Oryndalmaǵan baǵdarlamalar nege qabyldanǵan?
Sońǵy kezde arnaıy memlekettik baǵdarlama boıynsha aýyl sharýashylyǵyna baǵyttaý qarastyrylǵan qarjynyń ózi tolyq kólemde bólinbeýi jıi qaıtalanatyn bolǵan. Bul máseleni jaqynda Parlament Senatynyń depýtaty Muratbaı Joldasbaev Úkimettiń aldyna qoıǵan edi. Onyń aıtýynsha, Agrónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵanda barlyq mınıstrliktermen, sonyń ishinde Ulttyq ekonomıka jáne Qarjy mınıstrligimen de kelisilgen. Osy baǵdarlama boıynsha 2018 jyly salany damytýǵa 454,2 mlrd teńge bóliný kerek bolsa, is júzinde 342 mlrd teńge bólingen (bólinbeı qalǵan qarjy kólemi 112 mlrd teńge). О́tken jylǵa josparlanǵan 507,6 mlrd teńgeniń tek 422 mlrd teńgesi ǵana tıisti maqsatqa jumsalǵan. Sonyń saldarynan baǵdarlamada kórsetilgen josparly 40 kórsetkishtiń tek 25-si ǵana oryndalypty.
– Mundaı jaǵdaı burynǵy memlekettik baǵdarlamalarda da bolǵan edi. Mine, qazirgi baǵdarlamada da osy jaǵdaımen betpe-bet kelip otyrmyz. Eger qarjylyq jaǵy tolyq bekitilmese, biz ony ne úshin qabyldaımyz? – dep keıistik bildirdi senator Muratbaı Joldasbaev.
Ras, baǵdarlamadaǵy qarjylandyrý talaptary oryndalmasa, ony jarty joldan tastap kete berse, áý basta ne úshin qabyldanǵan? Baǵdarlamada kózdelgen maqsatty ındıkatorlardy oryndaýdy maqsat etpeıtinimiz qalaı? Jaýaby joq suraqtar. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy ónerkásibi keshenin damytý is júzinde osylaı júrip jatyr. Eger elimizde jeke qosalqy sharýashylyqtar bolmasa, shetten tasylatyn aýyl sharýashylyq ónimderiniń kólemi qazirgiden de kóp bolar edi.
Qosalqy sharýashylyqtar qaǵajý kórip otyr
Iá, elimizdegi qosalqy sharýashylyqtar memleketten bir tıyn qarjylaı qoldaý kórmese de, eshqandaı memlekettik sýbsıdııalarǵa qol jetkizbese de, aýyl sharýashylyq ónimderiniń basym bóligin óndiredi. Máselen, byltyr respýblıka boıynsha tutynylǵan sıyr men qoı etiniń 57 paıyzy jeke aýlalardan alyndy, súttiń 73,5 paıyzyn solar berdi. Kartop pen qyzanaqtyń jáne basqa da kókónis túrleriniń 60-70 paıyzyn burynǵysha jeke aýlalar ósiredi. Jalpy, bizde mal da, et pen sút te, kókónis te jeke qosalqy sharýashylyqtardyń úlesinde. Iri sharýa qojalyqtary men úlken argoqurylymdardyń úles salmaǵy qosalqy sharýashylyqtarmen salystyrýǵa da kelmeıdi. Biraq sýbsıdııa da, memlekettik qoldaý da, nesıe de bizde eń birinshi osy iri qurylymdarǵa tıedi. О́ıtkeni olardyń qolynda kepildikke qoıar múlki bar, qomaqty kapıtaly, qymbat tehnıkalary bar. «Kúlsheli bala súımekke jaqsy» degendeı, bankter de záýde aýylsharýashylyq qurylymdaryn qarjylandyra qalsa, eń birinshi osyndaı iri qurylymdarmen «istes» bolǵandy durys kóredi.
Olaı bolsa, shaǵyn qurylymdardyń bul áleýetin eskeretin kez kelgen sııaqty. Qosalqy sharýashylyqtarǵa, shaǵyn agroqurylymdarǵa qoldaý kórsetýdiń jańa júıesin iske qospasaq, erteń eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tónýi múmkin. Qazaqstan Fermerler odaǵynyń tóraǵasy Jıgýlı Daırabaevtyń da shyryldap júrgen sebebi sol.
– Elimizde 212 sharýa qojalyǵy bar, sonyń 10-12 paıyzy ǵana Úkimettiń kómegine qol jetkize alady. Qazirgi almaǵaıyp ýaqytta «QazAgro» holdıngi sııaqty qurylymdar óz erejelerin jeńildetip, nesıeniń árbir sharýaǵa qoljetimdi bolýyn oılastyrǵany jón jáne ony eń arzan baǵamen uzaq merzimge berýi tıis. О́ıtkeni sol shaǵyn qojalyqtar erteń eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etedi. Bizge sony túsinip, júıeni ózgertetin ýaqyt jetti emes pe? – deıdi ol.
Iá, qarjylyq qoldaý qurylymdary kepildik nesıe saıasatyn, jalpy aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý saıasatyn túbegeıli ózgertpese, saladaǵy túıtkildi máseleler sheshimin tappaıdy.
Ártúrli aqparlardyń ishinde aǵyl-tegil bolyp kórinetin sheteldik ınvestısııanyń agrosektordaǵy kólemi bizde bar-joǵy 1 paıyz ǵana. Otandyq agrarshylardy bankter de shetqaqpaı qylady. Seńbeseńiz qarańyz, bizde bankter nesıesiniń tek 1 paıyzy tamaq ónerkásibi salasyna buıyrady. Al aýyl sharýashylyǵyna bank bólgen barlyq nesıeniń 0,1 paıyzy ǵana tıedi eken. Bul endi aýyl sharýashylyǵy bankter tarapynan múldem qarjylandyrylmaıdy degen sóz.
Tehnıka parkiniń 80 paıyzy tozǵan
О́kinishke qaraı, el ekonomıkasynyń draıveri bolýy tıis deıtin aýyl sharýashylyǵy tozyǵy jetken eski arbany elestetedi. Qaı jaǵynan kelip qarasańyz da, áıteýir ábden aqjem bolǵan problemanyń ústinen shyǵasyz. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy tehnıka parkiniń budan 20 jyl buryn da 80 paıyzy eski edi. Qazir de solaı.
Jalpy, álemde tehnıkalyq progress degenińiz jedel qarqynmen damý ústinde. Buryn bes jyl bolsa, qazir árbir úsh jyl saıyn ınjenerlik-tehnıkalyq sheshimder boıynsha jasalǵan jańa tehnıkalar qoldanysqa engizilip jatyr. Bul salanyń qaryshtap damyǵany sondaı, az shyǵyn shyǵaryp, kerisinshe alqaptan mol ónim alýǵa beıim tehnıkalar da kóptep jasaldy. Biraq sonyń bári elimizdi aınalyp ótip jatqandaı. Múldem joq deýge bolmas, jalpy sharýa qojalyqtary osydan 20 jyl, tipti 30 jyl burynǵy tehnıkalaryn jamap-jasqap jumystaryna paıdalanyp júr.
– Bizde aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiliginiń tómen bolýynyń bir sebebi – osy. Eski tehnıkalarmen biz qandaı joǵary ónim alamyz? Onyń ústine tyńaıtqysh degendi múldem qoldanbaımyz. Kondısııasyna jetkizilmegen tuqymdar paıdalanamyz. Sonyń saldarynan ónim kólemi de tómen. Mysaly, «Rodına», «Zenchenko» sııaqty iri sharýashylyqtar jaqsy tehnıkalar qoldanady, tyńaıtqyshty qajetti mólsherde paıdalanady, sapaly tuqym sebedi. Nátıjesinde aýa raıyna qaramastan, jylda mol ónimdi turaqty túrde alady. Biz eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi maqsat etsek, soǵan sáıkes baǵdarlama da jasalyp, onyń qarjylyq sharalary tolyq qamtamasyz etilýi tıis, – deıdi Senat depýtaty Muratbaı Joldasbaev.
