Suhbat • 14 Tamyz, 2020

Janna Qýanysheva: «Kıno maıtalmandarynyń mektebi meniń ýnıversıtetime aınaldy»

804 ret kórsetildi

Qalypty tirshilikte óz keıipkerlerine uqsaı bermeıtin, biraq kásibı túısigi men tájirıbesin taǵdyr-talaıy ártúrli beıne­lerdi somdaýǵa arnaǵan aktrısa Janna Qýanyshevanyń kıno álemine kelýiniń ózi ózgeshe. Ulttyq kıno elıtasynyń úlken mek­tebinen ótip, otyzdan astam fılmdegi jarqyn beıneler arqyly kórermenine tanyldy. Dara jolyn ulttyq kınomen baı­lanystyrǵan keıipkerimiz salanyń dáýirlegen kezinde de, toqyrap quldılaǵan tusynda da óz kásibine adaldyq tanyta otyryp, óner jolynda qanat jaıa bastaǵan jas tolqynǵa bilgenin úıretýmen keledi. Búginde «Qurmet», «Parasat» orden­deriniń ıegeri, «Qazaqfılm» kınostýdııasy sarapshylar keńe­siniń, Kınematografıster odaǵynyń múshesi Janna Qýanyshevanyń esimi elimizdiń úzdik aktrı­salarynyń qatarynda atalady. Osy oraıda kásibı akter bolýdyń qyr-syrymen bólisken áıgili ártispen áńgimemizdi oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.

– Janna Shoraqyzy, sonaý jetpisinshi jyldardyń orta sheninde túsirilgen «Gaýhartas» fılmin qalyń kórermen áli kúnge saǵynyshpen eske alyp kóredi. Ulttyq kınomyzdyń naǵyz dáýirlegen tusynda ja­ryq­qa shyqqan kınotýyndy sizdiń ómirlik joldamańyz­ǵa aınaldy. Fılm sol tusta odaq kóleminen shyǵyp, shetel­derde joǵary baǵalandy. Qala tárbıesinde ósken boıjet­ken­niń aýyl qyzy Saltanat beı­nesimen betpe-bet kelgen sá­tinde qandaı áserde bol­dyńyz?

– Ulttyq kınomyzdyń altyn qoryna engen «Gaýhartas» fıl­mi rasynda da meniń kıno álemine bastaǵan joldamam ispetti. Osy kartınadan keıin kınoǵa úzdiksiz túse bastadym. 1975 jyly ja­ryq­qa shyqqan «Gaýhartas» fılminiń Búkilodaqtyq tusaý keseri 1977 jyldyń maýsym aıyn­da Máskeý qalasynda ótke­ni belgili. Rejısser Shárip Beı­senbaevtyń «Gaýhartas» kartı­nasy ulttyq kınostýdııanyń «Qyz Jibek» fılminen keıingi iri jobalarynyń biri retinde kó­rermenniń kózaıymyna aınaldy, shartarapqa tanyldy. 1976 jyly osy kartınadaǵy rólim úshin Bishkekte ótken Búkil­odaq­tyq festıvalda «Úzdik áıel róli» syılyǵynyń ıegeri atanýym kútpegen oqıǵa boldy. Kıno degenniń ne ekenin jete túsine qoımaǵan qalalyq qyz úshin mundaı deńgeıdegi róldi alyp shyǵý, keıipkerdiń obrazymen úılesý kóp eńbekti qajet etkeni sózsiz. Ekstremaldy sport túrimen aınalysyp, tórt túlikti tek haıýa­nattar par­ki­nen kórip júrgen men úshin beı­ta­nys keıipkerdiń álemine ený­diń qandaı qıyn bolǵanyn ózińiz boljaı berińiz. Salta­nat ekeýmiz eki bólekpiz. Ol kezde «Qazaqfılmge» qadam ba­sý degenniń ózi qandaı edi?.. Al­ǵash fılmge túsken kezde kıno óneriniń qudireti, bul ká­sip­tiń kıesi degendi múlde túsin­begen ekenmin. О́z isime degen jaýapkershiligim bolǵanymen de, ishki álemim kınoǵa daıyn emes edi. Degenmen de Bishkektegi Búkilodaqtyq festıvaldyń laý­reaty bolýym kıno ónerindegi ja­ýapkershiligimdi shyńdaı tústi.

– «Ajaryń ashyq eken at­qan tańdaı, nurly eken eki kóziń jaqqan shamdaı...» degen óleń joldary esińizde bo­lar. «Gaýhartas» rasymen de kınodaǵy baǵyńyzdy ash­qan dúnıe boldy. Káýken Ken­je­taev, Ámına О́mirzaqova, Ánýar Boranbaev, Nurmuhan Jan­tórın, Ánýar Moldabekov syndy qazaq kıno óneriniń maıtalmandary sizdi qanatynyń astyna ala júrip, kınonyń dańǵyl jolyna jetelep kelgendeı áser qaldyrady.

– Júregi jumsaq, júzi jaıdary, janary ashyq Saltanat túr-sıpaty jaǵynan uqsastyǵynan tańdaý maǵan túsken bolýy kerek. Kórermenniń kózaıymyna aınalǵan jarqyn obraz meni de birte-birte baýrap al­dy. Re­jıs­serdiń, qala berdi túsirý to­bynyń qoldaýynyń arqasynda keıipkerimmen betpe-bet keldim. Ishki álemin tanýǵa tyrystym. Ká­sibı keńesteri óz aldyna Káý­ken aǵa – ákem­­­deı, Ámına apa anam­nyń da, ájemniń de or­­­nyn al­mastyrdy. О́mir­­lik táji­rı­be­si mol jan retinde óz-ózimdi qor­ǵaýǵa úı­ret­ti. Kıno alańy tek myqty minezdi ta­lap etetindikten, bos­bel­beýlikke jol berýge bol­­maıtynyn eskert­ti. Ánýar aǵa qońyr mi­nezimen baýrap al­dy. Olar meniń kıno áleminiń qıyndyǵyn týra qabyldap, to­syr­qamaı, óz obrazymdy alyp shyǵýyma kúsh-jigerlerin saldy. Qa­laı úıretse, men de so­laı qımyldadym. Ult­tyq kıno­myzdyń ańyzyna aınalǵan tul­ǵalar meni barynsha aıalap, joly kúrdeli asýda qoltyǵymnan de­­mep, arqamnan qaǵyp tárbıe berdi. Osy kezeń­de qazaqtyń kı­no maıtal­man­­­da­ry­nyń mekte­bi me­niń ýnı­­ver­­sıte­ti­­me aınaldy. Adal­dyq pen shynshyl­dyq­­tyń tamyryn tereń tanydym. Tózim­di­likke úı­rendim. О́n­diriske bir­te-birte beıimdelip, boıymdaǵy bar ynta-jigerdi osy fılmge qosý­ǵa áreket ettim. Bul men ótken ká­­sibı mekteptiń bıik shyńy ispetti.

– Degenmen, bul fılmge de­ıin de túsirilim alańynan az da bolsa tájirıbe jınadyńyz emes pe. Alǵash «Jańbyr» fıl­mine kásibı sportshy re­tinde keldińiz. Aktrısa bolý­dyń alǵashqy qadamy da osy kezde bastaldy ǵoı.

– Meniń kınoǵa kelýim múl­de kútpegen jaıt. Anam al­ǵash­­qyda shyǵys tiliniń mama­ny bolǵanymdy qalady. Al ózim tárbıeshi, muǵalim-jat­tyq­tyrýshy bolsam dep edim. Mektep bitirgennen keıin Lenın­grad memlekettik ýnıversıteti­niń shy­ǵystaný fakýltetine oqýǵa tústim. Keıinnen kınoǵa oqýym ke­dergi bolmasyn degen maqsatta búginde Ál-Farabı atymen atalatyn Qazaq ulttyq ýnıversıtetine aýysýyma týra keldi. Oqýymdy sátti aıaqtap shyqtym. Mektep qabyrǵasynda júrgende ata-ana­myz meni jáne eki baýyrym men sińlimdi ýaqytymyzdy tıimdi paıdalanýǵa, denemizdiń shynyǵyp ósýine barynsha mán berdi. Osylaısha men alty jasymnan konkımen syrǵanap úı­rendim. Sport mektebinde tá­lim alyp, sýǵa sekirýge mashyq­tandym. Kınoǵa qadam basqan 1972 jyly mektebimizge bas ke­ıipkerdi almas­tyratyn dýbler izdeý maqsatyn­da kıno túsirý toby kele qal­dy. Jasym da, ká­sibı dárejem de sse­narıı talaptaryna saı kel­gendikten, «Jańbyr» fılmine túsetin bol­­dym. Ol kezde bizdiń synypta júzýdi biletin qazaq qyzy men ǵana bolatynmyn. Osylaı­sha meniń kınodaǵy debıýtim bas­ta­lyp ketti. Túsirý alańyna kel­gende kıno óndirisiniń ishki áleminen aqparat alǵanym bolmasa, bul ortany jyly qabyldaı almadym. Bir apta boıy jasandy jańbyr astynda ári-beri júgirip, sýǵa júzip, jattyǵýyma qaıta oraldym.

– О́mirińizdi basqa arnaǵa burǵan ári kınony kásibińiz retinde tanı bastaǵan kezi­ńiz 1975 jyly Bolat Man­surovtyń «Mahabbat týraly ósıet» fılmine túsý sá­ti­men tyǵyz baılanysty bol­dy. Bul kezde ómirlik ja­ry­ńyz, mahabbatyńyzdy kezdes­tirdińiz. Qazaq kınosynda ja­syndaı jarq etip sóngen Jam­byl Qudaıbergenovpen taǵdyr qostyńyz. Kınoda tabysqan jarasymdy jup jaıynda bú­ginde saǵynyshpen aıtylatyn estelikter kóp.

– «Jańbyr» fılmine tús­ken­nen keıin arada úsh jyldaı úzilis boldy. Kınostýdııada sýretim saqtalyp qalsa kerek, birde anama telefon shalyp, meni kıno synaǵyna shaqyrtty. Alǵashqy kúni rejıssermen áńgimelestim, óleń oqydym. Al kelesi kúni kelgende áskerı ushqyshtyń kıi­­min kıgen eresekteý akterdi baı­qadym, biraq asa mán bermegen ekenmin. О́zime berilgen mátindi jatqa aıtyp berip, rejısserdiń maquldaýynan óttim. Sonymen meniń úlken kınodaǵy qadamym bastalyp ketti. Al túsirý ala­ńyndaǵy áriptesim, áskerı ush­qysh kıimindegi Jambyl Qudaı­bergenov bolyp shyqty. Ol kezde Jambyl Máskeýden VGIK-ti bitirip kelgen ári birqatar fılm­ge túsip úlgergen kásibı akter. Osy sát ekeýmizdiń de ómirimizge kúrt ózgeris ákeldi. «Mahabbat týraly ósıet» fıl­mi mahabbat álemine baýrap áket­kendeı boldy. Túsirilim aıaq­talǵannan keıin men «Gaýhartas» fılmine bekitilip, Qapal-Ara­sanǵa shyǵarmashylyq toppen birge eki aıǵa issaparǵa ket­tim. Biraq araqashyqtyq bizdi jaqyndastyrýǵa asyqtyrdy. Saǵynyshqa toly osy kezde Jam­byldyń maǵan degen sezimi de ózgeshe boldy. Ǵashyqtar bir-birine gúl syılap, sezimderin bil­dirip jatatyn bolsa, Jambyl sá­lem­deme retinde kókónis toly sómke berip jiberetin. Osy­laı­sha men ózime meıirimin tókken azamatqa on segiz jasymda tur­mysqa shyqtym. Biz baqytty ot­basy boldyq. Jambyldyń en­shisinde bul kezde jıyrmadan astam kartına bar. Kóbine minezdi obrazdardy somdaıtyn onyń aldaǵy maqsaty tarı­hı rólderdi oınaý bolatyn. Qyr­ǵyz rejısseri Tolomýsh Okeevten Shyńǵyshannyń róline shaqyrtý alǵan kezi. Sol kezeńde baryn salyp, tyńǵylyqty da­ıyndalǵany óz kásibine degen jaýapkershiligi dep bilemin. Bi­raq taǵdyrdyń jazýy basqasha boldy... Jambyl meniń ár fıl­mime, rólime qatysty oılaryn aıtyp otyrdy. Kınoda tulǵa bolyp qalyptasý úshin myqty mektep qana emes, janyńda seni túsinetin, qoldaıtyn jannyń bolýy mańyzdy. Akterlik kásip­tiń kermek dámin tata júrip, Jambyldyń janynda júregimniń túbine uıalaǵan qýanyshqa toly jyldardy basymnan ótkerdim. Bálkim, ómirden erte ótip keterin sezgen bolar, meni barynsha qam­qorlyǵyna bóleýge tyrysty.

– Janyńyzdyń jalaýy bol­ǵan jandy saǵynyshpen eske ala otyryp, ómirlik kezeńderde ókingen kezderińiz boldy ma? Al jaqyn jandaryńyz ak­terlikti tańdap jatsa, qalaı qabyldar edińiz?

– О́mirge degen ókpem de, óki­nishim de joq. Janymda Jam­bylymnyń jalǵasy ulym Er­jan bar, eki nemerem ósip ke­ledi. Erjanym – sýretshi, óz isi­niń kásipqoıy. Nemerelerim bolashaqta akter bolam dep jatsa, úzildi-kesildi qarsy bolamyn. О́ıtkeni olardyń júgi aýyr salaǵa ómirlerin sarp etkenin qalamaımyn. Aman-esen azamat bolyp óskenin kórgim keledi.

– Akterlik jolyńyzda she­teldik kıno kompanııalarmen birlesken birqatar jobada jumys istedińiz. Kınonyń tili ortaq degenimizben, ony qabyldaıtyn ortanyń, keıip­ker men akterdiń ishki dúnıe­tanymynyń úılesim tabýyn­daǵy ózgeshelikterdiń bolýy zańdylyq. Otandyq akter­lerdiń sheteldik áriptesterinen ozyq túsip, kem qalatyn tus­tary bar ma?

– 1988 jyly Japonııa men KSRO kınostýdııasynyń bir­lesken «Qadam» fılminde, al 1994 jyly О́zbekstan men Reseı túsirgen «Únsizdik kodeksi-2», 2010 jyly túrik áriptester­men birlese túsirgen «Astana – ma­habbatym meniń» serıalyna tústim. Kıno akterler úshin tili de, túsinigi de ortaq ózgeshe, jeke bir álem. «Gaýhartastan» keıin túsken kınolardyń qa­ta­rynda ataqty Nurmuhan Jan­tórınmen «Toǵyzynshy ul­dan saqtan», «Syńǵyryq aptap merzimi», «Uzaq qus joly» fılm­derine tústim. Nurmuhan aǵadaı qazaq kıno óneriniń sań­laǵymen bir óndiris alańynda eńbek etý shyǵarmashylyǵymdy taǵy da bir satyǵa kóterip tas­tady. Jantórındeı tulǵadan alǵan tálimim shyǵarmashylyq ómirime azyq bolyp keledi. Al kezinde Ánýar Moldabekovtiń salmaqty da, baısaldy minezinen tektilikti tanydym. Búginde más­keýlik áriptestermen shyǵar­mashylyq barysynda ózim ótken kásibı mekteptiń ádisterin kıno óndirisinde paıdalanyp júr­genin baıqaımyn. Osy oraıda jastyq shaǵymda kóp nársege mán bermegendigime, sondaı-aq qazaq kınosynyń kásibı mektebinen dáris alǵan qazaq akterleriniń sheberhanasy myqty bolǵandyǵyna kóz jetkize túsemin. Al shetel akterleriniń bizden asyp ketken jeri joq. «Astana – mahabbatym meniń» serıalynan keıin túrik áriptesterimizdiń qazaq akterlerinen kóp nárse úırendik deýiniń ózi bizdiń kıno­nyń dárejesin kórsetedi. Shetel akterleriniń basty ereksheligi – belgili bir júıemen jumys is­­teıtindiginde. Qımyl men qoz­­ǵalysqa mán beredi. Kásibı er­­kindik basym. Olardan óz-ózińdi baǵalaý, táýelsiz bolýdy úırenýge bolady. Al ulttyq kınonyń bas­ty ereksheligi onyń ón boıynda ár keıipkerdiń, ár akterdiń kásibı ǵana emes, ómir sýreti jatady. Stanıslavskıı mektebinen ótken bizdiń kınonyń utymdy tusy osy.

– Daǵdarysty kezeńmen baı­lanysty 90-jyldary «To­ǵys­qan taǵdyrlar», «Sa­ran­cha» serıaldaryna tústińiz. Bú­ginde birqatar tájirıbeli ak­terlerdiń kásibı deńgeıime nuqsan keledi degen sebeppen serıaldarǵa túsýden bas tartyp jatatyndyǵyn estip qalamyz. Serıaldarǵa jıi tús­ken aktrısa retinde mundaı pi­kirge kóz­qarasyńyz qalaı?

– Ýaqyt akterden úzdiksiz tájirıbeni, izdenisti talap etedi. О́z áriptesterińniń, sheteldik akterlerdiń kásibı qadamyna zer salyp otyrý da mańyzdy. Osy oraıda Fransııa, Amerıka, Eýropa, t.b. elderdiń serıaldaryn jıi qarap otyramyn. Tanymal, álemdik deńgeıdegi rejısserler, ssenarıster men akterler serıaldar alańynda jumys istep jatqanyn kóremin. Búginde kó­rermenderdiń serıaldarǵa qy­zyǵýshylyǵyn baıqaýǵa bolady. Akter shyǵarmashylyǵyn serıaldar arqyly da shyńdaı alady. О́z basym bes jylǵa jýyq bes júzdeı serııasy kórermenge jol tartyp, kópshiliktiń júre­ginen oryn alǵan «Toǵysqan taǵ­­dyrlar» serıalynan kóp tá­­ji­­rıbe jınadym. Osy jyldar­da kıno sheberhanasynyń ókil­derimen bite qaınasa júrip, bir otbasynyń múshelerindeı bo­lyp kettik. Qýanyshymyzdy da, shattyǵymyzdy da birge ótker­dik. Jınaǵan tájirıbem uzaq jyl­darǵa arqaý bolady dep nyq aıta alamyn. Bul alańǵa qa­zaq, orys, koreı teatrlarynan tanymal akterler jınaldy. Búginde olardyń kópshiligi Reseıdiń, she­telderdiń kınola­ryna túsip júr. «Toǵysqan taǵdyrda» ká­sibı ıntellektýaldy elıtanyń ókili Saǵı Áshimovpen birge ju­mys isteýdiń sáti tústi. Saǵı qarapaıym, jaıdary jan bolatyn. Onyń bolmys-bitimi de ózgeshe edi. Jarqyraǵan jul­dyzynyń erte sónip qalǵanyna ókingennen basqa amalymyz joq. Boıyndaǵy baryn ulttyq kınomyzǵa bere almaı ketken jar­qyn tulǵa jaıynda bir-eki sóılemmen aıtyp jetkizý árı­ne, jetkiliksiz. Bir otbasyndaı bolyp ketken akterlerdiń se­rıal­dardaǵy taǵdyr-talaıy búginde úlken kınomyzdyń bir bólshegine aınalǵany anyq.

– Siz elý jylǵa jýyq «Qa­zaqfılm» qabyrǵasynda eń­­bek etip kelesiz. Birqatar jyl­ «Kınoakter» shyǵar­ma­shylyq birlestigin basqar­dy­ńyz. Kınodaǵy rólderińiz­ben qatar kıno óndirisine akterler tańdaý, olardyń kásibı shyńdalý úrdisine úzdiksiz atsalysyp kelesiz. Kıno áleminiń jas ókilderine ózińiz ótken mek­teptiń paıdasy tıgen bolar...

– «Qazaqfılmde» sonaý 70-jyl­dardyń aıaǵynan bergi ara­­lyqta elý jylǵa jýyq eń­­bek etippin. Akterlik bólimge je­tek­shilik etken jyldarda kıno ón­di­risine akterler tańdaý, olarmen kásibı jumys isteý jaǵy­­­na kóp kóńil bólindi. Osy jyl­darda kınoda endi qalyptasyp ke­le jatqan talantty jas tol­qyn­nyń ómirge, ýaqyt údesine ­be­­­ıim­­­­­diligi, jyldamdyǵy, oıy­nyń ozyq­tyǵymen erekshe­le­­ne­tin­­­digin ańǵardym. Jas ak­ter­­ler­­­men jumys barysynda qa­zaq kı­no­synyń qara shańy­raǵynda ke­­shegi ózim ótken úlken mekteptiń úl­gisin kórsetip, kásibı bilimimdi ba­­rynsha berýge tyrysyp kelemin.

– Zamanaýı kórermenniń su­ranysy qandaı? Búgingi kúnniń fılm­derinen ne kóresiz, neni kór­gińiz keledi?

– Kezindegi keńestik, otandyq kıno óndirisiniń shoqtyǵy bıik der edim. О́mirdiń úlken mek­tebinen ótken kásipqoılar qurǵan qazaq kıno óndirisi kezinde qan­shama jaýhar týyndylardy ómir­ge ákeldi. Ár fılmniń kórkemdik jaǵyna qatty kóńil bólinetin. Oǵan dálel retinde búginde álem­dik deńgeıge kóterilgen fılm­derimizdi ataı alamyz. Ol ke­zeń­de kınolar jyldap túsirilgen bolsa, qazirgi fılmderge bar-joǵy bir-bir jarym aı ýaqyt ketedi. Búginde jeńil sıýjetke negizdelgen jobalar men komedııalar kóbeıip ketti. Mazmundy, qoǵam údesinen shyǵatyn joba­larǵa esh qarsylyǵym joq. De­genmen de búgingi kórermenge ko­medııa emes, ómirlik mańyzy bar áleýmettik fılmder kerek. Kıno tarıhty, bútin bir el­diń ótkeni men búginin taspaǵa tú­siretin óndiris deıtin bolsa, qys­qa merzimde jaryqqa shyqqan fılmder qunyn joǵaltyp, óz bıigine jete almaıtynyna kóz jetkizip kelemiz. Árıne óz ká­sibine berilgen, bilimdi jastar ósip keledi, biraq olardyń naǵyz kınoda jumys isteýge ýaqyty joq. Bálkim, ýaqyttyń talaby da osylaı shyǵar. Karantınge baılanysty qazirgi kezde kınoteatr­lar jumys istemeıdi. Búgingi kó­rermenniń kózdegeni – ǵalamtor. Kınematografııa kon­tentiniń de televıdenıe formatyna kóshý úrdisine tańdana almaımyz. De­genmen ulttyq fılm óndirisin damytýǵa bar ǵumyryn arnaǵan tulǵalarymyzdyń eńbegi esh ketpeıtinine ári olar salǵan qazaq kınosynyń sara joly jarqyn ekendigine sengim keledi.

 – Áńgimeńizge rahmet.

1

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Qarýly Kúshterdiń spartakıadasy ótti

Aımaqtar • Búgin, 15:17

Aqtaýdaǵy "Masat" bazarynda órt shyqty

Aımaqtar • Búgin, 14:00

Tarıhı nysandar jańǵyrtylýda

Qazaqstan • Búgin, 13:05

"Balapan" telearnasyna - 10 jyl

Qazaqstan • Búgin, 11:00

Oralda "Juban" qoıylymynyń premerasy ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Búgin – Eńbek kúni

Qazaqstan • Búgin, 09:20

Uqsas jańalyqtar