Abaımen «ýlanǵan» adam (Esse)

Sodan beri jyljyp jyldar ótti. Semeı qalasyndaǵy Abaıdyń memle­ket­tik tarıhı-mádenı jáne ádebı-me­morıal­dyq qoryq-murajaıyn uzaq jyl basqarǵan Tóken Smaıyluly 2017 jyly qarasha aıynyń sońynda baqıǵa attandy. Atam qazaq «jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degendeı, abaıtanýshy aqsaqaldyń keńinen kósilgen keleli áńgimesi bizdiń qolda saqtalyp qaldy.

Keıde sary altyndaı saraptalyp, hattalyp-shottalyp, jiktelip-jiktelip, ǵylymı dáıekke júgindirilip aıty­latyn qasań áńgimelerge qara­ǵad­a, qa­zaqtyń aýyzeki shuraıly tili­men tó­gildire aıtylǵan osyndaı maz­mun­dy maqamdardyń, árıne orny bólek. Marqumnyń rýhanı inisi aqyn Ty­nysh­tyq­­bek Ábdikákim aıtqandaı, jupary ańqyǵan julyndy sóz tyńdar qulaqtyń quryshyn qandyrary anyq.

Mine, bıyl qazaqtyń bas aqyny (A.Baıtursynuly) Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolyp otyr. Osy oraıda Abaı jáne onyń aınalasyndaǵy oqıǵalar jaıly Tóken aǵanyń aıtqan áńgimesin hatqa túsirip, gazet oqyrmandaryna jań­ǵyr­typ usynýdy jón kórip otyrmyz.

– Semeı qalasynda ornalasqan Abaıdyń qoryq-murajaıynyń dırektory qyzmetin atqarǵanyma dál qazir 32 jyl 5 aı bopty. Sodan bergi meniń jumysym kún saıyn Abaıdyń bir sózin oqyp qalý. Sol jalǵyz sózge bas ıip qyzmet jasaý. Otyz eki jyl Abaıdy oqyǵannan keıin maımyl bolsań da bir nárse uǵasyń emes pe, – dep áńgimesin bastaǵan Tóken Smaıyluly: – Abaıdyń «Mahabbatsyz dúnıe bos» degen sózin el kóp aıtady. Olaı emes, durysy: «Mahabbatsyz dúnıe dos». Oılap qara­sa­ńyz, qalaı «mahabbatsyz dúnıe bos» bolady. Abaı: «Mahabbatsyz dúnıe dos, haıýanǵa ony qosyńdar!» dep aıtqan. Munda oıy men júreginde ımanı mahabbaty joq adam dúnıege dos (veshızm) bolatynyn aıtyp tur. Abaıdyń «mahabbaty» qyz ben jigit arasyndaǵy súıispenshilik emes. Ol – basqa mahabbat. О́te úlken dúnıe. Osyndaı úlken mahabbaty bolmaǵan adam zamandy tanymaıdy. Oǵan dúnıe jaqyn turady. Mine, «dúnıe dos» degen – osy. Zamandy tanymaǵan adam qaıtedi? Jemqor bolady, qazirgi korrýpsııa dep uǵyńyz. Adamdarda Abaı aıtqan «úlken mahabbat» bolǵanda ǵana dúnıe ońalady, – dep Tóken aǵamyz sózin bir qaıyrdy.