«Alqaptan sórege deıin» jetse eken
Tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Úkimetke «Atameken» UKP-men birlesip, birneshe óńirdegi aýylda «alqaptan sórege deıin» kooperasııalyq tizbegin damytý boıynsha ilkimdi jobany iske qosýdy tapsyrǵany belgili. Bul óte ózekti másele. О́ıtkeni bıylǵy kóktemde Túrkistan óńiriniń sharýa qojalyqtary erte pisetin qyryqqabatyn der kezinde saýda sórelerine jetkize almaı qınalǵany eldiń esinde. Bul jaǵdaı bizde aýylsharýashylyq ónimin óndirýshiler men óndeýshi kásiporyndar jáne satýshy saýda jelileri arasynda bir júıege keltirilgen baılanys joq ekenin jáne basqa da kóp jaıdyń betin ashyp bergen bolatyn.
Mamandardyń paıymdaýynsha, birinshiden, bizde aýyl sharýashylyǵy ónimderin naryqqa jetkizýdiń durys logıstıkasy uıymdastyrylmaǵan. Ekinshiden, el óńirleri arasynda tıisti baılanys ornatylmaǵan, soltústik oblystardyń turǵyndary men mekemelerin ońtústiktiń ónimderimen qamtamasyz etý joldary joq.
Bir «qyzyǵy» biz óz ishimizde osylaı óńirlerimizben baılanysa almaı, birimizdiń ónimimizdi birimizge jetkizýge shamamyz jetpeı jatqanda, kórshi О́zbekstannyń erte pisken ónimderi Qazaqstan aýmaǵy arqyly Reseıge toqtaýsyz tasylyp jatyr. Tipti ortadaǵy deldaldar ózbekstandyq ónimderdi Túrkistan oblysynyń ónimderi retinde Reseıge reeksport jasaǵanyn basqa emes, Parlament senatynyń depýtaty Álı Bektaev basa aıtyp, Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan edi. «...Tek sońǵy úsh aıdyń kóleminde temir jol arqyly О́zbekstannan kelgen 24 myń tonnaǵa jýyq túrli kókónis ónimderi Reseıge reeksport jasalynǵan. Bul óz kezeginde, negizinen maıda jáne jeke qojalyqtardan quralatyn jergilikti taýar óndirýshilerdiń básekelestigin tómendetip, ónimderiniń ótpeı qalýyna áserin tıgizip jatyr» degen edi ol depýtattyq saýalynda.
Úkimet, árıne sharýa qojalyqtaryna qoldaý qarjy bólip, ónimderin sórege jetkizý joldaryn uıymdastyrǵan boldy. Biraq osy ózbekstandyq ónimderge qatysty qandaı shara qabyldandy? Shekaradan ónimderdi ótkizý barysy baqylaýǵa alyndy ma? Bul suraqtar basy ashyq kúıinde qaldy.
Jalpy, bul másele sý betine qalqyp shyqqan eken, endi nazardan tys qalmaýy kerek. Bul faktiler bizdegi deldaldardyń naryq zańyn óz qoldaryna alyp, oılaǵanyn jasap otyrǵanyn kórsetedi. Tamyryn tereńge jiberip alǵan deldaldarǵa tosqaýyl qoımasa, bıyl túrkistandyq dıqandar kıgen kepti ózge óńirdegiler de tartýy múmkin. Sondyqtan «alqaptan sórege deıin» jobasyn jaı ǵana el ishindegi kooperasııalyq tizbek dep emes, ulttyq múdde, ulttyq ónim óndirýshilerdi qoldaý, qorǵaý jobasy dep uqqan durys. Bul jobaǵa barlyq múddeli qurylymdar osyndaı kózqaras tanytsa, budan ulttyq ekonomıka utary anyq.
Meńdolla ShAMURATOV,
jýrnalıst
