Baıanaýyl – qazaqtyń mańdaıyna bitken kórkem tabıǵatymen erekshelenetin qutty meken ǵana emes, bul óńir qol bastaǵan batyrlarymen, sóz bastaǵan sheshenderimen, qasıet daryǵan áýlıelerimen, sýyrypsalma aqyn-jyraýlarymen, ǵulama ǵalymdarymen áıgili. Tunyp turǵan tarıhtyń kıeli mekeni.
Baıanaýyl – qazaqtyń mańdaıyna bitken kórkem tabıǵatymen erekshelenetin qutty meken ǵana emes, bul óńir qol bastaǵan batyrlarymen, sóz bastaǵan sheshenderimen, qasıet daryǵan áýlıelerimen, sýyrypsalma aqyn-jyraýlarymen, ǵulama ǵalymdarymen áıgili. Tunyp turǵan tarıhtyń kıeli mekeni.
Osy oraıda, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Túptep kelgende tarıh tek ǵylym úshin zerttelmeıdi. Ol eń aldymen tarıhtan taǵylym, sabaq alý úshin zertteledi», degeni oıǵa oralady.
Jaqynda qazaq ǵylymynyń atasy atanǵan Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń memorıaldyq murajaıy qaıta jabdyqtalyp, kúrdeli jóndeýden ótti. Igilikti istiń tek baıanaýyldyqtar úshin ǵana emes, álem mádenıeti salasyndaǵy rýhanı qundylyqtardy tanýda, olardy ǵylymı turǵyda zerttep ony nasıhattaý, osy negizde san urpaqqa patrıottyq tálim-tárbıe berýde mańyzdy ról atqaratyny aqıqat.
О́skeleń urpaq úshin bul ulttyq tarıhymyz, ulttyq maqtanyshty kúsheıtýdiń, otanshyldyqty arttyrýdyń qýatty tetigi. Al otanshyldyq sezim – uly isterdiń bastaýy.
Memleket basshysynyń «Ulttyq mádenıetti kóterý – ulttyń tarıhyn kóterý arqyly ultshyldyqqa bet burý emes, biz kópultty memlekette ómir súrip otyrmyz. Sondyqtan biz barlyq halyqtardyń tarıhy men mádenıetine qurmet sezimimen qaraımyz. Endeshe, sol ulttyq mádenıetimizdi ulyqtap, bar men joqty túgendep, júıelep, keler urpaqqa amanattaý basty maqsatymyz», – degeni bar.
Rasynda da, elimiz damýdyń jańa kezeńin bastan ótkerýde. Maqsatymyz aıqyn, baǵytymyz túzý. Endeshe, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn jan-jaqty jańǵyrtý, sharýashylyq júıesin ártaraptandyrý, halyqtyń ómir súrý deńgeıin jaqsartý jolynda ár qazaqstandyqtyń ıyǵynda zor jaýapkershilik baryn esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Bul rette, qoǵamdy odan ári kórkeıtip álemdegi alpaýyt memlekettermen tizginin teń ustaý jolynda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý mańyzdy qadam ekenin aıtyp ótýimiz kerek.
Ǵulama ǵalymnyń murajaıyn zaman kelbetine saı qaıta jańǵyrtýǵa azamattyq tanytqan – Tımýr Asqaruly Qulybaev boldy. Ol baıanaýyldyq el aǵalarynyń ótinishin jerge tastamady, ıgi iske qoldaý kórsetti. Jomart jan óz qarajatynan qomaqty qarjy bólip, akademıktiń týǵan qystaýy, balalyq shaǵy men at jalyn tartyp mingen azamattyq kezeńinen syr shertetin eki zaldy tolyq jańartýǵa múmkindik berdi. Kelýshiler ǵımarattyń ekinshi qabatyndaǵy «Akademık Qanysh Sátbaevtyń artynan qalǵan óshpes izi» dep atalatyn qosymsha bólmeden mol málimet ala alady.
Túsingen janǵa mádenı-rýhanı eskertkishter bizge ata-babamyzdan qalǵan mura. Al, mádenı mura – joǵymyzdy túgendep, barymyzdy baıyptaýǵa múmkindik beretin qazyna.
Tusaýkeserge qatysqan Baıanaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, aqyn, ardager ustaz Zekebaı Soltanbaev saýapty iske demeýshilik jasaǵan Tımýr Asqarulyna ystyq yqylasyn bildirip, júrekjardy lebizin jetkizdi.
– Rýhanııat oshaqtaryna qoldaý kórsetý arqyly siz bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasyndaǵy mindetterdi de naqty ispen júzege asyrýdasyz. Bul sizdiń otandyq tarıhty jańǵyrtý, qoǵamdaǵy toleranttylyq pen jasampazdyq rýhty qalyptastyrýǵa qosqan úlesińiz ekeni daýsyz, – dedi ol.
Jomarttyq pen márttiktiń naq úlgisin kórsetken Tımýr Qulybaevtyń belsendilik tanytýy arqasynda jańasha keıipke engen kelesi ǵımarat – aýdan ortalyǵyndaǵy «Musa myrza» meshiti.
Bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt buryn irgesi qalanǵan Allanyń úıin 1861 jyly óz dáýirinde ataqty bı, etnograf, patsha armııasynyń polkovnıgi, orys, fransýz tilderin jetik meńgergen oqymysty, ıaǵnı el tutqasy bolǵan tarıhı tulǵa Musa Shormanov salǵyzǵan bolatyn. Alaıda, Keńes dáýiri tusyndaǵy solaqaı saıasat pen ateıstik ıdeologııa saldarynan meshit jabylyp, kınoteatr, sport ǵımaraty maqsatynda qoldanylǵan.
Qazaqta «tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», degen qanatty sóz bar. Osyny ómirlik qaǵıda tutqan Tımýr Qulybaev Qazaqstannyń damýynda Úkimet, qoǵam jáne bıznes múmkindikterin biriktirý bastamasyn kóterdi. Nátıje kózge kórinip tur. Qazirgi tańda kásipkerliktiń qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik ómirimen tyǵyz ushtasyp ketkenin ańǵarý qıyn emes. Kásibı sheberligi men joǵary uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda Tımýr Asqaruly qazaqstandyq bıznes-qoǵamnyń barynsha belsendi jáne serpindi bóligin óz qataryna shoǵyrlandyryp otyr.
– Qazaqtyń birtýar tarıhı tulǵalary men ult maqtanyshyna aınalǵan ataqty qalamgerleri men zerdeli ǵalymdary shyqqan Baıanaýyl ólkesiniń rýhanı-mádenı tynysynda ıgi bastamalar tabysty júzege asýda. Otandyq tarıh pen ulttyq qundylyqtarymyzdy tereń taný, ǵylymı zerdeleý jáne keler urpaq ıgiligi úshin saqtaý jolynda «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa demeýshi bolǵan mundaı azamatqa aıtar alǵysymyz sheksiz, dep Maıqaıyń kenti ardagerler keńesiniń tóraǵasy Muhtar Ábenov aǵynan jaryldy.
«Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn», deıdi dana halqymyz. Elgezektigimen erekshelengen Tımýr Qulybaevtyń qolǵa alǵan isti tyndyrmaıynsha damyl tappaıtynyna jergilikti halyqtyń kózi jetti. Tipti, óz isiniń has sheberlerin de taýyp berip, naǵyz azamattyq tanytty deıdi baıanaýyldyqtar.
«О́li razy bolmaı, tiri baıymaıtynyn» eskersek, aldaǵy ýaqytta da atqarylýǵa tıis sharalar az emes. Máselen, áýlıe qonǵan Máshhúr Júsip babamyz jatqan qorymda «Eskeldi» keshenin ashý oıda bar. Bul degenimiz – óńirde, tutastaı alǵanda elimizde týrızmdi damytýǵa jasalatyn qadam, taptyrmas múmkindik ekeni daýsyz.
Sondaı-aq, Musa myrza kesenesin qaıta qalypqa keltirý, kóne dáýirlerden syr shertetin tarıhı balbal tastar jaıly mol maǵlumat beretin keshen turǵyzý syndy baǵdarlama qabyldap, aımaqqa otandyq jáne sheteldikter demalýshylardy kóptep tartýdyń júıeli jumystary júrgizilmek.
Árıne, tizbektelgen sharalardy ómirsheń etýde de dál osyndaı azamattardyń qoldaýy jalǵasyn tabady dep senim artamyz.
Tilin, dilin, ádebıetin, mádenıetin, tarıhyn súıip, ult rýhanııatynyń janashyry bolǵan, otanshyldyq kózqarasy bıik, elin, jerin qadir tutqan osyndaı abzal da, ardaqty azamattary bar qazaq eliniń keleshegi kemel, bolashaǵy baıandy bolady. О́ıtkeni, qazaqtyń qashanda memleket múddesi men el ıgiligi jolynda qyzmet atqarýdy baqyt sanaıtyn, aýyzbirshilikten aınymaıtyn, aq júrek jurtty qýatty ult bolýǵa jeteleıtin Tımýr Qulybaevtaı arda uldary bar.
Jumabek SMANOV.
PAVLODAR.
