Qurylys óndirisi qaıtkende órge basady?
Memlekettik baǵdarlamalardy qarjy ınstıtýttarynyń esh kedergisiz qarjylandyrýynyń mańyzdylyǵyn jergilikti kásipkerler de sezinip, kirpish zaýyttarynyń salynýyna aıryqsha qulshynys tanytyp otyr.
Qurylys óndirisi qaıtkende órge basady?
Memlekettik baǵdarlamalardy qarjy ınstıtýttarynyń esh kedergisiz qarjylandyrýynyń mańyzdylyǵyn jergilikti kásipkerler de sezinip, kirpish zaýyttarynyń salynýyna aıryqsha qulshynys tanytyp otyr.
QYZYLJARDYŃ QYZYL KIRPIShI
nemese ony óziniń burynǵy ataq-dańqyna qaıta oraltýdyń ishki-syrtqy múmkindikteri
Kezinde oblys qurylys materıaldarynyń nesheme túrlerin shyǵaryp, elimizben qatar Reseıdiń kórshiles oblystaryna da jetkizetin. Olardyń ishinde beriktigimen, sapalylyǵymen erekshelenetin «Qyzyljardyń qyzyl kirpishi» degen atqa ıe ótimdi ónimge suranys joǵary bolatyn. О́kinishtisi sol, osy salaǵa mamandanǵan Petropavl, Zaton, Qyzyltý sılıkat zaýyttarynyń jıi aýysqan ıeleri jańa jaǵdaıǵa beıimdelýdiń ornyna bankrottyqqa ushyratty. 2000 jyldardyń basynda «Jansaıa» JShS óz jumysyn táp-táýir bastap, jylyna 20-30 mıllıon dana kirpish shyǵarýǵa mindettengenimen, kórshi elden ákep, ornatqan eski qural-jabdyqtar men qondyrǵylar syr berip, aqyry isten shyqty. Arzannyń jiligi tatymas degen osy.
Búginde óńirde Mıchýrın kirpish zaýyty ǵana jumys istep tur. Aty dardaı bolǵanymen, 10-12 adam ǵana eńbekke tartylǵan. Tehnıkalyq bazasy shaǵyn, áleýeti shekteýli. О́ndiris qýatyn jańǵyrtýǵa qarajat tapshy. Nesıe alaıyn dese, bankterdiń talaby kúshti. Jergilikti shıkizat materıaldaryn paıdalanatyn seriktestiktiń arzan ónimine qyzyǵýshylar qatary artqanymen, «jalǵyz shapqan attyń júıriktigi bilinbeıdi» demekshi, suranysty qanaǵattandyra almasy beseneden belgili. Sol sebepti qurylys materıaldarynan tapshylyq kórip otyrǵan qurylys uıymdarynyń syrttan satyp alýlaryna týra keledi. Al, turǵyn úıler men áleýmettik nysandar turǵyzý jáne qalpyna keltirý qarqyny jyl ótken saıyn artyp keledi. Oblystyq qurylys basqarmasynyń málimetterine súıensek, bıyl bul salaǵa 11 mıllıard teńge bólinip, jyl aıaǵyna deıin 110 myń sharshy metr baspanany paıdalanýǵa berý kózdelgen. Alaıda, iste kidirister men qolbaılaýshylyqtar joq emes. Máselen, jańadan boı kótergen «Bereke» shaǵyn aýdanynda salynyp jatqan kóp qabatty turǵyn úılerdi kókshetaýlyq «ENKI» kompanııasy kirpishpen ýaqytyly qamtamasyz ete almaı otyr. Sol sebepti qymbat bolsa da Omby men Chelıabiniń ónimderine «quda túsýshiler» qatary kóbeımese, azaıatyn túri baıqalmaıdy. Osylaısha, qazaqstandyq naryq aımaǵynda reseılik kásipkerlerdiń aty ozyp tur. Turǵyn úıler men ǵımarattardyń