Jańsaqtyqtarǵa jol berilmese eken

Qazaq rýhanııatyn, halyq sanasyn ósiretin óleńderiniń mıssııasy máńgilik dep sanalǵan Abaıdyń ǵylymı ómirbaıany men ádebı murasyn álemge tanytqan, abaıtanýdyń negizin qalaǵan Muhtar Áýe­zovten bastap búgingi kórnekti abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetulyna deıingi úlken kósh kerýeni uly aqynnyń búkil adamzatqa ortaq rýhanı muralaryn júıeli zerttep kele jatqany ádebıet­súıer qaýymǵa jaqsy tanys. Alaıda soń­ǵy kezderi tarıhı tulǵalarymyzdyń elge etken eńbekterine kúdikpen qaraıtyn kúmándi bir toptyń boı kórsetýi eriksiz oılantady. Qazaqtyń qytyǵyna tımek bolǵan qytymyr, qııańqy qısyndar, álde ádeıi, alýan túrli pikir týǵyzyp eldi adas­tyrǵysy kelgenderdiń kóksegeni ne? Árıne ádebı ortada árdaıym bolyp turatyn pikirtalastarǵa qashanda jol ashyq, eger aıtar qısyny dáleldi, naqty, nanymdy bolsa. Áıtpese M.Áýezov aıtqandaı: «... Qurǵaq kúdik ǵylymdy ósirmeıdi. Ol dánsiz gúldeı ómiri joq, ózinen ári qaraı órbiter násili joq, tul sóz bolady» (Áýezov.M. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy.30-t.Almaty: «Jibek joly» baspa úıi,2007.-426 bet. «Abaı murasy jaıynda».150 b). Shynynda da dálelsiz, dármensiz jáne kóp qatelikterge toly, shalaǵaı shabýyl kimge qajet? Alaıda mundaı múlt ketýshilik irgeli zertteýler men kúrdeli ǵylymı eńbekterden góri búginde sánge aınalǵan blogelerge búıregi buryp turatyn jastardy jańsaqtyqtarǵa uryndyrary da haq. Sondyqtan san ǵasyrlyq halyqtyń tarıhyna, oı qazynasyna, shyǵarmashylyq tulǵalarymyzdyń muralaryna degen kúpirlikke toly shalaǵaı oıdyń shataǵy, jaýapsyz jeńildigi, keleńsiz kúdiginen arylǵanymyz abzal.

Uzaq ýaqyttan beri júıeli túrde zert­telip kele jatqan abaıtaný salasyndaǵy aǵa býyn, qazirgi býyn zertteýshileriniń eńbekterin eshkim joqqa shyǵara almas. Olardyń atyn atap, túsin tústep, eń­bek­terin tizýdiń de zárýligi joq. Kóziqa­raq­ty qazaq oqyrmany Abaıdy tanymaýy, ǵu­lamanyń ǵumyrnamasyn bilmeýi tipti múmkin emes.

Qazirgi aqparat júıesinde ártúrli adas­tyrýshylyq pıǵyldaǵy maqalalar avtorlary osy kúnge deıin kópshilikke belgi­li bolsa da Á.Bókeıhanov, A.Baıtursy­nov, K.Ysqaqov, M.Dýlatov, M.Áýezov, Y.Mus­­­tam­baev, B.Kenjebaev, t.b. sań­laq­tarymyzdyń ǵylymı-tanymdyq zert­teý­leri men aqyn ómirbaıanyn arhıv do­ký­mentteri negizinde zertteýge úlken úles qos­­qan akademık Á.Marǵulan, arhıv ma­many, tarıhshy F.Kıreev, tarıh­shylar E.Bekmahanov, L.Áýezova, Á.Jı­r­en­shın, J.Qasymbaev, ádebıetshiler Q.Muha­met­qanov, M.Myrzahmetov, M.Beı­sembaev, T.Jurtbaev, B.Asyljanov, B.Baıǵalıev, t.b ǵalymdarymyzdyń eń­bekterimen tanyssa artyq bolmas edi. Abaıǵa qatysty arhıv dokýmentteri Moskva, Peterbýrg, Omby, Almaty, Se­meı, t.b. qalalardaǵy iri arhıvterde saq­talǵany málim. Olardyń osy kúnge deıin zerttelip, ǵylymı aınalym­ǵa engenderi, áli de izdenýshiler shyqsa tabylsa anyq­talar tarıhı derekter kóptep tabylary ta­bıǵı zańdylyq.