Osy sátte keleli áńgimeni tyńdap otyrǵan biz beıbaq «Tóke, osy Abaı qan­daı adam?», dep surap qaldyq... Qyran qabaǵyn bir qaǵyp, qarshyǵadaı qomdana qalǵan aǵamyz, «Abaı – sumdyq «ońbaǵan» adam dep bir jymıyp aldy da kósildi: – Abaı adamdy tirideı óltiredi, janyń shyqpaı turyp, júregińdi sýy­ryp alady. «Birińdi biriń ǵızat etis, turǵandaı beıne qorqyp jáne shoshyp» deıdi. Tyńdashy, qorqyp otyrǵanym az bolǵandaı jáne shoshýym kerek. Abaıda: «Ash túıeniń kúısegenindeı» deıtin záreńdi ushyratyn teńeý bar. Bul sumdyq, ózi ash túıe qaıtip kúıseıdi? Budan artyq qandaı qasiret bolýy múmkin. Budan keıin Abaımen sóılesip kór. Keıde osy kisige «qatty renjip» qınalamyn, qarap otyryp adamnyń masqarasyn shyǵarady. Birdeme aıtaıyn deseń, bárin aıtyp tastaǵan. Qalaı renjimeısiń... Men – Abaıdy oqı-oqı ýlanyp qalǵan pendemin. Ý basyma shapqanda jaman saıajaıyma baryp japadan jalǵyz jatyp alamyn. Qashqan túrim. Bári bir qutylmaımyn... Bir qarasam, Abaıdy oqyp otyrǵanym. Týra tún ortasy bolǵanda elesi keledi. Bylaı qabyrǵalaı kelip, qarsy aldyma shyǵyp: «О́ı, sen birdeme uǵyp otyrsyń ba?» deıdi ǵoı. Osydan keıin qalaı kúıinbeısiń. Meniń túk túsinbeı otyrǵanymdy bilip qoıady. Mine, Abaı sondaı adam... Abaımen «renjisip» qalǵanda muńymdy aıtyp marqum Qaıym Muhametqanǵa barýshy edim. Ol kisi: «I-ı-ı... sen nemenege búlinip júrsiń?» deıdi. Men aıtamyn: «Qaıym aǵa, Abaıdy aǵaıyndary qamshynyń astyna alyp, jon arqasyn tilip sabady. Mal bar, dáýlet jetedi. Aldyna túsetin aqyldy adam joq. О́leńde nesi bar. Elge aqyl aıtyp qajeti qansha. Bardy da, taıaq jedi. Tapqan qyzyǵy osy ma?» deımin. Qaıym aǵa keńkildep turyp kúledi. Osyny aıtamyn da, shaı da ishpeı ketip qalamyn.

 * * *

Áńgime osy araǵa kelgende aǵamyz bizge bir qarap aldy da «Abaı az bol­ǵan­daı oǵan Muhtar men Shákárim kelip qosylady» dep keıigen túr tanytty. Erlan Kúzekbaı degen azamat áńgime je­lisin jalǵaǵysy keldi me «Bular da Abaı sııaqty «qıyn» adamdar ma?» dep surap qalǵany.

Tókeń: – Oıbaı-aý, olar men sııaqty jaman adam boılaı almaıtyn sheksiz álem emes pe. Muhtar Áýezov – Abaı emgen ýyzben aýyzdanǵan soıqan. Alǵash árip tanyǵanda oqyǵany – Abaıdyń óleńderi men qara sózderi. Muqańnyń óz qolymen jazǵany bar: «Alǵash moldadan árip tanyp úıge kelsem, atam Áýez basqa balalar sııaqty qozy-laqpen oınatyp qoımaı, Abaıdyń óleńderin oqytyp qoıatyn» deıdi. Abaımen aýyzdanǵan Áýezov bizge qaıdan kúsh beredi. Endi oǵan «túrmede» jatyp-jatyp jańadan bosaǵan Shákárim kelip qosyldy. Bul – úlken anomalııa. Qazaqsha aıtqanda, aqyl-oıdyń qoıanjymy. Mektep degen – osy. Shákárimdi bylaı taman aparyp aınaldyryp kórseń Abaıdyń jańa túri shyǵady. Iаǵnı Shákárimniń ishinde taǵy bir Abaı jatyr. Biz osy jańa Abaıdy tústep-túgendep, tanyp myna taǵylym Abaıdyń qaı oıynyń balamasy, qalaı túrlenýi, qandaı qaınardan aǵyp shyqty, osyny tanymaıynsha, Abaı tolyq ashylmaıdy.

