Álem • 11 Tamyz, 2020

Qazaq jýrnalısi jazǵan maqala "Nıý Iork Taımstyń" birinshi betine qalaı shyqty?

10726 ret kórsetildi

Birneshe kún buryn álemdegi eń bedeldi basylym - Nıý Iork Taımstyń basty betinde maqalasy jarııalanǵan qazaq qyzy týraly otandyq BAQ jarysa jazǵan edi. Kalıfornııadaǵy Berklı ýnıversıteti Jýrnalıstıka Joǵarǵy Mektebiniń 2020 jylǵy túlegi, jýrnalıst - Aqsáýle Áljan mundaı jetistikke qalaı jetkeni týraly aıtyp berdi, - dep habarlaıdy Egemen.kz.

2019 jyldyń qyrkúıegi edi. Meniń Berklı ýnıversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltetinde oqyp júrgenime bir jyl toldy. Ekinshi kýrsta oqytylatyn sabaqtardy tańdaýymyz kerek. Keı oqytýshylar sabaqtarynyń ne týraly bolatynyn túsindirý úshin stýdenttermen kezdesip jatty. Investigative Reporting Seminar degen sabaqty mektepke jaqynda kelgen professor, buǵan deıin New York Times gazetinde jyldar boıy jýrnalısttik zertteý jasaǵan, zertteý jýrnalıstıkasy boıynsha Pýlıtser Syılyǵyn tórt ret jeńip alǵan álemdegi jalǵyz adam Devıd Barstoý (https://www.nytimes.com/by/david-barstow) beretinin estip, onyń stýdenttermen kezdesý jıynyna jetip keldim. Kýrsymda alpystyń ar jaq ber jaǵynda stýdent bolsa, sonyń úshten ekisi jınalǵan eken. Tek jıyrma tórt oryn bar. Stýdent sany kóp. Sodan eki saǵat boıy otyryp, professordy kóndirdik – barlyq stýdentti sabaǵyna qatystyratyn boldy. Osylaısha, bul meniń Berklıdegi eki jylymnyń eń súıikti, eń kóp úırengen sabaǵyma aınaldy.

Bir aıdan keıin, mektep janyndaǵy Investigative Reporting Program atty non profıt medıa ortalyǵyna stýdentterdi jumysqa alatyny týraly habarlandyrý keldi. Ol uıymdy da Devıd Barstoý basqaratyn. Ortalyqtyń basty maqsaty – tájirıbeli jýrnalıstik zertteý tilshileri stýdenttermen birlese otyryp, túrli, tereń zertteýler júrgizedi, jýrnalıster praktıkalyq túrde mamandyqtyń qyr-syryn meńgeredi. Birden ótinish jazdym. О́tinishimdegi basty oı mynaý boldy: Qazaqstan sııaqty damýshy elden kelgen men sııaqty stýdent jýrnalıstıkalyq zertteýdi úırenýge muqtaj. Meni jumysqa alsańyz, tek maǵan emes, búkil elge kómektesesiz,  óıtkeni, bizde jýrnalıstik zertteý joqtyń qasy. Sóıtip, meni jumysqa aldy. О́te kóp nárseni úırendim. Balalarǵa jasalatyn zorlyq-zombylyqtyń aldyn-alýda úkimettiń jasaǵanyn synap jazyp júrgen Garret Zerolf esimdi bedeldi jýrnalıstiń qol astynda jumys istedim. Garrettiń Gabrıel Fernandes atty balaqaıdyń ólimine qatysty jasaǵan zertteýi jaqynda Netflıkstiń derekti fılmder serııasyna arqaý boldy. (https://investigativereportingprogram.com/announcement/documentary-film-based-on-irp-story-was-1-on-netflix-in-its-first-week/)  Jýrnalıstik Zertteý baǵdarlamasy ortalyǵynda myńdaǵan qujattardy aqtardym, memlekettik organdardan FOIA zańy boıynsha, ishki qujattaryn aldyrdym, olardy zerttedim, suhbattar júrgizdim.

Naýryz aıynda koronavırýspen aýyrǵan adamdar sany men oqıtyn Kalıfornııa shtatynda da kóbeıe bastady. Professor Barstoý búkil mektep ujymyna jáne stýdentterge hat joldady. "Bul -  ómirde bir-aq ret bolatyn daǵdarys. AQShta mundaı deńgeıdegi densaýlyq saqtaý daǵdarysy buryn-sońdy bolyp kórmegen. Meniń ómirimde 11 qyrkúıekten keıin bolyp turǵan, búkil elge tikeleı yqpalyn tıgizip turǵan masshtabty oqıǵa. Shtatta jarııalanǵan karantın men pandemııaǵa baılanysty jańalyqtardy "Nıý Iork Taımsqa" jazyp tursaq, qalaı qaraısyzdar? Jobaǵa qatysqysy keletin stýdentter men oqytýshylar sabaqtarynan bosatylady, sabaqqa qatysý úshin beriletin kredıtter osy jobaǵa qatysý arqyly jabylady", - dedi.

Aıta ketý kerek, AQSh-ta "Nıý Iork Taıms" sekildi bedeldi basylymdar stýdentterdiń jumysyn jarııalaý túgili, praktıkaǵa óte sırek alady. Bul buryn-sońdy bolyp kórmegen oqıǵa. Kalıfornııa sekildi iri shtatta korpýnktteri bar. Gazet basshylary Barstoýdy jaqsy bilgendikten, jáne sengendikten, onyń usynyna oń jaýap bergen.

Eki kýrstaǵy júzge jaqyn stýdenttiń sekseni osy jobaǵa qatysamyz dep ótinish berdik. Men burynnan Garret Zerolfpen jumys jasap kele jatqandyqtan, Denıel Lempres atty birinshi kýrs stýdentimen birge pandemııa balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaıtyn memlekettik agenttikterdiń (bizshe mınıstrlik pen basqarmalar) jumysyna qalaı áser etti degen jumysty bastap kettik. Sáýirden bastap Kalıfornııadaǵy elýden astam okrýgtyń (Qazaqstandyqtarǵa túsinikti bolý úshin shtatty oblyspen salystyrsaq, okrýg aýdandar sekildi. Biraq Kalıfornııanyń ózinde qyryq mıllıonǵa jýyq halyq turatynyn, ishinde Los Anjeles okrýgy sekildi mıllıondaǵan halyq turatyn iri okrýgter bar ekenin eskersek, jumys masshtabyn tolyǵyraq túsinýge bolady) ár qaısyna qońyraý shalyp, áleýmettik jumys basqarmalarynyń basshylarymen sóılesip shyqtym. AQSh-ta FOIA (Freedom of Information Act) degen zań bar. Ol zań boıynsha, elde turatyn árbir azamat kez-kelgen memlekettik organǵa aqparat surap ótinish jiberýge quqyly. On kúnniń ishinde jańaǵy memlekettik keńse jaýap berýi kerek. Bermese, basy daýǵa qalady. Árbir okrýgke osy zań arqyly aqparat alý týraly ótinish jiberdik, kelgen júzdegen paraq jaýaptardy saraladyq. Bizde oblys, aýdandy ákim basqarsa, AQSh-ta olardy halyq saılaǵan bes adam basqarady, Board of Supervisors dep atalady. On mıllıon halyq turatyn Los Anjeles okrýgynyń bir sýpervaızerinen suhbat aldym. Jumystyń barlyǵy ınternet, telefon arqyly júrdi.

Maqalaǵa keletin bolsaq, ondaǵy árbir sóz, árbir faktini birneshe ret tekserdik. Mamyr, maýsym aılarynda alǵan aqparatymyz áli de shyndyqqa saılyǵyn tekserý úshin, tamyz aıynyń basyna deıin, derekkózderimizge álsin-álsin habarlasyp turýmen boldyq. Nıý Iork Taımstyń, jalpy amerıka jýrnalıstıkasynyń talaby osyndaı. Jalǵan aqparat taratyp, halyqtyń senimin joǵaltýǵa bolmaıdy.

Tamyzdyń jetisi kúni tórt aı boıy jazǵan maqalamyz "Nıý Iork Taımstyń" basty betinde jarııalandy. (https://www.nytimes.com/2020/08/07/us/virus-child-abuse.html)  (https://www.nytimes.com/issue/todayspaper/2020/08/07/todays-new-york-times) (https://twitter.com/gtherolf/status/1291610752319537153)  Álemdegi eń bedeldi basylymnyń birinshi betine maqala jarııalaý – amerıkan jýrnalısteriniń arasynda da qol jetpes arman bolyp esepteledi. Buǵan deıin jergilikti saıttarda aǵylshyn tilinde kishigirim maqalalar jarııalaǵanymmen, men úshin bul kareramdaǵy basty belesterdiń biri.

Mamyr aıynda ýnıversıtettegi oqýym aıaqtaldy. Jýrnalıstıka magıstri degen dáreje aldym. Alaıda, jasaǵan jumysym unaǵan bolýy kerek, Investigative Reporting Program meni jazǵy praktıkaǵa shaqyrdy. Ondaǵy jumysym jaqynda aıaqtaldy. Endi shekara ashylǵan soń elge kelýdi josparlap otyrmyn.

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 12:23

Báıterekte órt shyqty

Aımaqtar • Búgin, 12:00

Jaýapty kezeńge jan-jaqty daıyndyq

Aımaqtar • Búgin, 11:40

Qazaqstanda epıdemııalyq jaǵdaı turaqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:41

Alekseı Soı áýe qatynasyn toqtatýdy surady

Koronavırýs • Búgin, 09:25

Búgin úsh óńirde úsik júredi

Aýa raıy • Búgin, 09:20

Qazaqstanda taǵy 75 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:11

Adaldyq pen senim bastaýy – ashyqtyq

Saıasat • Búgin, 08:23

Investısııa tartý boıynsha keńes ótti

Ekonomıka • Búgin, 08:22

QOLDA baǵdarlamasy kómek kórsetti

Qoǵam • Búgin, 07:56

Polısııa qyzmetkerleri qan tapsyrdy

Aımaqtar • Búgin, 07:54

«Barys» muzaıdynǵa qashan oralady?

Hokkeı • Búgin, 07:46

Bekzada óner, batyr Bekzat

Sport • Búgin, 07:45

Shyńdar shaqyrady

Týrızm • Búgin, 07:42

Kemeńger jáne senim keńistigi

Abaı • Búgin, 07:36

Aqyldyń keni

Abaı • Búgin, 07:34

Túrmedegiden túńilmeıik

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jastarǵa kerek zamanaýı bilim

Bilim • Búgin, 07:19

Termınologııa tezge túsýge tıis

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Sańyraýqulaqty qaldyqsyz óndirýde

Tehnologııa • Búgin, 07:02

Shaǵyn aýyldardyń úlken máselesi ­

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Syrqatpen kúreste sergek

Medısına • Búgin, 07:00

Sońǵy salto

Qoǵam • Búgin, 06:55

Internasıonalmen qoshtasatyn kez keldi

Oqıǵa • Búgin, 06:49

Kópjaqtylyqqa oralý

Álem • Búgin, 06:46

Kovıdnomıka tujyrymy

Álem • Búgin, 06:44

Bilim bulaǵyn bitemes bolar

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Uqsas jańalyqtar