Jáne bir eskerer jaıt osy kúnge de­ıingi abaıtanýdyń ózekti máseleleri, aqynnyń ǵylymı ómirbaıany keńestik ke­zeńde jazyldy. M.Áýezovten bastap ózge de zertteýshiler sol kezeńniń saıasa­tyna sáıkes Abaıdyń ómirbaıany men shy­ǵarmashylyqtaryna qatysty pikirlerin tolyq jáne ashyq aıta almady, kóbine ısharatpen, astarly túrde jetkizip otyrdy.Aqyn ómirbaıanyna qatysty kezinde ústirt, taptyq kózqaras turǵysynan zerttelgen máselelerdi, tarıhı shyndyqty qalpyna keltirý jumystary búgingi táýelsiz oı-sana turǵysynan qaıta qaralyp, rýhanı jańǵyrý talaby boıynsha ınterpretasııalansa tyń ǵylymı jetistikterge qol jetkizýge bolar edi. Olar joq emes bar, óıtkeni ǵylym úne­mi damý ústinde. Degenmen ózge órkenıet­ti elderdiń ádebıettanýyndaǵydaı abaı­tanýdy zertteýdi álemdik deńgeıge jetki­zip, qoǵamdyq pikir qalyptastyra almaı kelemiz.

Abaıdy taný men tanytý máseleleri, zerttelý jaıy da óz kezegin kútken kúr­deli taqyryptardyń biri. Abaıdyń ǵy­lymı ómirbaıany men shyǵarmalaryn, on­­daǵy búkil adamzatqa ortaq oılaryn álemdik rýhanı keńistikte tanytý úshin onyń týyp-­­ósken mekenjaıyndaǵy mura­jaılaryn­daǵy sırek kezdesetin eksponattar men ádebı muralaryn álemdik deńgeıge shyǵarý máse­lesi qolǵa alynsa nur ústine nur bolar edi.

Osy oraıda Lev Tolstoı men Abaı zamandas bolǵany, olardyń ómirge degen kózqarastary da shyǵarmashylyq murat­tary da ortaq bolǵandyǵy oılandyrmaı qoımaıdy. Ekeýi eki ulttyń ókili bola tura qarapaıym tirshilik keship, búkil adam­zat­qa ortaq ádilettilikti ónege etip, búkil sana­ly ǵumyrlaryn soǵan arnaǵan danalar bol­dy. Ekeýi álemniń eki buryshynda otyryp, ortaq oı qozǵady, adamgershilikti tý etti, halyqtyń kókirek kózin ashýǵa umtyldy. Qastaryna bilim qýǵan, ónerge asyq, kókiregi oıaý jastardy jınap, ádebı orta qurdy. Aıtalyq, Abaı aýylynda ústi-ústine aǵylyp kelip jatqan aqyndar, ánshiler, dombyrashy, qobyzshy-kúıshiler, bıshiler, sheshender men kósemder kerýeni úzilmese, Tolstoıdyń ataqty Iаsnaıa Polıanasynda da dúnıe júzindegi ataqty aqyn-jazýshylar, ǵalymdar men ónerpazdar, sýretshiler, nebir zııaly qaýym ókilderi aǵylyp kelip jatatyn. Búkil álem Tolstoıdyń talantty týyndylarymen sýsyndap, tánti bolyp, tabynyp jatsa, uly qazaq dalasy Abaı jyrlary arqyly álemdik órkenıetti sanalaryna sińirip, kókirekteri kúmbirlegen kúı men ánge, ertegi men jyrǵa, jumbaq pen jańyltpashqa, shejire men sheshendiktiń nebir káýsar bulaǵynan nár alyp, nur­lanyp, shabyttyń shýaǵyna shomylatyn erekshe shyǵarmashylyq jaǵdaıdy bastan keshti. Kúni búginge deıin Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy osy qarqynnan, osy shy­ǵarmashylyq shýaqtan aryla qoımapty. О́ıtkeni Tolstoıǵa tabynyp kelýshiler sany tolastamaıdy eken. О́kinishke qaraı, búgingi Abaı aýyly, jalǵyz danamyz ǵana emes, Shákárim, Muhtar dúnıege kelgen «Ulylar mekeni» japandaǵy jalǵyz úı bolyp, jetimsirep turǵanyn kórgende kó­kiregiń eriksiz shymyrlap, «óz qadirin bilmegen qaıran qazaǵym» demeske lajyń qalmaıdy. Kezinde qazaq rýhanııatynyń ordasy bolǵan Abaıdyń ataqty Jıdebaıynda álemdik oılar týyp, damyp, búkil dalaǵa tarap, uly aqyn tárbıelegen nebir ǵulama ǵalymdar, aqpa aqyndar, kemeńger oıshyldar sol kezeńniń ózinde Tolstoıdyń shyǵarmalaryn tárjimalap, qazaq oqyr­mandaryna taratyp jatqanyn qaı qa­zaq umyta qoısyn! Alaıda Abaıdyń Jıde­baıy da Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy sııaqty qonaǵy arylmaı, yrys-berekesi qashpaı, qazaq halqynyń ádeptiligi men adamgershiligin, áni men jyryn, óneri men órkenıetin jutatpaı, bóten jurtqa jarqyratyp kórseter jyr jumaǵy, jer jánnaty bolsa ǵoı shirkin degen arman oı, ásirese bıylǵy Abaıdyń mereıtoıy ke­zinde jıi mazalaıtyn boldy. Abaı aýy­lynyń barlyq qundylyqtary ishki-syrt­qy qunarymen qaıta qalyptasyp, álem áde­bıetshileriniń tabynar, tabysar qutty mekenine aınalsa nur ústine nur bolary sózsiz. Abaı Tolstoıdyń shyǵarmalaryn ózi tárjimalamaǵanymen aınalasyndaǵy shákirtterine (Shákárim Qudaıberdiuly, Halıolla О́skenbaıuly, t.b.) oqytyp, ár týyndysyn taldap, mazmun maǵynasyn ashyp, túsindirip, aýdarýyna baǵyt berip, baqylap otyrǵan. О́zi de Tolstoıdyń týyn­dylaryndaǵy danalyq oılarǵa qa­nyǵyp, oıyna tamyzyq etip otyrǵan. Áıtpese: «Oıynda joq biriniń Saltykov pen Tolstoı, Iа advokat, ıa tilmash, Bolsam degen bárinde oı...» dep jazar ma edi? Bul bir taýsylmaıtyn taqyryp jáne kúrdeli, aıtsań ádebı deregi muhıttaı mol mura. Ol arnaıy zertteýdi talap etetin taqyryp. Qalaı degende de bir-birin tústep tanymasa da talanttary men oı-tanymdary tamyrlas jatqan eki ulttyń ókili, bir dáýirdiń urpaǵy – Abaı men Tolstoı HIH ǵasyrdyń jartysy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy adamzatqa ortaq rýhanı ómirge erekshe áser etken ózgeshe kórkemdik qubylys ıeleri bolǵanyn búgingi urpaq jaqsy bilse eken degen tilek bar. Oraıy kelgende aıta keter jaıt, Abaı aınalasyndaǵy aqyn balalary men shákirtteri ǵana emes, eki ǵasyr burynǵy, ıaǵnı Tolstoıdyń tu­syndaǵy jerlesterimizdiń ózi onyń shy­ǵarmalarymen jaqsy tanys bolyp, tipti óz rızashylyqtaryn bildirip hat jazyp, tárjimalaýǵa ruqsat suraǵan ádebı derekter de bar. Mine, osynaý ǵylymı maǵ­lumaty mol tarıhı derekter de, Abaıdy tanýǵa degen qushtarlyq máseleleri óz iz­denýshilerin kútken keleli taqyryp.

