsa da onyń mán-mańyzy, kórkemdigi joǵalmasa eken deımiz. Sebebi Abaıdyń tek qazaqqa qana emes, kúlli adamzat balasyna arnaǵan júrek úni tórtkúl dúnıeniń tórt shetin túgel oıatyp, árbir oıly adamnyń sanasyna qozǵaý salatyny sózsiz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.Toqaev óziniń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» degen maqalasynda: «Shynynda da dana aqyn shyǵarmalary tek qazaqtyń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń rýhanı ómirin jan-jaqty baıyta alady. О́ıtkeni Abaı týyndylarynyń mazmuny jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa toly. Onyń qara sózderi – álem halyqtarynyń ortaq qazynasy. Bul – klassıkalyq úlgidegi ónegeli oılar», degen sózi kóp jaıdy ańǵartady. Desek te danyshpan Abaı eń aldymen, óz halqynyń qamyn jegen ult perzenti boldy. «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym, Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń» dep tebirengen Abaı bilimnen, mádenıetten jyraq, mal sońynda kóship-qonyp júrgen qazaqtyń órkenıetti elder qataryna qosylýyn armandady. «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńinde jastarǵa dúnıeniń tutqasy bilim men ǵylymda ekenin túsindirip, olardy oqý oqyp, bilim alýǵa shaqyrdy. Ol «Tolyq adam» ilimi arqyly jas urpaqty ári bilimdi, ári ónerli, adamgershiligi joǵary, aqyl-parasaty bıik, jan-jaqty damyp-jetilgen azamat etip qalyptastyrýdy maqsat tutty.
Jalpy, Abaı týraly aıtylar sóz óte kóp. Tipti onyń bir ǵana tereń oıy týraly tutastaı monografııa jazyp shyǵýǵa bolady. Sondyqtan biz bul jerde sózdi kóbeıtpeı, álemge Abaıymyzben maqtanatynymyzdy, oǵan degen qurmetimiz ben súıispenshiligimizdi bildirip ótýdi jón kórdik.
Abaıtanýdyń jańa kezeńi bizdiń ýnıversıtette elimiz Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde bastaldy. 2008 jyly munda belgili abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetov basqaratyn «Abaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashylyp, keıin ol «Hakim Abaı» ortalyǵyna aınaldy. Bul jerde kóptegen zertteýler júrgizilip, birneshe monografııalar, júzdegen maqalalar, stýdentterge arnalǵan «Abaıtaný» oqýlyqtary dúnıege keldi. Osy ortalyqtyń bastamasymen Japonııada Abaı óleńderin dybystap oqıtyn «sóıleıtin kitap» jaryq kórdi.
Hakim Abaıdyń «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» degen adamgershilik qaǵıdasy árqashan izgilikke baǵyt-baǵdar silteıdi. Osyndaǵy «ystyq qaırat» – adamdy bilimge, ǵylymǵa, eńbekke, aldaǵy maqsat-murattaryna umtyldyratyn erik-jigeri men qulshynysy bolsa, «nurly aqyl» – onyń aqyl-parasaty, kisiligi, al «jyly júrek» adamnyń aınalasyna jaryq shashyp, jylý beretin meıirimdiligi. Álemdi qatygezdikten qutqaratyn da osy meıirimdilik emes pe? Abaı ósıeti boıynsha «Tolyq adamdy» tárbıelep, tulǵa qalyptastyrýda biz osy úsh prınsıpti, ıaǵnı stýdent-jastardy jigerlilikke, aqyl-parasatqa, adamgershilik asyl qasıetterge jáne meıirimdilikke, qaıyrymdylyqqa, izgilikke tárbıeleýge basa nazar aýdaryp otyrmyz.
Ýnıversıtette professor-dızaıner Amanjol Naımanbaıdyń bezendirýimen «Abaıtaný» mýzeı-kabıneti ashyldy. Bul mýzeı-kabınet búgingi kúni búkil Almaty qalasy oqý oryndary stýdentteri jáne mektep oqýshylarynyń tálim alatyn mýzeıine aınaldy. Bizdiń ýnıversıtette Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen stýdentterdiń Respýblıkalyq «Abaı álemi» festıvali ótkizilip keledi.
Bıylǵy Abaıdyń 175 jyldyǵyna baılanysty ýnıversıtet abaıtanýshylary daıyndaǵan birneshe jańalyǵy mol ǵylymı-kópshilik, tanymdyq kitaptardy shyǵarýdy josparlap otyrmyz. «Hakim Abaı» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory J.Shoıynbet, bas ǵylymı qyzmetkerleri M.Myrzahmetuly, M.Bekbosynovtar Abaıdyń 175 jyldyǵyna baılanysty О́skemen, Semeı, Aqtóbe, Shymkent, Túrkistan, Aqtaý, Taldyqorǵan t.b. qalalardaǵy joǵary oqý oryndary men ortalyq kitaphanalarymen birge onlaın-semınarlar ótkizdi. Sózimizdi akademık-jazýshy Muhtar Áýezovtiń: «...Abaıdaı dana, dańǵyl aqyn tarıhtaǵy óz múshelin elý jyldan, júz jyldan qaıyrmaq. Altaıdan Alataýǵa attap túserlik ertegi tulparyndaı bop saılardan, saharalardan ǵana attap ótpeı, zamandardyń da talaıynan aspandap asyp óte bermek», degen ataly sózimen aıaqtamaqshymyz. Eń bastysy memlekettik deńgeıde jyl saıyn atap ótiletin Abaı kúni merekemiz qutty bolsyn.
Takır BALYQBAEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