ózindik qunynyń aspandap ketýiniń bir ushyǵy jergilikti qurylys materıaldarynyń jetimsizdiginde, amalsyzdan shetten ákelinetininde jatsa kerek. Osy kúni oblys ortalyǵy aýmaǵynda úı salý úshin jer alý kezeginde turǵandardyń sany 5 myńnan asyp jyǵylady. Olardyń qajettilikterin óteý maqsatymen 2020 jylǵa deıin «Solnechnyı», «Jas órken», «Kırpıchnyı», «Shyǵys», «Iýjnyı», aýdandaryna basymdyq berilip, kóp qabatty turǵyn úıler salynatyn bolyp sheshildi. Al, jaǵdaı joǵarydaı jalǵasa berse, qoljetimdi baspana kózden bulbul ushqaly tur demeske lajymyz joq. Onyń ústine 2011-2020 jyldardy qamtıtyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý baǵdarlamasy el turǵyndarynyń turmys sapasyn jáne jaıly turǵyn úı deńgeıin kóterýge baǵyttalǵan. Bul mindetterdi sheshý barysynda páterlerde turý jaǵdaıyn jaqsartý, kóp páterli turǵyn úılerdiń paıdalaný sapasyn talaptarǵa sáıkestendirý, kondomınımým nysandarynyń ortaq múlikterine kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary qarastyrylǵan. Respýblıka boıynsha turǵyn úı qorynyń 50,1 mıllıon sharshy metri nemese 32 paıyzy shuǵyl kúrdeli jóndeýdi qajet etetinin eskersek, jergilikti qurylys ónerkásibin órkendetýdiń, keshendi qurylys kombınattaryn salýdyń mańyzdylyǵy aıtpasa da túsinikti. El aýqymynda atqarylyp jatqan osynaý sharaly iste Soltústik Qazaqstan oblysynyń da alar úlesi zor.
TUTYNÝShY TILEGIN RETTEÝDIŃ JOLY
bar ma degen suraq tóńireginde oı qozǵasaq, tyǵyryqtan shyǵý amaldaryn izdestirgen kásipker kirpish zaýytyn salýǵa kirisip ketti
Oblystyq ákimdikte aımaq basshysy Samat Eskendirovtiń tóraǵalyǵymen turǵyn úı jáne áleýmettik nysandar qurylysyna arnalǵan keleli keńes ótip, qatysqanymyz bar. Sonda bir ańǵarǵanymyz, qurylys kompanııalary basshylary tarapynan óńirden jeńildikpen shıkizat materıaldaryn ala tura, kirpish ónimderin jetkizip berýge ýáde etken kompanııalardyń qulyqsyz áreketterine renishter aıtylmaı qalǵan joq. «Kisideginiń kilti aspanda» degen beker sóz emes. Olardyń basym kópshiligi oblystan syrt jerlerde ornalasqandyqtan, óz mindettemelerine júrdim-bardym qarap kelgeni qatań syn tezine alynyp, olqylyqty túzetý talap etildi. Tuıyqtan shyǵýdyń bir jolyn «Alaýgaz SK»» JShS-niń dırektory Aleksandr Fıldman usyndy. Ol kirpish zaýytyn salý úshin memlekettik baǵdarlama boıynsha tómen paıyzben nesıe almaqqa qansha umtylsa da, bank tarapynan túrli kedergilerge kezdeskenin, ákimnen osy máselede yqpal jasaýyn ótindi. Demeýqarjy berse jetip jatyr, basqa eshqandaı jeńildik suramaımyz, ýaqtyly qaıtarýǵa qaýqarlymyz. О́nimniń naryqta úlken suranysqa ıe bolaryna kepildik beremiz, dedi kásipker.
Qarap otyrsaq, oblysta qurylysqa asa qajetti materıaldar shyǵarýmen shuǵyldanatyn uıymdar jetip artylady. Biraq kópshiligi materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń álsizdiginen úlken táýekelge bara bermeıdi. Qoldaǵyny mise tutyp, óz qazanynda qaınaǵandy qup kóredi. Aralarynda «Edınstvo-Birlik» sııaqty oza shaýyp, qara úzgenderi neken-saıaq. Bul kásiporyn osydan 15 jyl buryn qurylyp, básekege qabiletti ónimder óndirý tehnologııasyn jan-jaqty meńgerip alǵan. Túrli qalyptarda quıylatyn temir-beton buıymdaryna jergilikti materıaldar qoldanylatyndyqtan, ózindik quny tómen. Qazir munda qýys temir-beton tóbe japqysh plıtalar, tórt qyrly qadalar, biteý qabyrǵalardy qosatyn temir-beton qalamalar, kárizdik sý qubyrlary shyǵarylady. Mehanıkalyq sehy, zerthanasy bar jańa ǵımaratqa qonys aýdaryp, beton ezindisin mıkserlerge berýdiń ekinshi kezeńi qosylǵaly kúrdeli qurylys tapsyrmalaryn oryndaıtyn dárejege jetti.
– Osy ýaqyt aralyǵynda óndiris kólemi 1 mıllıon teńgeden jarty mıllıard teńgege deıin ulǵaıdy. Bizdiń ujymda eńbek adamyna jan-jaqty qamqorlyq kórsetiledi. Máselen, 100 myń teńgeden 500 myń teńgege deıin paıyzsyz nesıe berý dástúri bar. Zeınetke shyqqan kezde 5 aılyq jalaqy mólsherinde syıaqy taǵaıyndaımyz. Turǵyn úı, saıajaı salatyndarǵa ónimderimizdi qoljetimdi baǵamen bosatamyz,–deıdi kásiporyn dırektory Marat Mergenov.
Demek, osy mysal arqyly-aq jaǵdaı jasasa, taý qoparyp tastaýǵa tas-túıin orta jáne shaǵyn bıznes ókilderin nege qoldamasqa degen qorytyndy jasaýǵa bolady. «Alaýgaz SK» seriktestigi osy sanat qatarynda. Onyń ataýyna qarap kimniń bolsa da ony birden gaz tasymalymen jáne ótkizýmen baılanystyrary anyq. Shyndyǵynda 2002 jyly qurylǵan kásiporyn Soltústik Qazaqstan jáne Aqmola oblystarynda gazben jabdyqtaý jelileriniń tehnıkalyq metall qurylymdyq qurylys jumystaryn júrgizedi. Oǵan aıryqsha kóńil aýdarýymyzdyń sebebi, kompanııa basshysynyń ózderinde salynyp jatqan kirpish zaýyty úshin alǵan nesıeniń paıyzdyq mólsherin demeýqarjylandyrý týraly ótinishiniń maquldanýy edi. О́ıtkeni, syrt kózge óndirisi gazǵa baılanysty kásiporynnyń kirpish zaýyty qurylysymen aınalysýy tańdanarlyqtaı jaı ekeni sózsiz. Sondyqtan istiń mán-jaıyna qanyǵý úshin seriktestik dırektory Aleksandr Fıldmanǵa jolyqqan edik.
– Negizinen tehnıkalyq metall qurylymdyq qurylys jumystarymen aınalyssaq ta, kirpish materıaly aýadaı qajet ekenin sezindik. Oblysymyzda qurylys kirpishin shyǵaratyn zaýyt joqtyń qasy, ony qymbat baǵamen syrttan tasymaldaýǵa májbúrmiz. “Jumyspen qamtý-2020" baǵdarlamasy boıynsha Vagýlıno aýylynda bir páterli úsh turǵyn úı jáne 320 basqa arnalǵan mal sharýashylyǵy keshenin salyp jatyrmyz. Mal sharýashylyǵy kesheninde negizgi qora qurylysy aıaqtaldy, qazir saýyn bólimshesiniń qurylysyn júrgizýdemiz. Sonymen birge, qosalqy merdigerlikpen qaladaǵy birneshe turǵyn úı qurylysyna qatysýdamyz. Osy turǵyn úıler túgeldeı derlik kirpishten qalanady. Onyń muqtajdyǵyn qatty sezinip, óńirde kirpish shyǵarý isin jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrǵanymyz sondyqtan. Alystan arbalaǵansha jaqynnan dorbalaǵanymyz áldeqaıda tıimdi bolmaq, – dedi Aleksandr Iýrevıch.
