Sýretterdi túsirgender Álisher Ǵumarov pen Meıirbek Tájquranov
Muhamed-Salyqtyń mekeni
Jalpy, Boǵda taýy ekeý. Biri, ıaǵnı Úlken Boǵda taýy qazirgi Reseı Federasııasynyń Astrahan oblysy aýmaǵynda, Qazaqstan-Reseı shekarasynda jatyr. Onyń syńary Kishi Boǵda taýy Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeı Ordasy aýdanynda ornalasqan. Eki taýdyń arasy 40 shaqyrym ǵana.
Aty aıtyp turǵandaı, Boǵda taýlary bir kezderi osy jerdi jaılaǵan qalmaqtardyń qasıetti mekeni bolǵan eken. Edil qalmaqtary arasynda saqtalǵan ańyz boıynsha jońǵardyń qos batyry jańa qonysqa – Edil men Jaıyqtyń arasyna sonaý Alataýdan bir-bir taýdy arqalap ákelmek bolypty. Qos batyr ári taqýa, dindár eken. Dittegen jerine jaqyndaǵan kezde álgi jigitter qazaqtyń sulý qyzyn kórip qalypty. Buǵan deıin kóńilin eshbir dúnıáýı qyzyqqa burmaı kelgen taqýalardyń júregi shydamaı, ózgeshe búlk ete qalypty deıdi. Sol kezde arqadaǵy zil batpan taý eńseni basyp, ekeýi de súrinip, etpetinen qulap tússe kerek. Taý jynystarynyń keı tusy qyp-qyzyl bolýy – batyrdyń qany eken desedi ańyzda...
Al qazaqtardyń bul bıikti nege Jamantaý ataǵany belgisiz. Kóktem shyǵyp, kún jylysymen-aq bul taýdyń qoıny-qonyshynan myń san jylan jyljyp shyǵyp, shyń basyna jınalatynyn, jylannyń kóptiginen taý-tas kórinbeı ketetindigin kórgen jurt ony Jamantaý dep ataǵan deıdi bir ańyz.
Degenmen, Kishi Boǵda, Jamantaý óńiri áýelden jaıly qonys, jeruıyq meken bolǵan. Bókeı men Jáńgir bılegen Ishki Orda handyǵynda bul qonysqa saraı mańyndaǵy aqsúıek qojalar baýyr basqan. Búginde taý baýraıynda saqtalǵan kóne qorymda saqtalǵan qulpytas deregi bul óńirdiń ıesi – qoja rýy ókilderi bolǵanyn kórsetip tur.
Qoja demekshi, osy óńirdiń eń áıgili ókili – qazaqtan shyqqan tuńǵysh etnograf ǵalymdardyń biri, Orys geografııa qoǵamyna múshe bolǵan Muhamed-Salyq Babajanov. Nebári 39 jyl ómir súrse de óshpesteı iz qaldyrǵan, talaı-talaı tanymdyq maqalasymen qazaqty kúlli Reseı patshalyǵyna tanytqan Babajanovtyń qonysy Torǵaı – osy Jamantaýdan taıaq tastam jerde. 1869 jyly Basqunshaqtyń oń jaǵynan 70 jylǵa jer alyp, jeke sharýashylyǵyn qolǵa alǵan Muhamed-Salyq osy jerge eki baq ornatqan. Sóıtip eki jyl ishinde, ózi qaıtys bolǵansha 1200 túp alma men almurt aǵashyn, 400 túp shıe, myńǵa jýyq tańqýraı men qaraqat kóshetin otyrǵyzyp úlgergen. Odan bólek úıir-úıir asyl tuqymdy jylqy ósirip, báıge attaryn baptaǵany da belgili. О́z zamanynan ozyq týǵan oǵlannyń ataqonysy, zıraty KSRO kezinde áskerı synaq alańynda qalyp, vandalızmge ushyraǵan edi. 2001 jyly ǵalymnyń súıegi qazylyp alynyp, Han Ordasy aýylyna, Jáńgir hannyń janyna jerlendi, basyna kesene ornatyldy.
Polıgon tepkisinde
Reseıdiń Kapýstın Iаr zymyran polıgony Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalysymen, 1946 jyldyń 13 mamyry kúni quryldy. Ortalyq shtaby Astrahan oblysynda ornalasqanymen, polıgonnyń negizgi bóligi qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda. Sonyń ishinde biz sóz etken Jamantaý da bar. Áskerıler dál osy jerge túrli ǵımarat, jerasty býnkerlerin salyp, ony aýyr zymyrandarmen atqylap, kóptegen synaq ótkizgen.
Muhamed-Salyq Babajanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn kóp jyl zerttegen professor N.P.Ivlev 1991 jyly etnograf ǵalymnyń zıratyn izdep barǵanda kórgen kórinisti bylaı sýretteıdi:
«...Shopan aýylynan eńiske qaraı on shaqty kılometr júrgen soń aıdalada shaǵyn qalashyq kórindi. Biraq oǵan barar jol jabyq eken. Shlagbaým ornatylǵan tekserý beketine jolyqqan bizdiń jolbasshymyz biraz kidirdi. Beketten shyqqan áskerılerdiń biri bizdiń kóligimizge otyryp, áskerı qalashyqqa kirgizbeı, sol jaǵymen aınalyp ótkizdi. Joldyń oıran botqasy shyqqan, shuńqyr-shuńqyr, synǵan áınek, maıysqan temirden kórinbeıdi. Garnızonnyń shyǵys betindegi shaǵyn tóbeshikke ákelip, «osy jerde musylman zıraty bolǵan» dep kórsetti.
Aýmaǵy shamamen 50 de 50 metrlik shaǵyn tóbe eken. Tómpeshik-tómpeshik qabir oryndary baıqalady. Tas-talqany shyqqan qulpytas synyqtary. Onyń zırat tasy bolǵandyǵyn arab jazýlarynan ǵana baıqaısyń... Jolbasshymyz biliner-bilinbes bir tómpeni kórsetip, «Muhamed-Salyq Babajanovtyń zıraty osy» dedi. Kezinde basynda qulpytasy, ústinde qaraǵaı úıi bolǵan desedi... Qazir eshteńe de qalmaǵan. Marqumnyń týystary aıtýly ǵalymnyń zıraty umyt qalmasyn dep aınalasynda shashylyp jatqan qulpytas synyqtaryn úıip ketken eken, bar belgi sol ǵana...».
Zymyran soqqysynan ásirese Kishi Boǵda taýy qatty zardap kórgen. Jaqynda sol jerde bolǵan oraldyq áriptesimiz Álisher Ǵumarovtyń áýeden túsirgen beınejazbasyna qarasańyz, Jamantaýdyń «sekpili» Aı betiniń peızajyna uqsaıdy. Osy ólkege 2017-2020 jyldary birneshe márte ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrǵan ǵalym, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Mahambet atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory Qajymurat Ahmedenov Kishi Boǵdadaǵy shuńqyrlardyń qaısysy tabıǵı karst oıyqtary, qaısysy zymyrannan qalǵan iz ekenin aıyrý qıyn ekenin aıtady. Jetpis jyldan astam áskerılerdiń tabany astynda jatqandyqtan, Kishi Boǵda taýy ǵylymı jaǵynan da tolyq zerttelmegen.
Mine, polıgon aıasynda qalǵan ataqonysyndaǵy babalar zıratyna barý úshin áskerılerden ruqsat surap júretin jergilikti halyq 2017 jyly «Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy memlekettik ushý-synaý ýchaskesin paıdalaný týraly kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly hattama» qaıta qaralyp, 1371 ga alqap memlekettik menshikke qaıtarylǵanyn estip, erekshe qýanǵan bolatyn. Alaıda bul qýanysh uzaqqa barmady.
Áskerılerden bosaǵan Kishi Boǵda taýynyń tasty jynysyn Bókeı Ordasy men Jánibek aýdandaryna salynyp jatqan jol qurylysyna paıdalaný jóninde sheshim qabyldanǵan.
Ǵalymdar ne deıdi?
Árıne Oral qalasynan 600 shaqyrym qashyqta jatqan Bókeı Ordasy, Jánibek aýdandaryna jol salý máselesi óte ózekti. Osy shalǵaılyǵyna baılanysty jol qurylysyna qajetti materıaldardy jetkizý shyǵyny da tym joǵary bolyp, shyǵyndy azaıtý maqsatynda jergilikti qurylys materıaldaryn paıdalaný týraly másele kóterilgen edi. Iаǵnı Bókeı Ordasy aýdany aýmaǵynda jatqan Kishi Boǵda – Jamantaýdyń tasty jynysyn jol qurylysyna paıdalaný kerek degen uıǵarym jasalǵan.
Bir qyzyǵy, jergilikti halyq Jamantaýdyń tasyn áýelden qurylysqa jaramsyz dep esepteıdi eken. Degenmen, Ulttyq sapa ortalyǵy arnaıy saraptamadan keıin «Jamantaýdan alynatyn materıal joldyń tek eń tómengi qabatyna jáne aınalma jolǵa tóseýge ǵana jaramdy» degen qorytyndy shyǵarǵan. Iаǵnı, Jamantaýdyń jynysyn ákelip paıdalanǵannan keletin únem az sekildi. Biraq soǵan qaramastan búginde «ATVS TECHNIC» JShS Jamantaý ken ornyn ıgerýge kirisip ketipti.
– Kishi Boǵda taýy – Batys Qazaqstan oblysyndaǵy erekshe tabıǵı múıis, Edil men Jaıyq arasynda erekshe tuzdy-kúmbezdi landshaft sanalady. Kórshiles Reseı Federasııasy Úlken Boǵda taýyn memlekettik tabıǵı qoryqqa aınaldyryp, memleket qorǵaýyna alyp otyr. Qazaqstan da osy úlgini alyp, Kishi Boǵda taýyn «erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq» etkeni jón bolar edi, – deıdi Qajymurat Ahmedenov.
Ǵalymnyń bulaı deýine naqty negiz bar. О́ıtkeni dál osy Jamantaý aýmaǵynda Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen birneshe janýar, ań-qus meken etedi. Mysaly, dala búrkiti Aquila nipalensis, úki (Bubo bubo), dýadaq (Otis tarda), bezgeldek (Tetrax tetrax) – joıylyp bara jatqan qustardyń tiziminde.
Qajymurat Ahmedenov osy Jamantaýdyń atyn shyǵarǵan jorǵalaýshy – Kaspıı shubar jylany (Hierophis caspius Gmelin) úshin ǵana tabıǵı qoryq ashýǵa bolar edi degen pikirde. Shynynda da Qyzyl kitapqa engizilgen Jamantaýdyń jylandary – iriligimen, adamǵa shabýyl jasaıtyn batyldyǵymen tańǵaldyrady eken.
– Jamantaý óziniń geografııalyq ornalasýymen de ejelden adamdar qonystanǵan aýmaq bolsa kerek. Bul túbegeıli zertteýdi qajet etedi. Jaqynda barǵan saparymda men Jamantaýdan ejelgi ańshylardyń alyp qurylysy – arannyń izin baıqadym. Jamantaýdaǵy karst úńgirleri týraly da zertteý málimetteri joqtyń qasy. Eger «qurylysqa qajetti» degen jeleýmen Kishi Boǵda taýyn qıratatyn bolsaq, tabıǵı tamasha múıisten de, tarıhı qundy jádigerden de birjola aıyrylamyz, – deıdi arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Qalmenov.
Kórshiniń úlgisi
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Reseı aýmaǵyndaǵy Úlken Boǵda taýynda «Elton» tabıǵı parki» atty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq jáne «Boǵda-Basqunshaq» memlekettik tabıǵı qoryǵy qurylǵan. Jyl saıyn bul jerdegi emdik-shıpajaı keshenine myńdaǵan adam kelip, em alady. Jyl saıyn Reseıdiń, tipti álemniń túkpir-túkpirinen Úlken Boǵda taýyna zııaratshylar da keledi. Árıne olardyń bári qoryq aýmaǵyna aqsha tólep kiredi. Iаǵnı memleket ári tabıǵatyn qorǵap, ári qarjy túsirip otyr degen sóz.
– Bókeı Ordasynda bizdiń «Han Ordasy» tabıǵı-qoryq murajaıymyz bar. Eltonǵa taıaq tastam jer. О́zim birneshe márte reseılik shıpajaıǵa baryp, ol jerdegi demalýshylarǵa 50-60 shaqyrym jerdegi Bókeı Ordasy kesheni týraly málimet berip, shaqyryp, ekspedısııa uıymdastyrdym. Olar mundaı sharaǵa qýana-qýana keledi. Búginde týrızm – álem boıynsha eń kóp tabys ákeletin salanyń birine aınaldy. Qazaqstan da osy jolǵa túsip, barymyzdy bazarǵa sala bilsek ıgi edi, – deıdi Qazaqstannyń úzdik ólketanýshysy, tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev.
Shynynda da Bókeı Ordasynyń tarıhyn kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly, ǵalym Muhamed-Salyq Babajanovsyz elestetý múmkin emes. Sondyqtan qoryq-murajaı kesheni quramyna osy ólkeniń tabıǵı-tarıhı oryndaryn túgel engizip, Kishi Boǵda – Jamantaýdy da qorǵaýǵa alsaq degen oıdy ortaǵa saldyq.
Batys Qazaqstan oblysy