Osy kezde jıynǵa qatysyp otyrǵan bireý kóldeneńnen «Onda ne isteýimiz kerek?» dep suraı qalǵany... Tókeń julap alǵandaı: «О́stip, ótirik talasyp júremiz. Meniki – jaı bir aıta salǵan sóz. Áıtpese Abaıdy ashý qıyn. Qazirgi aqyndardyń óle jatqanynda 4-5 tom, keıbireýlerinde 15-20 tom óleń jınaqtary bar. Abaıda bar bolǵany 176 óleń, 3 poema, 45 qarasóz, 1 maqala. Al oqysań taýsylmaıdy... 1860 jyldary «Dala ýálaıaty» gazetine: «Bolys boldym, minekı», «Jazdygúni shilde bolǵanda» atty eki óleńi shyqqanǵa deıin jazǵandaryna nazar aýdarmaǵan. Keıin baryp, «óı, mynaý kerek eken ǵoı!» dep retteı bastaǵan. Kórshi-qolań, sóz biletin aǵaıyn-týǵandar kóshirip alyp oqıtyn bolǵan. Onyń syrtynda tobyqtylar – bóspeleý jurt. «Bul bizdiń Abaıdyń sózi» dep uzatylǵan qyzdardyń jasaýyna aqynnyń jyrlaryn qosyp jiberetin bolǵan.

 * * *

Bir kezde áńgime aýany aqyn za­ma­nyn­da­ǵy qazaq zııalylaryna qaraı oıysyp, «Abaıdy alǵash ta­ny­ǵan Alash zııalylary emes pe?» degen suraq qoıyldy. Tókeń basyn bir ızep «biraq bári emes» dedi de, taqyrypty áriqaraı sabaqtasam ba, joq pa degendeı bir qarap: «1909 jyly Abaı óleńderiniń alǵashqy jınaǵyn Peterbordan shyǵarýǵa at salysqan adam – Álıhan Bókeıhan» dedi. – Álekeń aqynnyń shyǵarmasyn ózimen birge alyp júrip halyqqa nasıhattaǵan. Mysaly, ótken ǵasyrdyń basynda Pavlodardan 100 shaqyrym «Tuzqala» deıtin kentte patsha sheneýnikteri Bó­keı­­­ha­ndy tutqyndaǵan. Tutqynnyń dúnıe-múlkin tekserip hattama toltyratyn tártip bolǵan. Qazir de bar. Sondaǵy tol­­ty­ryl­ǵan hattamada: «Abaıdyń óleń­der jınaǵy – 1, baǵasy –100 teńge» dep jazypty...

Osy sátte, alash taqyrybyn qaýzap júrgen bir jigit: «1918 jyldyń basynda Alashorda úkimeti Semeıge kóship keldi. Olar­ǵa Abaı tuqymdarynyń búıregi buryldy. Osy jaıly ne aıtasyz?» dep edi, Tóken aǵa: – Mynany bilip alǵyn. Alashqa Abaı tuqymdarynyń búıregi buryldy ma, joq pa bilmeımin. Biraq Alash arystary Abaıdyń ataǵyna yqtap Semeıge keldi. Sebebi bul kezde Abaıdyń balasy Týraǵuldyń kózi tiri. Ekinshiden, qazaq mádenıetine qatysty alǵashqy ortalyq Semeıde qu­ryl­dy. Ony esep komıteti dep atady. Qazirgi mádenıet mınıstrligi sııaqty. Ony uıymdastyrýshylar ishinde Abaı boldy. Odan keıin tuńǵysh ólketaný murajaıy negizinde ǵylymı-kópshilik kitap­hana ashyldy. Taǵy da Abaı uıym­­­­­dastyrýshylar qatarynda boldy. Pat­sha­lyq Reseı geografııalyq qo­­ǵamynyń bólimshesi ornady. Onyń múshesi – Shákárim Qudaıberdiuly. Bu­lar­dyń bári belgili dárejede jumys istep turdy. Ári Týraǵuldyń halyq arasynda yqpaly tótenshe kúshti edi. Odan keıin Semeıde «Járdem» baspasynan «Tań» jáne «Saryarqa» jýrnaldary shyǵyp turdy. Bul basylymdardy aýyldaǵy qazaqtyń qarapaıym baılary qarjylandyrdy.

 * * *

Osylaı keńestiń jelisi keńeıip, aǵamyzdyń kún qaqtaǵan kúreń mańdaıy jipsigen tusta biz beıbaq kópten kókeıde júrgen, nebir alypqashpa áńgimelerge arqaý bolǵan suraqty burq etkizdik: «Shákárim qajynyń ólimi jaıynda ne bilesiz?».

Bundaı suraq qoıylady dep kútpese kerek, Tókeń selk etip oılana qaldy da «Áli kúni aıtylmaı júrgen bir aqıqat bar. 1931 jyly 5 qyrkúıekte úlken kóterilis bolǵan» dedi.

– Qaı jerde?

– Shyńǵystaýda. Sonymen birge Shubartaýda. «Osyny uıymdastyrýshy Shákárim» degen el arasyna sóz taraǵan. Semeıden ásker shyǵyp kóterilisti bas­qan. Keıin kóteriliske qatysqan adam­dar top-top bolyp jansaýǵalap taý-tas­qa qashady. Osylaı apalas-tópeles bolyp jatqan tusta Qarabulaqtaǵy shosha­lasynda otyrǵan Shákárimge kenje balasy Zııat keledi. Qasynda Ázim­baıdyń Berdeshi bar. Olar aıtady: «Júrińiz, Qytaı asamyz!». Qajy únde­meı otyra beredi. Sózge Berdesh aralasyp: «Bizben birge júrińiz! Ol jaqqa sizdi ertip aparsaq, bedeldi bolamyz» deıdi. Berdesh – ásire qatygez adam aqyry qajyny kóndiredi. Shákárim aıtady: «Jaraıdy, aıtqandaryń bolsyn. Botaqan asýynda jasyrǵan qoımam bar. Ishinde jazǵan kitaptarym qalyp barady. Soǵan baryp keleıin».

Qytaıǵa qashýǵa saılanǵan top sonda da qajyǵa senbeı óziniń syralǵy qońyr atyn alyp qalyp, syryn bilmeıtin tory qasqany mingizip jiberedi. Eger qońyr at taqymyna tıgende eshkimge ildirmes edi. Sonymen Shákárim qoımasyna ketip bara jatyp, jolda kóterilisshilerdi qýyp júrgen qyzyl áskerdiń kózine túsedi. Olar: «oıbaı, bandylardyń bireýi áne ketip bara jatyr, ustaıyq!» dep tura umtylady. Shákárim jaryqtyq tura qashady. Osylaı atyp jibergen.

– Áskerler qashqan adamnyń Shákárim ekenin tanymaǵan ba?

– Árkim ártúrli aıtady. Shyn máninde atqanǵa deıin tanymaǵan. Aqyry atqan áskerler qajynyń súıegin túıege artyp Baqanasqa alyp keledi. Shetteý bir qoraǵa túsip múrdeni «ne isteımiz» dep otyrǵanda bir top áskeri bar Qarasartov keledi. Kele salyp aıǵaılaıdy: «bárińdi qurtam, joǵaltam, nege atasyńdar!» deıdi. Sebebi: «Shákárimdi tirideı usta!» degen tapsyrma alyp kele jatqan beti eken. Sol jerde úshtiktiń sotyn uıym­das­tyryp osylaı da, osylaı «qatty qar­sy­lyq ústinde Shákárim oqqa ushty» dep hattama toltyrady.

Bári bitkennen keıin topyrlap júr­gen jurtqa: «myna máıitti alyp, ózderiń jerleńder!» deıdi. Eshkimniń batyly jetip, máıitti jerleýge ala almaıdy. Qyzyldar ótirik «jem tastap» kim kelip súıekti alsa, sony taǵy atqaly turǵanyn jurt biledi. Osy oqıǵa kezinde manaǵy Berdesh bastaǵan top ishinde qajynyń uly Zııat bar bir beldiń astynda saıdyń ishinde tyǵylyp otyrady. Bul 1931 jyly qazan aıynyń 2-si kúni bolatyn. Erteńinde túgeldeı Qytaı asyp ketken.

 * * *

Áńgime osy araǵa kelgende tyńdap otyrǵan biz aýyr kúrsindik. Tókeń de tereń kúrsinip alyp áńgimesin sabaqtady: – Tań atqannan keıin áskerler qajynyń máıitin alyp ketedi. Ana saıǵa aparady, myna saıǵa aparady. Olardyń artynan kózge túspeı Kárimquldyń Qabyshy degen azamat erip otyrady. Ákesi Kárimqul Shákárimmen zamandas, ári quda-qudandaly adamdar. Bir zamatta áskerler máıitti Qurqudyqqa alyp keledi. Bul arada Maıbasardyń báıbishesi Maı apań qaıtys bolǵanda zıratyn turǵyzý úshin kirpish qazǵan úlken apan bar eken. Soǵan ákelip qajynyń máıitin tiginen tastap ketedi. Barlyǵyn Qabysh alystan kórip otyrady. Sodan 1958 jyly Ahatty ertip kelip «Ákeń myna qudyqtyń ishinde jatyr» dep kórsetken osy kisi. Qabysh ákesi Kárimqul men anasy Qanymgúl qaıtys bolǵanda ózenniń arǵy jaǵyndaǵy óz aýylynyń zıratyna jerlemeı adam aıaǵy barmaıtyn Qurqudyqqa ákelip, Shákárim qajynyń qasyna jerlegen. Qajynyń súıegi jatqan apandy umytyp qalmaý úshin osylaı jasaǵan. Ony eshkimge aıtpaǵan. El bolsa: «mynanyń esi durys emes shyǵar» degen de qoıǵan. Qabyshtyń osy erligin baǵalap myna men Qurqudyqtaǵy ákesi men sheshesiniń basyna eskertkish turǵyzdym... Sodan Ahat 1961 jyly shilde aıynyń 27-si kúni ákesiniń múrdesin qazyp, súıegin tyrnaǵyna deıin túgendep sanap aldy. Osy oqıǵa jaıly «Juldyz» jýrnalynyń 1992 jylǵy 11-shi sanynda marqumnyń kózi tirisinde jazǵan «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» degen kólemdi maqalasy jarııalandy. Osy maqalada «...ákemniń súıegin tastaǵan qudyqty jalǵyz qazyp, alǵashqy kúni metrden artyq qaza almadym. Janyma adam almaı jalǵyz qazǵan sebebim: bireý bolsa, ol asyǵyp, súıektiń bir jerin syndyryp alar degen oı keldi» deı otyryp, 28 shilde kúni barlyq súıegin tolyq qazyp alǵanyn, tek eki súıegi búlingeni jaıly aıtýshy edi jaryqtyq. Búlingen súıektiń biri – oń jaq toqpas jiliktiń basy eken. Dál toq súıekten oq tıipti. Ekinshi oq tós súıegin tesip ótip, oń jaq omyrtqanyń qanatyn talqandapty. Ahań óte uqypty adam edi. Ákesiniń bas súıegin ólshep sheńberi – 53, mańdaıy qaraqusyna deıin – 31, qulaq-sheke arasy – 30, ortan jiligi – 43, jilinshigi – 46, jambasy – 26, basynyń bıiktigi – 19 santımetr ekenin jazyp alǵanyn maǵan kórsetti.

Tamyzdyń 8-i kúni Ahat ákesiniń qazyp alǵan súıegin Jıdebaıǵa aparyp, Abaıdyń zıratynan 60 metr jerde dóńniń ústine jerledi. Janazaǵa 100-ge jýyq adam qatysypty. El-jurt qajynyń jerleý jabdyǵyna 6 qoı, 240 rýbl aqsha qosty deıtin Ahań. 1984 jyly Ahattyń ózi dúnıeden ótkende dál osy araǵa ákesiniń qasyna aparyp óz qolymmen jerledim. Jaryqtyq tekti adam edi. 1983 jyly jeltoqsannyń 23-i kúni Ahatqa Reseıde turatyn balasy Fızýlı qaıtys boldy degen habar keldi. Qaıym Muqametqan ekeýimiz baryp estirttik. Týra bir kúnnen keıin jeltoqsannyń 24-i kúni meniń balam­nyń úılený toıy bolatyn. Sodan qaıtti deısiz ǵoı: «Sender eshkimge aıtpańdar, men seniń balańnyń úılený toıyna qatysaıyn» dedi. Toıǵa qatysyp erteńinde óz balasyn jerleýge ushyp ketti. Ahańnyń taǵy bir kisiligi qashan barsań, ákesiniń qoljazbasyn kóshirip otyrady. Kóshirgenin senimdi adamdarǵa taratady. Ákesin aqtaý týraly Qaıym ekeýi birigip tórt patshaǵa hat jazdy. Onyń bárin men jiberemin. Aldymen Brejnevke jazdy, habar bolmady. Artynan Andropovqa, Chernenkoǵa jazdy. Bizdiń hat barǵansha patshalar ólip toqtamaıtyn bir zaman ótti.

 * * *

Osylaı áńgime jalǵasa berdi. Kemel suhbattyń túıini bolsyn degen nıetpen «aqyn Shákir Ábenov týraly ne bilesiz?» degen suraq qoıdy taǵy bireý: – Shákir Ábenov áýlıe adam edi. Asqan bilimdi, oryssha qandaı saýatty. Ákesi Áben Abaımen shen talastyryp, básekelesip ótken tulǵa. Abaı Semeıdegi ólketaný murajaıyna qyrdan dúnıeler jiberip turǵan. Áben bolsa odan asyp túskisi kelip Ombydaǵy dala mýzeıine eksponattar tapsyrǵan. Jýyqta sonyń deregin taptyq, – dep sózin jalǵap: – Shákir biz sııaqty adamdarmen talas­paıdy. Ol Maǵjan Jumabaevtarmen sóılesedi. Zamandasy ǵoı. Ol – Sákenmen úzeńgiles júrgen, Ilııas, Beıimbet­ter­men dostas-dámdes bolǵan adam. 1931 jyly ashtyq kúıip turǵan kezde Sákenge atqosshy bolyp Úrjar, Maqan­shy óńirin aralaýǵa shyǵady. Men: «Sákenge qalaı erip júrdiń?» dep su­raı­maımyn ba. Jaryqtyq aıtatyn: «Áı, anaý Sákeniń jaman jylaýyq eken. At ústinde so­­raıyp otyryp alady da, eńkildep jylaıdy-aı kelip» deıtin. Jol boıy teńkıip-teńkıip ólip jat­qan qazaq. Qoldan keler qaıran joq. Sáken osyǵan kúıinip zar eńireıdi ǵoı... Sen­derge bir qyzyq oqıǵany aıta­ıyn: Shákárim aqtalyp, Semeıde úlken jıyn ótti. Osyǵan Shákir qelip qatysty. Jýrnalıster surap jatyr: «Sháke, siz Shákárimdi kórdińiz be?». Sonda Shákir: «Shákárim meni qaıtsin, ol ózi sııaqty bolys Ábenmen sóılesedi emes pe» deıdi. Sonda jasy toqsannyń ústinde. Bir aýyz ótirik aıta almaıtyn adam edi. Basqa bireý bolsa qıystyryp soǵyp jiberse kim bilip jatyr. Ekeýmiz keremet dos boldyq. Minezi qıqar. Biraq bilmeıtini joq. Ony taǵy aıta bermeıdi. Birdemelerdi sýyrtpaqtap suraımyn. Otyryp-otyryp alady da, týra tań atar aldynda eń bir jaqsy áńgimeni bastaıdy. Men qalǵyp ketem. Oıana kelsem jeti atamdy kóshirip boqtap otyrady. «Nege boqtaısyz?» desem, «Jáı, ánsheıin qalǵyp ketken ekensiń oıatqanym ǵoı» dep jýyp, shaıady.