Judyryqtaı jumylyp jumys isteıtin ujym ótken jyly 247 mıllıon teńgeniń jumysyn atqarypty. Jekelegen sanattar boıynsha, atap aıtqanda, bilikti tokar, dánekerleýshi jáne slesarlardyń aılyq tabysy 120-130 myń teńgeni quraıdy.
– Keramıkalyq kirpish zaýytyn óz kúshimizben turǵyzýdamyz. Ol úshin kásiporynnyń irgesinen 1,5 gektar jer alyp, zaýyt qurylysyna osy jylǵy sáýir aıynda kiristik. Onyń basty kirpish formalaýshy nyǵarlaǵysh qondyrǵysyn 120 myń dollarǵa Qytaıdan satyp ákeldik. Soǵan “VTB” bankten 25 mıllıon teńge nesıe aldyq. Banktiń paıyzdyq mólsheri 14 paıyzdy quraıdy. Oblystyq ákimdikte men sóz etken másele – osy paıyzdyq mólsherge memlekettik demeýqarjy alý jaıy. Bul máselemen aınalysatyn arnaıy komıssııa birden qoldaý tanyta qoımaǵandyqtan, oǵan úlken jıynda nazar aýdarýyma týra keldi. Nátıjesinde óńir basshysy Samat Eskendirovtiń tikeleı yqpal etýimen demeýqarjyǵa qolymyz jetti. Sóıtip, banktiń paıyzdyq mólsherin jartylaı ózimiz, jartylaı memleket kóteretin boldy. Investısııalyq baǵdarlama boıynsha kórsetiletin bul da bir memlekettik qoldaý túri. Odan basqa birinshi jyldyń nesıemen esep aıyrysýyn kelesi jylǵa qaldyrý jeńildigi taǵy bar. Oblys ákiminiń iske kómegi tıdi, oǵan óte rızamyz, – dedi seriktestik basshysy.
Kásiporyn dırektory “aryq aıtyp, semiz shyqqandy” qalaıtyn sııaqty. Áıtpese, seriktestiktiń bul jobasy óte aýqymdy, 25 mıllıon teńge nesıemen bite qoıatyn sharýa emes. Bul basty stanokqa birden qolma-qol qajet bolǵan qarajat qana, al jobanyń tolyq quny 800 myń AQSh dollaryna teń. Iаǵnı, basqa negizgi jumsalymdardy kásiporyn óziniń óndiristik aınalymdary men qarjylyq qorlary esebinen kóterýdi uıǵaryp otyr. Qalaı degende de, kirpish zaýytyn jedel iske qosý qajet bolyp tur. Ana bir jyldardaǵy dabyrasy kúshti bolǵan kirpish kásiporyndary jabylyp, qırap qaldy. Syrttan tasymaldanatyn kirpish óte qymbat, eń jaqyn jerdegi Rýdnyıda shyǵarylatyn kirpishtiń bir danasy 60 teńge turady. Al, onyń josparly baǵasy 45-aq teńge, sonda ár kirpishten ǵana 15 teńgeden artyq aqsha jumsalady. Zaýyttyń jyldyq qýaty 4 mıllıon dana kirpishke eseptelingen bolsa, jylyna ol baǵa aıyrmashylyǵynan ǵana 60 mıllıon teńgedeı tıimdilik berer edi. Iаǵnı, zaýyt ózin-ózi 2-3 jyldan qaldyrmaı tolyq aqtap shyǵary sózsiz.Qazir zaýyttyń irgetasy qalanyp, tirek temir konstrýksııalary qoıylyp, endi qabyrǵa jaqtaýlary toltyrylyp, aldaǵy aılarda shatyry jabylady jáne edeni betondalady. Sosyn qondyrǵylary men qural-jabdyqtary ornatyla bastaıdy. Sodan keıin olardy birtindep iske qosý, retteý jumystary júrgiziledi. Sóıtip, jyl sońyna deıin zaýyttyń negizgi korpýsy paıdalanylýǵa beriletin bolady. Kásiporynnyń óndiristik basshysy Anatolıı Slepsov jetekshilik etetin osy basty býynda negizgi metall óńdeý sehy jumys isteıdi. Onda 4 tokarlyq, 2 frezerlik jáne bir burǵylaý stanoktary bar. Dánekerleýshiler zvenosy men slesarlyq bólim de osy sehtyń quramynda. Onda barlyǵy 17 adam eńbek etedi, olardyń teń jartysy – jastar. Sondaǵy jas mehanık Aleksandr Bosvın eki jyldyń ishinde kirpish zaýytyna qoıylatyn lentaly transporterdi jalǵyz ózi qurastyryp shyqqan. Negizgi metall qurylymdyq jumystar osy sehta atqarylady. Kásiporyn bıyl óziniń ottegi sehyn jasap aldy. Endi qurylys jumystaryn ottegimen jabdyqtaýda eshqandaı qıyndyq bolmaıdy. Negizgi jumys túri gaz jelilerimen jabdyqtaý bolǵandyqtan, basym baǵyt sanalatyny sózsiz. Búginderi seriktestiktiń mamandary Aqmola oblysynyń Stepnıak qalasynda gazben jylytý jelilerin júrgizýdi aıaqtap qaldy. Kásiporyn jumysshylarynyń taǵy bir toby Petropavldaǵy elevatorda 120 tonna astyqqa arnalǵan gaz-keptirgish ornatýda. Sondaı-aq, jekelegen turǵyndardyń tapsyrmasy boıynsha gazben jylytý qondyrǵylaryn ornatý qyzmetterin kórsetýde.
Mehanıkalyq sehtyń basty jumystarynyń bári kirpish zaýytyna qajetti qural-jabdyqtardy jasaýǵa baǵyttalǵan. Qazir onda kirpish tasymalyna kerek shaǵyn vagonetkalar men transporterler bólshekteri, zaýyttyń temir qaqpaqtary daıyndalý ústinde. Al, kirpish óndirisine qajetti qum tasymaldaý tehnıkalaryn Qytaıdan almaqshy.
– Aspanasty elindegilermen habarlasyp, qajetti tehnıkalarǵa aldyn-ala tańdaý jasap qoıdyq. Bir balshyq tıegish kran-manıpýlıator jáne ózi qotaratyn eki avtomashına almaqshy oıymyz bar. Olardyń shaǵyn 8 tonnalyq júk kólikteri bizdegi qoıylatyn jol talaptaryna sáıkes keledi. Kirpish soǵatyn balshyq jóninde qam jemeımiz, eski áýejaı jaqtaǵy qumy men balshyǵy joǵary tehnıkalyq saraptamadan ótken “Iýjnyı” kareriniń qory 30 mıllıon tonnadan asady. Ol keminde 40-50 jylǵa jetedi degen sóz. Oǵan qosatyn taza kómir kúlin №2 JEO-dan alatyn bolamyz. Bir sózben aıtqanda, jańa jyldan bastap, jańa keramıkalyq kirpish shyǵarýdy kózdep otyrmyz, – deıdi dırektor.
Qurylysqa qat bolyp otyrǵan kirpish óndirisin jolǵa qoıyp, óńir ekonomıkasyn, sonyń ishinde qurylysty damytýǵa qulshynys tanytyp otyrǵan kásiporynnyń ıgi qadamy ózgelerge úlgi bolarlyq ozyq joba ekeni aıqyn ańǵarylady.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Toqtar NURAHMETULY,
jýrnalıst.
Soltústik Qazaqstan oblysy.