Endi osy eki ulyǵa ortaq taǵy bir tań­ǵalarlyq qasıet-qarapaıymdylyǵynda. Qasyndaǵy sharýalarmen teńdeı júrip, teńdeı kıinip, ózin ózgeden bıikpin de­meıtin ulylardyń ekeýiniń de qarapa­ıymdylyǵy sonshalyqty, ózin zııaly qaýym ókiline de qospaǵan ǵoı. Al adam­gershiliktiń bıik úlgisin tanytqan, bú­kil adamzattyń sanasyna ulylyqtyń uıasyn salyp, teńdik, ádildik, bilimdilik, mádenıettiliktiń máıegin ornatyp, rýhanı tóńkeris jasaǵan uly tul­ǵalardy kim «ıntelllıgent emes» dep aıta alady? Alaıda Tolstoı: «Iа rad chto ne ıntellıgent» degen. Al endi «kásibı ádebıetshi emespin» degenine kelsek, onyń «Chto ta­koe ıskýsstvo?» degen kólemdi de kúr­deli eńbeginde ne joq, ádebıet tarı­hy da, syny da, teorııasy da bar. Ol ózi­niń zamandastary men álemdik áde­bıet­tiń iri ókilderiniń shyǵarmalaryn der kezinde oqyp, taldap, tanyp, óz pikirin bildirip otyrǵan. О́ziniń zamandastary Týrgenevtiń, Pýsh­kınniń, Chehovtyń shy­ǵarmalaryn, Belınskııdiń syndaryn qadaǵalap oqyp, júıeli túrde pikirin bil­­dirip otyrǵan. Tipti Belınskııdiń sy­­­nynan soń Pýsh­kındi endi tanydym dep tamsanǵany da belgili. Al Pýshkın shy­ǵarmalaryn oqyp túsiný arqyly ózin tapqan, óz-óziniń shy­ǵarmashylyq mu­ra­tynyń mánin uqqan dese de bolady. Ol únemi áıeline: «Mno­go­mý ıa ýchýs ý Pýshkı­na, on moı otes...», deıdi eken (Tol­staıa S.A.Dnevnıkı: V 2 t. M. 1978. T.1.S.500). Álemge áıgili danyshpan L.N.Tolstoı Pýsh­kındi qandaı rýhanı ustaz, áke tutsa Abaı da solaı ustaz, ónege tutty. Sondaı dárejege jetkenshe izdendi, oqydy, tájirıbe jınady, aýdardy, taǵylym aldy. Tárjima-tájirı­be almasýdyń alańy. Pýshkın, Ler­montov poezııasy arqyly «óleń sózdiń patshasy» ekendigin uǵynǵan soń ǵana Abaı óziniń aqyndyq qabiletin tanı bastady, darynyn moıyndady. Ol jóninde «Abaı» jýrnalynyń 1918 jylǵy 2-sanynyń 1-3 betterinde jarııalanǵan «Abaıdyń óneri men qyzmeti» atty abaıtaný salasyndaǵy alǵashqy ómirbaıandyq zertteýinde M.Áýe­zovtiń: «...О́z óleńderin 98-jylǵa deıin jıǵysy kelmegeni: Abaıdyń óleń sózge óte úlken synmen qarap, úlken sharttar qoıǵandyǵynan bolǵan sııaqty. О́leń bolsa Lermontov, Pýshkın sózindeı bolmasa, odan beridegi sózderdi, óz sózi bolsa da, tolyq qanaǵat qylmaǵan kórinedi...», deýi tegin emes («Áýezov.M. Shyǵarmalary­nyń elý tomdyq tolyq jınaǵy» Al­maty: Ǵylym, 1997. 1-tom. 472-bet. 66-b). Áde­bı ortadan jyraqtaǵy Iаsnaıa Polıanada otyryp Pýshkındi qalaı tanyp, baǵalasa Jıdebaıda júrip-aq orystyń oı ormanyna erkin enip, Pýshkınniń parasatty poezııasyndaǵy sheberlikti, sýretkerlikti Abaı da tanyp, bildi. О́leńine ózek etti. Shákirtterine úlgi-ónege etip, Pýshkındi pi­rindeı kórip, ózi aýdardy emes pe? Ustaz tut­ty, ulylyqty uqty, úırendi, bildi, sa­na­sy­na sińirdi. Qansha talantty, búgingi HHI ǵasyrdyń kóptildi, bilimdi, tájirıbe­ni meńgergen aýdarmashyńyz da Abaıdan asyp Pýshkındi aýdara almasy aqıqat. Se­bebi ulyny uly ǵana uǵyna da túsine de alady. Tabıǵatymen tutasyp bir tulǵaǵa aınala alatyn qudiret kıe bar, olarda. Bir-biriniń parasat-paıymy, túsinigi, uǵymy, qabyldaýy, sezinýi, talanty, taǵdyry, t.b. bir aqyndardyń sýretkerlik sheberlikteri de, alymdy oılary da alǵyr tanymy da tutasqan, tamyry birtutas tulǵalar.

Osyndaı ulylarmen uǵynysyp, talantty tulǵalarmen terezesi teńesken uly aqyn, kemeńger fılosof Abaı Qu­nanbaıulynyń ǵylymı ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy týraly árqıly pi­kir­talastar aqynnyń mereıtoıy kezinde ǵana emes árdaıym bolyp turar. Alaıda M.Áýezovtiń ózi jazǵandaı: «Eńbeksiz, dereksiz qurǵaq kúdikshiler Abaı murasyna kómek etpeıdi... ondaı adamdar óz basyna da arzan olja, eńbeksiz ońaı abyroı qosa qoıady dep senbeımiz... Abaıdy taný máselesin óziniń qyńyr-qııas, buldyr-burań esebine qaraı «buryp paıdalanamyn» degenderge jurtshylyǵymyzdyń jol bermeıtinine kózimiz kámil jetedi» (M.Áýezov. «Abaı murasy jaıynda», 30 tom. 164 bet). Sondyqtan Abaı álemine saq bolyp, túrli jańsaq pikirlerden jyraq júrsek degen tilek bar.

 Osyndaı orynsyz oılar, saýatsyz saýaldar álemdik rýhanııatty «kezip» ketpeý úshin búgingi gýmanıtarlyq ǵylymǵa memleket tarapynan turaqty, uzaq jyldarǵa josparlanǵan, qarjylandyrylatyn taqy­ryptar tóńireginde ulttyq strategııalyq jospar, maqsat-múdde boıynsha jumys júrgizýge jete kóńil bólinse. Úsh jyl saıyn beriletin granttyq jobalar Ult­tyq ǵylym akademııasy qaramaǵyndaǵy ıns­tı­týt ujymdaryn qosymsha qarjylan­dy­­­rý maqsatynda bólingeni jón sııaqty. Sebe­bi ár úsh jyl saıyn taqyryp aýysyp, ol birde túrli sebeptermen konkýrstan ótpeı qalyp, abaıtaný, t.b. sekildi irgeli zertteý bólimderiniń jabylyp qalýyna, ondaǵy az mamandardyń qarjynyń joqtyǵynan basqa jaqqa aýysyp, kadr tapshylyǵyna kezdesýine týra kelip jatady. Uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereı­toıy toılanyp jatqan ústimizdegi jyly osyndaı oısyrap jatqan olqylyqtardy eskerip, abaıtaný salasyn turaqty, júıeli zertteıtin mamandardy shoǵyrlandyryp otyratyn jáne olardan keshendi, kúrdeli taqyryptar tóńireginde jumys jasaıtyn ǵylymı orta qalyptastyrý qolǵa alynsa qup bolar edi. Qazaq halqy barda, qazaq ádebıeti barda abaıtaný men muhtartaný salalary máńgilik taqyryptarmen keshendi túrde kúrdeli máselelerdi kóterip, zerttep otyrýy zańdy. Sonda ǵana búgingi oqyrman, jastar tarapynan kóńil tolmaý­shylyq, túrli jańsaqtyqtarǵa jol berer­lik kúdik-kúmáni mol alýan túrli adas­tyrýshylyqtarǵa silteıtin syńarjaq pikir­ler týmas edi.

Gúlzııa PIRÁLI,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǴMO-nyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory