Abaı poezııasynyń baıyrǵy túrkilik qaınar kózderi

Qazirgi qazaq ultynyń parasat-paıy­mynyń qalyptasý joldaryn, rýhanı mádenıetiniń túp-tegin osy jazba mura­lardan izdesek altyn kómbege jolyǵa­ry­myz haq. Baıyrǵy túrki ádebıeti men búgingi klassıkalyq qazaq jazba ádebıe­tinde jalǵasyp, astasyp jatqan aqylman poezııanyń altyn kópiri Abaı boldy. Abaıdyń aqyndyq kitaphanasynda Júsip Balasaǵunnyń dıdaktıkalyq dastany «Qudatǵý biliktiń» bolǵany jaıly onyń nemere inisi Shákárimniń jazbalarynan habardarmyz. «Qutadǵý bilik» dastanynyń basty arqaýy adamzat balasyn aqyl men sabyrǵa júgindirip, adamgershilikpen ómir súrýge úıretý. Ádilet, baqyt, aqyl, qanaǵat sııaqty uǵymdar balama kisi atymen atalyp, keıipkerlerdiń suraq-jaýaby arqyly úgit-nasıhat aıtylady. Osy aıtyl­ǵan etıkalyq uǵymdar Abaı poezııa­synda jalǵasyn taýyp, sabaqtastyqta óriledi. Uly Abaı: «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym, oılap qoı – bes asyl is kónseńiz», deıdi.

Júsip Balasaǵun qutty kitabynda bilim, ǵylymdy joǵary qoıady. Onyń jaz­basynda «Biliktini tyńda, ol aqyldyń bulaǵy, bilimdi sóz – shyryn, jannyń qunary. Biliktiniń isi – baıypty. Bilim men izgilik qana muratqa jetkizedi», degen taǵy­lymdy sózder kóptep kezede­sedi. Abaıdyń ǵylym, bilim týraly jazǵan óleńderinde, qara sózderinde osy tu­jyrymdar jańasha óris taýyp, ulttyń kózin ashady. Onyń «Ǵylym tappaı maqtanba», «Jasymda ǵylym bar dep esker­medim», «Internatta oqyp júr» sııaq­ty óleń­derinde ǵylym, bilimdi dárip­tep, ýaqytty qur ótkizbeı bilmekke um­tylý kerek ekenin aıtady :

Dúnıe de ózi, mal da ózi,

Ǵylymǵa kóńil berseńiz.

Bilgenderdiń sózine

Mahabbatpen erseńiz.

Mahmut Qashqarı «Dıýanı luǵat at-túrik» kitabynda túrik balasynyń tul­ǵasyn, symbatyn sıpattap jazǵan: «tú­rikter kórkemdik, súıkimdilik, jar­qyn­júzdilik, ádeptilik, júrektilik, úlken­derdi, qarııalardy qurmetteý, sózin­de turý, márttik, kishiktik, taǵy sondaı sansyz kóp qasıetterge ıe». Uly Abaı osy qasıetterdi óz zamanynyń adamdarynan kórgisi keldi. Atalmysh qasıetter qazaq balasynyń bo­ıyn­da bar bolsa da, Reseı ımperııasynyń otarshyldyq saıasaty, syrtqy qysymnyń yqpaly adam sanasyn bılep, jaǵympazdyq, aryz­qoılyq, parashyldyq, sýaıttyq sııaqty keleńsizdikter qazaq arasynda óristeı bastaǵan edi. Uly aqyn «qalyń elim, qaza­ǵym, qaıran jurtym, ustarasyz aýzyńa tústi murtyń, jaqsy menen jamandy aıyr­madyń, biri qan, biri maı bop endi eki urtyń» dep kúńirendi. Bet bergende shyraıyń sondaı jaqsy, qaıdan ǵana buzyldy sartsha syrtyń? – dep suraý saldy. «Kúlembaıǵa», «Bolys boldym, minekeı» óleńderinde mánsapshyl jannyń beıshara kelbetin mysqylmen sýretteıdi. Kúlem­baıdy synaý bul kúlli ultty synaý edi. Eldiń adamı kelbetin túzeýge um­tylý edi.

M.Qashqarı sózdiginde maqal-mátelder, danalyq sózder arqyly kisilik kelbetti kemeldendiretin qasıetter álsin-áli qaıta­lanyp otyrady. «Sý ishirmeske sút ber» dese, Abaı «adamzattyń bárin súı baýyrym dep» deıdi. Bul aqyndyq tebirenisten týa salǵan sóz oramdary ǵana emes, bul aqyn aýzynda tarıhı jadynyń jańǵyrýy.

Ahmet Iúgnákıdiń «Aqıqat syıy» kita­bynda da bilim, ádep-tárbıe máseleleri arnaıy sóz bolady. Onda: «baqyt joly bilikpen bilinedi, bilikti er óldi, aty ólmedi, biliksiz ólgen sátte aty da óshti»,  dep ǵylym men bilimniń qadir-qasıetin barynsha taldap, kórsetedi. Uly Abaı da qazaq qana emes kúlli pendege tán baqas­tyqty, kúndestikti synaı otyryp, adam balasynyń bir-birinen ozǵysy kele­tinin, básekeles ekenin jaqsy bildi. Ozý – ol artyq kıim kııý, asyryp mal baǵý, dúnıe jınaý emes ekenin 18-qara sózinde «Te­ginde adam balasy, adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen oz­baq, Onan basqa nárselermen ozdym ǵoı demektiń bári de aqymaqtyq», dep naqtylaı túsindirdi. Abaıdyń 38-qara sózinde aıtylatyn: «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq hám adamdyq dúr», degen sóz­deri osy oıdy ári qaraı sabaqtaı túsedi.

Baıyrǵy túrki shaıyrlary til má­denıetine, sóz ónerine asa mán bergen. Ahmet Iúgnákı óz shyǵarmasynda «Tilińdi berik usta, tisiń synar; Saralap sóılegen sóz sózdiń sarasy; Bul tildiń bos, beıpil sózderi talaı basty jedi», dep adamzat ómirinde sózdiń qudiret ıesi ekenin basa aıtady. Al Abaı qur sóz saptaýǵa ǵana emes, poezııa tiline joǵary talap qoıa bildi. Akademık Q.Jumalıevke júginsek «Abaıdyń poezııaǵa til jaǵynan qoıatyn sharty eń aldymen «jeńildik» (túsinikti), «júrekke jyly tııý» (sezimge áser etý), «maǵynasynyń túzý kelýi». Osylardy jınaqtaı kelip, Abaıdyń ózi qaldyrǵan formýlasymen aıtsaq, «ishi altyn, syrty kúmis» jaqsy sóz, mine, poezııa-óleńniń tili. Kórkem til oı ǵana emes, sezimniń kóleńkesi ekenin Abaı da jaqsy túsingen. Sondyqtan da ol: «Et júreksiz ernińniń aıtpa sózin, Til úırengen nápsiniń qý minezin...» – deıdi.

Qazaq jazba ádebıetiniń damýynda Altyn Orda dáýirinde dúnıege kelgen «Nahdj-ál Faradıs», «Mahabbatname», «Gúl­stan bıt-túrkı», «Husraý men Shy­ryn» sııaqty shyǵarmalardyń da orny erekshe. Muraǵattar tili óte baı, aqyl-naqyl, qanatty sózderge, maqal-mátel­derge toly, taqyryptary da san alýan. Leksıka-semantıkalyq sıpaty kúrdeli. Jalpy, jazba eskertkishter tilindegi maqal-mátelderdi saralap zertteýdiń, jınastyrýdyń ıgi bastamasyn bastaǵan professor Á.Quryshjanov bolatyn. Aǵa ǵalym «…osydan baryp maqal-mátelder kóbinese «halyq danalyǵy» dep atalady. Ejelgi túrki tilderinde «atalar sózi» dep te atalady, ıaǵnı bul – «atadan mıras bolyp kele jatqan qazyna» degen sóz» – deıdi. Osy altyn qazynanyń bir kómbesi Altyn Orda dáýiri jazba jádigerlikterinde jatyr. Uly Abaı danalyǵynyń bir tamyry – osy asyl arna. Bilim taqyryby HIV ǵasyr jazbalaryndaǵy eń keleli másele. Seıf Saraıdiń «Gúlstan bıt-túrkı» shyǵarmasyna júgineıik:

ılm ıkkı jáhan kórkı [G,4b3].

Bilim – eki dúnıeniń kórki amalsyz alım balsyz zanbýrǵa ohshar [G,173a9].

Eńbegi joq ǵalym balsyz araǵa uq­saıdy.

Qutyptyń «Husraý men Shyryn» poemasynda:

Arıf bılá oltýrmaq jahılgá erýr zından

Jahıl bılá oltýrmaq arıfgá jáhán­námdýr [HSh, 119b5]

Nadanǵa ǵalymmen birge otyrý – zyndan,

al ǵalymǵa nadanmen birge otyrý – tamuq.

Bul maqaldarda bilim árdaıym nadan­dyqqa qarama-qarsy qoıyp nátıjeli oı túıiledi. Uly Abaı da ómir boıy nadan­dyqpen kúresti. «Aqyl senbeı senbeńiz, Bir iske kez kelseńiz....Nadandarǵa boı berme, shyn sózbenen ólseńiz», dedi.

Orta ǵasyr ǵulamalary jas urpaq tárbıesine óte kóńil bólgen. Symǵa tartqan kúmisteı tereń oı búginge deıin jalǵasyn taýyp jatyr. Mysaly, Mahmýd bın Alıdiń «Nahdj ál-Faradıs»atty prozalyq shyǵarmasynda:

Aqıl vá adáb bılán tırıkgıl [NF, 142a1].

Aqyl jáne ádeppen ómir súr.

Al Gúlstan bıt-túrkıde»:

Kıchıklıkda adáb ógránmágán

er ýlý bolsa,

Bıl andan haır kelmás [G, 442a1].

Bala kezde ádepke úırenbegen erden

О́skende esh haır bolmas.

Uly Abaı da ult tárbıesine basa nazar aýdardy, jas urpaqtyń ádepti, ınabatty bolyp óskenin qalady. «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» shyǵarmasynda jastarǵa «kerek is bozbalaǵa –  talaptylyq, ártúrli óner, minez, jaqsy qylyq» dep aqyl aıtady.

Jas óskinniń adamı tulǵasynyń qalyp­tasýynda ustazdyń róli erekshe ekenin baıyrǵy túrkiler jaqsy bilgen:

Ata mıhrındán ýsta jávrı ıahshy [G, 141b5).

Ata meıiriminen ustazdyń qataldyǵy jaqsy.

Abaı atamyz da «Ustazdyq qylǵan jalyqpas, úıretýden balaǵa, aqyryn júrip anyq bas, eńbegiń ketpes dalaǵa» – deıdi.

M.Áýezovke júginsek «Abaı adamger­shilikti moraldyq fılosofııada barlyq jaıdan joǵary qoıady». Tolyq adam ili­min usynady. «Áýelde bir sýyq muz-aqyl zerek» óleńinde: «Aqyl, qaırat, jú­rekti birdeı usta. Sonda tolyq bolasyń elden erek» dep, ózgelerden joǵary turý úshin aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaý kerektigin eskertedi. Bul úsheýi bir-birinsiz ómir súre almaıdy, sondyqtan tas-túıin bop birigip, ómir jolynda ǵy­lymǵa súıense kemeldikke keneleri haq. «Abaıdyń tolyq adam týraly iliminiń ózegi – aqyl, ádilet, rahym degen tereń ǵylymı maǵyna beretin, tereńine quryq boılaı bermeıtin oı-pikirleriniń mán-maǵynasy asa zor kúrdeli máseleler», deıdi abaıtanýshy M.Myrzahmetuly. Bular­dyń túp-tórkini ejelgi jáne orta túr­kilik oıshyl, danalyq ádebı muralarda jatyr.

Abaıdyń 1899 jyly jazǵan bir-aq shýmaq óleńi bar:

Kúshik asyrap, ıt ettim,

Ol baltyrymdy qanatty.

Bireýge myltyq úırettim,

Ol mergen boldy, meni atty.

Bul óleń joldary búginde maqal-mátelge aınaldy jáne Abaı taǵdyrynyń buralań joldaryn kórsetedi. Qaı qoǵam­da da satqyndyq pen opasyzdyq qatar júretinin jasyra almaımyz. Jaqsy­lyǵyń jamandyq bolyp qaıtsa er jigit táýbasynan jańylady emes pe. Tap osy kemeńger, taǵdyrly tanymnyń oı kóshiniń kerýen basyn orta ǵasyr jazbalarynan da kóremiz:

Oń ılmın ógránıb ketkán, aqıbat

qyldy nıshana mánı [G, 39a1].

Menen myltyq úırendi, keıin meni nysana qyldy.

Maqal-mátelder – túrki halqynyń danalyq shyńy. Babadan qalǵan eski sózdiń, esti sózdiń tarıhta paıda bolý, qa­lyptasý kezeńi búgingi dáýirden qan­sha alys ketse, Uly Abaıdyń ke­meńger oıshyldyǵy, oı zergerligi, sóz kó­sem­diginiń qaınar kózderi de sonshalyq tereńde jatyr.

Danalyq óleń joldaryn sıqyr sózben ádiptegen Abaı poezııasy sheberliktiń, kórkemdiktiń tyń úlgisi boldy. О́leń sózdiń patshasyn altyn taǵyna otyrǵyzdy. Qazaq ǵalymy A.Ibatovtyń pikirinshe: «Abaı poezııasynyń kórkemdik sheberligin baıytý isine tek qazaq halqynyń ózindik mol týyndylary men shyǵys ádebıetin qazaqsha qaıta jyrlaý ǵana emes, XII-XVI ǵasyrlarda Orta Azııa men Qazaqstan, Egıpet jerlerinde paıda bolǵan san alýan jazba eskertkishterdiń ózindik úlesi, ıgilik áseri bolǵan».

HIII-HIV ǵasyrlardaǵy túrki ha­lyq­tary ádebıetiniń ozyq úlgisi – Ho­rezmıdiń «Mahabbatname» dastany. Maz­munynda qaıta órleý dáýiriniń ıdeıalary bar jádigerliktiń Abaı shy­ǵar­mashylyǵyna yqpaly bolmady dep aıta almaımyz. Alma Qyraýbaeva «Horezmı jer betindegi qyzyqtyń bári o dúnıelik ómirdiń qasynda túk emes dep ýaǵyzdamaıdy, qaıta munda adamnyń qasıetti sezimin, adamgershilikti, asyl mahabbatty ardaqtap, súıý baqytyn basqa qııalı qyzyqtarǵa aıyrbastamaıtynyn jyr etedi», deıdi. Shaıyr adamnyń ishki jan dúnıesin, mahabbatty, sulý qyz­dyń beınesin erkin sýretteıdi:

Kúlgenińde oımaq erniń úlbirer,

Sonda seni peri kórse,

ol da mendeı telmirer.

Bul dástúr Abaı poezııasynda jańa qyrynan jarqyrady. Aqyn mahabatty, sulýlyqty adamnyń ishki jan dúnıesimen astastyryp, taǵdyrmen, adam ómirimen sabaqtastyryp, jyrlady. Onyń mahabbat lırıkasy buryn-sońdy túrki, shyǵys ádebıetinde bolmaǵan erekshe dúnıeler. «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «Bilekteı arqasynda órgen burym» óleń­der sulý qyzdyń beınesin jasaýdyń ozyq úlgisi. Abaıdyń estetıkalyq ıdealy tán sulýlyǵy men jan sulýlyǵy bir boıynan tabylǵan jandar. «Qyzaryp, surlanyp», «Kózimniń qarasy», «Sen meni ne etesiń» óleńderi ǵashyq jannyń ishki psıhologııalyq jan dúnıesin bere bilýimen, Alla taǵalanyń adamzatqa bergen syıy súıispenshilikti, asyl sezimdi beıneleýimen asa qundy.

Uly Abaıdyń jazba aqyn retin­de qalyptasýyna ıgi áser etken jádiger­lik­tiń bári Qutyptyń «Husraý men Shy­ryn» poe­masy. Jas kezinen Fırdoýsı bastaǵan Shyǵys shaıyrlaryna tabynyp, óleńderin tushyna oqyp ósken Abaı «Husraý men Shyryn» poemasyn bilmedi dep aıtý qısynsyz. Sebebi «Husraý men Shyryn» oqıǵasyn alǵash jyrlaǵan Fırdoýsı bolatyn. XI ǵasyrda Nızamı «Husraý men Shyryn» poemasyn parsy tilinde jyrlady. XIV ǵasyrda Qutyp bul poemany óz halqynyń turmys-dás­túrine laıyqtap qypshaq tilinde ja­zyp shyqty. Poemanyń mazmuny Husraý degen jigit pen Shyryn esimdi qyzdyń arasyndaǵy súıispenshilik, shynaıy mahabbat taqyrybynda qural­ǵan. Onda aramdyq pen zulymdyq ta, qastandyq pen satqyndyq ta, ósek te, ótirik te jyrlanady. Aqyrynda ádildik pen ta­za sezim ústem bolady. Bir ja­ǵy­nan Abaı poemalarymen úndesip jatady. Al eki aqynnyń tiline úńilsek, eke­ýiniń poezııasynda da ushyrasatyn ortaq frazeologııalyq oralymdardy aıqyn kóremiz. Frazeologııalyq oralym dep keminde eki sózdiń tirkesýinen jasalǵan, maǵynasy birtutas, quramy men qurylymy turaqty, daıar qalpynda qoldanylatyn tildik edınısany aıtamyz.

«Husraý men Shyryn» poemasynda eki júzge tarta frazalyq oralymdar bar. Olardyń ishinde epostyq jáne turmys-salt jyrlarynda jıi kezdesetin «sulý» degen sózdiń balamasy retinde aıtylatyn aı ıýzim(aı júzim), tolýn aı (tolǵan aı), nemese piste aǵyz(oımaq aýyz) degen sııaqty tirkester jıi kezdesedi. Es­kertkishtegi osyndaı qoldanystar Abaı poezııasynda da óte jıi ushyraıdy. My­saly, Qutypta:

Kóńil qýshy bý ǵashyq otynda ýchar,

Haıaly ol Shyryn Hýsraýyny qýchar.

dep, kóńil qushy týraly aıtylsa, Abaıda:

Kóńil qusy quıqyljyr shartarapqa,

Adam oıy túrlenip aýǵan shaqta

degen sııaqty kóńil qusy túrinde ma­ǵynalyq tulǵalyq jaǵynan dálme dál kelip, Qutypta da, Abaıda da bul fraza «ótkir qııal» degen maǵynada aıtylyp otyr.

Nemese: synyq kóńil oralymy Qutypta:

Meni qadǵýymda az hor qylǵyl

Synýq kóńilúmni bás azar qylǵal

túrinde aıtylsa, Abaıda:

Synyq kóńilim kóp kesher,

Maıda qolmen ustasań.

dep keledi. Osyndaı synyq kóńil degen fraza Qutypta da, Abaıda da jabyrqańqy, qaıǵyly kóńil kúıdi bildiredi. Keı kezde Abaı Qutyp qoldanǵan keıbir frazeo­logııalyq oralymdardy túrlendirip, qulpyrta paıdalanady. Máselen, Qutyp­ta kóńýl sońkýry(kóńil suńqary) dep aıtylsa, Abaıda «kóńildiń jaılaýy», «kóńildiń kúni» bolyp baıaý qanyqqan, jańasha ósip jetilgen oralymdar arqyly beriledi.

Laı sýǵa maı bitpes qoı ótkenge,

Kúlemiz qasqyr jalap dámetkenge.

Sol qasqyrsha alaqtap túk tappadym,

Kóńildiń jaılaýynan el ketken be?

nemese:

Kóńilimniń kúni ótken soń,

Jalǵanda bolmas jubanysh.

Ádette, til biliminde frazeologııalyq oralymǵa óte-móte tán, basty belgi – onyń daıar qalpynda jumsalýy. Biraq poezııa­da mundaı oralymdardy aqyndar óz qalaýynsha ıip ákep, ózgertip te qolda­nady. Mysaly, Qutyptyń:

Bililig hám kórishi ıinchká qylty

Sózichrá qyl ıarar eli oshol beg

degen báıitinde qyl ıarar (qyl jarar) tirkesi bilimdi adamnyń kórgishtigi qyldaı bolsa, bektiń bilgirligi sol qyldyń ózin jaryp tastaǵandaı edi degen maǵynany bildirý úshin aıtylyp tur. Qazaqta ádil adamdy «qara qyldy qaq jarǵan» dep aıtatyny bilemiz, al Abaı osy tirkesti ózinshe qoldanǵan.

Mysaly:

Aqyldy qara qyldy qyryqqa bólmek,

Ár nársege ózindeı baǵa bermek,

– degende Qutyp sııaqty bilgirlikti dárip­tep otyr. Biraq tirkestiń qurylys jaǵy­nan ekeýinde eki túrli qoldanys bar. Qutyp­ta «qyl ıarar» bolyp eki sózden qural­sa, Abaıda «qara qyldy qyryqqa ból­mek» túrinde aıtylyp tórt sózben beri­lip tur.

Eki dáýir aqyndarynyń poezııasyna taǵy bir úńilsek, Abaıdaǵy:

Jas júrek jaıyp saýsaǵyn,

Talpynǵan shyǵar aıǵa alys

– degendegi aıǵa talpyný tirkesi Qu­typtyń:

Elig kóndeni aıǵa sýnsa bolmaz,

Ańar qodyrlaılyq etib múnse bolmaz

– degendegi «eligi aıǵa sýnsa» degen tir­kesimen maǵynaly jaǵynan ózektes keledi.

Minekı, bul oralymdar – orta ǵasyr­lyq jazba ádebı muralarynyń móldir tuny­ǵyn úlgi alǵan Abaıǵa ǵana tán jańa úlgiler. Eki kezeńge ortaqtyǵymen qatar, jańa­sha kórkemdik mazmunda órbigen, jazba ádebıetke sán bergen sóz qoldanystary. Demek, Abaı orta ǵasyrlyq túrkilik jazba ádebıetpen tanys bolǵan. Tek tanyp, bilip qoımaı tereńdeı oqyp, meńgergen. Danalyq bulaǵynan qanyp ishken. Orta túrkilik poezııalyq, prozalyq shyǵarmalar men Abaıdyń parasatty poezııasynda tereńnen tartylǵan altyn tamyr, óner, dástúr sabaqtastyǵy bar. Aqyl, naqyldyń tereńnen tartqan tamyrynan sýsyndap, keıingige nár bere otyryp, ulttyń qaıǵy, muńyn jyrlaı kele Abaı ult sheńberinen shyǵyp, adamzattyń Abaıyna aınaldy.

Murat SABYR,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor