Ulttyq úlgi

Ony baǵalaǵan qazaq azbaıdy da tozbaıdy, jahandaný zamanynda joıylýdan aman qalady

Qazaqtyń ómirligi de, máńgiligi de – eldigi. Biz osy týraly oı ólshemi bıik, jan dúnıesi sara, kisilik pen kishilikti, aǵa men inini, shákirt pen ustazdy teń ustaǵan zııaly qazaqpen pikirlessek dep júretin edik. Sondaı taǵylymdy taratyp aıtatyn, oqyrmanǵa, ásirese, jastarǵa oı salatyn, sóz qadirin túsinetin azamatpen sáti túsip dıdarlastyq. Ol – eń bastysy, adamdyqtyń, adaldyqtyń, týralyqtyń týyn kóterip júrgen Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, respýb­lıka Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker Raqymjan Eleshev edi.

Ony baǵalaǵan qazaq azbaıdy da tozbaıdy, jahandaný zamanynda joıylýdan aman qalady

Qazaqtyń ómirligi de, máńgiligi de – eldigi. Biz osy týraly oı ólshemi bıik, jan dúnıesi sara, kisilik pen kishilikti, aǵa men inini, shákirt pen ustazdy teń ustaǵan zııaly qazaqpen pikirlessek dep júretin edik. Sondaı taǵylymdy taratyp aıtatyn, oqyrmanǵa, ásirese, jastarǵa oı salatyn, sóz qadirin túsinetin azamatpen sáti túsip dıdarlastyq. Ol – eń bastysy, adamdyqtyń, adaldyqtyń, týralyqtyń týyn kóterip júrgen Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, respýb­lıka Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker Raqymjan Eleshev edi.

– Qazaq jurtyna Qadyr degen atpen tanylyp, qadirli bolyp ótken Qadyr Myrza Áli «Adam óz ómirin eńbekteýden bastap, eńbektenýmen aıaqtaıdy» degen edi. Meniń de ómirim osy sóılem ishine syıyp ketedi, – dep áńgime tıegin aǵytqan Raqymjan Eleshuly. – Men tekti ulttyń, qazaq degen jurttyń urpaǵymyn. Atam qazaqtan qalǵan taǵylymdy sóz az ba?

– Sonda ult ulylarynan qalǵan: «Qul týmadym, ul týdym, tún týmadym, kún týdym», degen ataly qaǵıdaǵa súıe­nip, qazaqqa qyzmet etý kerek deısiz ǵoı?

– Oıymnyń ústinen tústiń. О́ziń aıtqan­­­daı, shyndyǵynda, kim ózin qul sanaıdy? Árqaısymyz bir-bir álembiz. Basymyzdan sóz asyrmaýǵa beıim júremiz. Degenmen, onyń bári ult degende ysyrylyp qalýy kerek-aý. «Qul týmadym, ul týdym», deıdi babalar. Bul túndeı túnermeı, kúndeı kúlim­­­dep ul syılaǵan oı túbegindegi ár qazaq­­tyń sózi dep bilem. Elbasy táýelsizdik alǵaly beri til týraly etten ótkizip, súıekke jetkizip aıtyp keledi. Sony ilip áketip, oryndaýǵa kelgende basqa bylaı tursyn, qazaqtar nege enjarmyz? Synyqqa syltaý izdeýge nege beıim turamyz? Bıliktegiler tip­ti shaban qımyldaıdy. Nege memlekettiń ıesi retinde tildiń týyn bir kisideı tóbemizge kóte­rip júrmeımiz? Til ońalsyn desek, aldy­men otbasyn ońaltý, ata-ananyń namysyn oıatý kerek. «Otannyń ıesi, tildiń tiregi sen­­siń, qazaq» degendi sanaǵa shegeleýimiz qajet.

– Ulttyń ulylyǵy, tildiń taǵdyry týraly oı terbep: «О́zgemen teńesý úshin bizge tegeýrindi qasıet qajet», degen akademık te sábı bolyp dúnıe esigin ashyp, bala bolyp ósti emes pe?

– E, baýyrym, qamshylaı túsý nıetińdi uqtym. Kókten eki aıaǵy salbyrap túsken kim bar deısiń? Men de bala bolǵanmyn. Úlkenderdiń ımandy bol, ıbaly bol degen sózin qulaqqa quıǵanmyn. «Imany bar adam eń áýeli paryzyn oılaıdy, ımansyz pende óz paıdasyn ǵana oılaıdy», degen Konfýsıı sózine den qoıdym. Keńes zamanynda kóp adamdar kedeı otbasynan shyqtyq deıtin. Qazir kerisinshe, atategin asyryp kórsetip, sol arqyly ózine upaı jınaǵysy keletinder, bıikten qaraýǵa beıim turatyndar bar. Ras, tegińdi bil, tegin shyn bilgen teksiz, sýaıaq bolmaıdy. Salıqaly, salmaqty, halyqtyń qadirlisi dárejesinde júredi. Tegin maldanyp, mardymsý –arlynyń isi emes. Ondaılar tabylyp jatsa, tektilerin qurmetteýdiń ornyna, quldyratady. «Mynaý ma tegine tartqany», dep ózi ájýaǵa aınalady.

– Aıbyndy sózińiz aýzyńyzda, baıdyń balasy, kedeıdiń balasy degen sekildi qazaqtyń birligine syzat túsiretin jastardyń birin jasytyp, birin tasytatyn báleket basqany qoıyp, balabaqsha men mektepten oryn ala bastady...

– Túsindim. Olardy men de baıqap júr­min. Bul qazaqty biriktirmeıdi, iritpese. Az qazaqqa baılyqty salystyrý da, jerge qaraı bóliný de qater. Ásirese, mundaı jat qylyqpen beıkúná jas urpaqtyń sanasyn ýlamaýymyz kerek. Baılyqty, baı men kedeı­di emes, táýelsizdikti, osy táýelsizdikke qalaı jettik degendi jastardyń oıyna or­nyqtyrý qajet. Ýaqyt solaı bolyp tur deý aǵattyq. Memleketshildikti, kópshil bolý­­­­­dy, ult degende uıı ketetindeı ádetti qaı-qaısymyz da esten shyǵarmaýymyz kerek.

– Siz bir sózińizde: «Jaqsylyq satylmaıdy, solaı bolatynyn aǵalarymnan kórip óstim», dep edińiz. Naryq zamanynda uly jyraýlar «saýyp isher súti joq» degen, aqshańyz sút bolyp «shashylyp», kóp nárse sonymen ólshenetin boldy. Osy kesel qaltalyny alǵa ozdyryp, menmen degenderdiń birazy solarǵa baǵynyp, basyn ıip, qaltasy kem keıin sheginip, kózge kúıik bolǵan tusta bul aıtqanyńyz ersileý estilmeı me?

– Ol adamyna baılanysty. Aqyly bar artyqqa barmaıdy. Qulqyn úshin kún keshkenderge árıne, daýa joq. Men tuldyr jetim edim. Sheshem bir jarym jasymda ómirden ozsa, ákem soǵystan oralmaı qaldy. Mektepti «Altyn medalmen» bitirdim. «Sen bir otanshyl bala ediń, Otanymyzdyń júregi Máskeýdegi Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty bizdiń aýdanǵa bir oryn berip otyr eken. О́te jaqsy ınstıtýt. Ony bitirgen soń, shetelde qyzmet etesiń, elshi bolasyń. Biz seni soǵan uıǵardyq», dedi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Ǵaısın aǵa. Biraq «Altyn medal» qolǵa kesh tıip, Máskeýge bara almaı qaldym. Almatyǵa jol tarttym. Taý-ken ınstıtýtyna, qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde oqymaq nıettemin. Qujatymdy ınstıtýtqa ótkizdim. «Altyn medal» ıesi retinde emtıhan tapsyrmaısyń, oqýǵa tústiń», dedi. Artynan áli kúnge ózgermegen №286 dárigerlik anyqtama boıynsha kózimde aqaý bar kórinedi. Kózimniń kóretinin, mıymnyń isteıtinin, densaýlyǵymnyń myqty ekenin aıtyp shyr-pyr boldym. Tyńdar pende tabylmady. Ári júgirip, beri júgirip túk shyqpaǵan soń qujatymdy alyp, elge qaıtaıyn dep vokzalǵa bet túzedim. Kún uıasyna batyp bara jatqan kez edi. Kósheniń sol jaǵyndaǵy ǵımaratqa kózim túsip ketti. Bul qaı mekeme eken dep, qadala qarasam «Qazaqtyń Abaı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty» dep jazyp qoıypty. «Nege osynda kelmedim eken?» degen ishtegi ókinishti syrtqa shyǵara almaı, qaıta-qaıta qaraı berdim. Ǵımarat aldynda kıtel kıgen eki kisi áńgimelesip tur. Men de sol eki adamnan kóz almaımyn. Sálden keıin shashy teńiz tolqynyndaı tolqyp turǵan, suńǵaq boılysy: «Áı, neǵyp júrgen balasyń, sen?» dedi. «Abıtýrıentpin, aǵa». «Qaıdaǵy abıtýrıent? Qaıda tapsyryp ediń?». «Tapsyra almadym. Elge ketip bara jatyrmyn». «Á, qulap qaldyń ba?». «Joq, aǵa. Qulaǵan joqpyn. Men – medalıspin». «Medalıspin deısiń be? Me­dalıst synaqsyz qabyldanbaýshy ma edi?». «Meni de synaqsyz qabyldaǵan, biraq...», dep kúmiljidim. «Jónińdi aıtshy, óziń qaıdan kelgen balasyń?». «Qaratóbeden». «Á, Qaratóbeden? Ǵarekeńniń, Qurmanǵalıevtiń aýylynan ba?». «Iá, aǵaı». «Seniń munda kimiń bar?». «Eshkimim de joq, aǵa». Kózime jas irkilip ketti. «Medalıst degen qaǵazyń qaıda? Ákelshi kóreıin». Sandyqshamdy ashyp, kýálikti usyndym. «Sonda ne deıdi?». «Medısınalyq anyqtamań durys emes», dedi. Kózimdi kórip tursyz ǵoı. Bárin kóredi, aǵa!». «Áı, ońbaǵandar-aı, á? Obalyńa qalǵanyn qarashy! Bizdiń ınstıtýtqa túskiń kele me? Endi meni kim qabyldaıdy, aǵa?». «Oqyǵyń kele me, sony aıtshy?». «Kelgende qandaı?». «Onda... – dep qasyndaǵy kisige júzin buryp, – sen erteń myna jigitpen jóndep sóılesshi», dedi. Kelesi kúni oqýǵa tústim. Osyndaı jaqsylyq jasaǵan adam Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın ekenin estigende, bar eken-aý, meıirimdi jandar, dep tolqydym. Oqýǵa qabyldap turyp Málik aǵa: «Al, Raqymjan, stýdent bolýyńmen quttyqtaımyn! Qaltańda tıyn-tebeniń bar ma?» dedi. «Bitip qalyp edi», dep jerge qaradym. «Alystan keldiń ǵoı, aınalaıyn, abaılap júr», dep otyz som aqsha ustatty. Ol kezdegi otyz som degen keremet kóp edi. «Aǵa, rahmet, aǵa rahmet», deı bergenim este. «Tulǵalardan eshqashan óshpeıtin iz qalady, tyrashtardan eshteńe óspeıtin syz qalady», dep batyr aǵa osylaısha meniń adaspaı, adam bolýyma jol ashty. Men jer basyp júrgende ony umytýǵa tıisti emespin. Úshinshi kýrs­ta Málik aǵa basqa jumysqa aýysty da, ornyna Serǵalı Tolybekov keldi. Ardaqty ustazym ol azamatqa meni erekshe tapsyrypty. «Bul bala eki týyp, bir qalǵanym emes, Serǵalı. Men – Arqadanmyn. Bul – batys­tan. Qazaqpyz! Bitirgen soń jaqsy jumysqa jiber, alyp qalsań da jón bolar edi», depti. Jaqsynyń sózin jaqsy tastamaıdy eken. Serǵalı aǵa bir kúni kórip qalyp, ózine shaqyrdy. Shańyraq kótergenimdi estigen-aý, shamasy. «Qaıda turyp jatyrsyńdar?» dedi. Bir orystyń tórt keregesin jaldaǵanymdy aıttym. «Páteraqysy biraz shyǵar, á?» dedi. «Bizben birge turýǵa qalaı qaraısyńdar?» degende, úndeı almadym. Rektormen birge turý yńǵaısyz shyǵar degen oı mazalady. «Qysylmańdar, kelińder», dedi. Turǵanaı ekeýmiz tórt bólmeli jer úıde eki jyldaı birge turdyq. Ákeli-balaly, kelindi-eneli kún keshtik. Osy kúni oılaımyn, bul netken ulylyq, qandaı meıirimdilik dep. Qazir rektor emes, aǵaıynyńnyń úıine syıasyń ba? Serǵalı aǵanyń jan dúnıesi baı, ulttyń rýhanı qundylyqtaryn jetik biletin. Ǵylymdaǵy izdenisteri de soǵan negizdelgen bolatyn. Doktorlyq dıssertasııasynyń taqyryby «Kochevoı obraz jıznı kazahov HVII-HVIII vekah» dep atalatyn. Sony bir emes, úsh ret qorǵaýyna týra keldi. Bir joly meni arnaıy shaqyrdy. «Meniń qalaı qorǵaıtynymdy kór, kúni erteń óziń de sondaı synnan ótesiń», dedi. Qorǵaý akademııanyń úlken zalynda ótti. Bes saǵatqa sozyldy. Áli esimde, bir ǵalym aǵamyz qyńyraıyp turyp «A, chto my kochevoı obraz jıznı kazahov býdem propagandırovat dlıa býdýshego pokolenııa? Kakaıa v nem neobhodımost? V chem dıssertalnost etoı raboty?» dedi. Seraǵań minezdi edi. «Prejde chem otkryvat novyı zanaves, nado ızýchıt chto za zanavesom nahodıtsıa. A kazahı proshlı takoı ternıstyı pýt ı mınýıa selýıý epohý stalı naravne s drýgımı nasııamı. Razve eto ne prımer?» dedi. Osy joly ol kisini taǵy qulatty. Osyny eske túsirgende zaman ózgermeı turmaıtynyn, qoǵam almasatynyn, ýaqyt ótetinin: «О́mirdi toqtatarlyq shamań bar ma? Bári ótedi ǵasyr men zamandar da! Meniń janym ashıdy myna ómirdi, О́tpeıtindeı kóretin adamdarǵa», dep tap basyp aıtqan aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev daralyǵyna tánti bolamyn. Keıin qorǵap shyqty. Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy.

– Bolymsyz isin buldaıtyndar, bir aýyz sózin qundaıtyndar kishkentaı pendeler demeksiz ǵoı?

– Solaı. Ol kezdiń adamdary bul kúnde ańyzǵa aınalyp barady. Toqta dese qara­maı­tyn, aqsha dese qalt tura qalatyndar osy asyl aǵalarym týraly sóz qozǵasam nem­quraıdy tyńdaıdy. Bul jaqsylyq emes. Olardyń boıyndaǵy meıirimniń arǵy jaǵyn­da ultymyzdyń ulylyǵy jatyr. Odan qol úzýi túptiń túbinde máńgúrttikke aparady. Jasyratyn nesi bar, bas-basymyzǵa tulǵa bolyp ketkende keshegilerdi shańǵa kómip, shalqaıamyz. Ǵylym, ádebıet, óner, taǵy basqa salalarda aıtýly azamattar bolǵan. Solardyń keıbireýleri izdeýshisi joqtyqtan attary umytylyp, eńbekteri eleýsiz qalyp barady. Men sol sebepten de aǵalarymdy birinshi aýyzǵa alyp otyramyn. Mynandaı is bitirdim, jańalyq ashtym, jarylqadym degennen góri solardyń rýhyn tiriltý, eńbegin jańǵyrtý, úlgisin aıtý – basty paryzym. Men týraly keıingiler aıtar. Biz osyndaı asyl qasıetterimizdi jalǵastyrýymyz kerek. Anaý batyrlar jyrynyń, bıler sóziniń aýyzdan-aýyzǵa jetip, búgin ultqa qyzmet etýi jaqsy jalǵastyqtyń nátıjesinen. Abaı aqyn aıtqandaı, ózimiz bas-basymyzǵa bı bolsaq, aldy-artymyz umytylady, keıin ózimiz de joq bolamyz.

Iá, jaqsynyń janynda, tektiniń tóńireginde júrseń, kúbir-sybyrdan aýlaq, týrashyl bolady ekensiń. Burynǵy KazPI-di bitirip, Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna jumysqa bardym. Hımııa kafedrasynyń meńgerýshisi Bopan О́mirhanqyzy degen apaı eken. Shyqqan tegi, ósken ortasy jaqsy emes pe, alalamady. Týǵan ulyndaı kórdi. Apamyz ataqty Ermekovter áýletinen edi. Ol kezde týǵan aǵasy Músilim Ermekov zooveterınarlyq ınstıtýttyń rektory bolatyn. Sol kisilermen janasa júrip, qazaǵy úshin shybyn janyn shúberekke túıgen ardaqtylarmen tanystym. Olar Lenınmen sóz jarystyrǵan ańyz adam Álimhan Ermekov, kónekóz Hamıt Chýrın, Ilııas Omarov, Qanabek Baıseıitov, kishipeıil Sábıt Muqanov. «Degdar adam alystan kórseń – tákappar, aıbyndy, jaqynnan kórseń, izetti, meıirban» (Konfýsıı) Ǵabıt Músirepov... kóp qoı, kóp. Alataý qandaı bıik bolsa olar da sondaı bıik edi. Áńgimeleri de keremet edi. О́tken tarıhty, eldiń bolashaǵyn, urpaqtyń tárbıesin aıtatyn. Bári biraýyz orys sózin qospaı, taza qazaqsha sóıleıtin. Álimhan aǵa Ermekov kelisti kisi edi. Qazaq qandaı bolý kerek degende, qyrandaı túlep, tulpardaı ozyp, oı terbeıtin aıbatty da aıbarly edi. Ár sózi mirdiń oǵyndaı ótkir edi.

– Estelik kitabyńyzda taǵy bir ańyz aǵańyz Taıbekov týraly tebirene jazǵan ekensiz. Sol jaıly az-kem aıta ketseńiz artyq bolmas edi.

– Kisiliktiń, kishiliktiń úlgisi edi – Elý­baı Bázimuly. Qostanaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaq úkimeti tór­aǵasy bolǵan. Odan bosaǵan soń Qazaq aýyl ­sharýashylyǵy ınstıtýtyna rektorlyqqa kelgen. Meni qyzmetke qabyldap otyryp: «Bizge qazaq kerek. Hımııa kafedrasyn Bopan Ámirhanqyzy basqarǵanmen, qazaq joq. Ol kisiniń qazaqshasy nashar. Basqa ulttar kóp. Osyny eskerip, bıologııa kafedrasyna baram degen ótinishińdi qabyldamaı, hımııa kafedrasyna jiberip otyrmyn. Ylǵı qazaq balasyn oqytamyz. Nege qazaq tildi oqytýshy kemshin? О́ńkeı tili múkister. Jas ekensiń, qazaqylyǵyń da ańǵarylady. Osyny durys jolǵa qoıýymyz kerek», dedi de muny prorektor Qypshaqbaevqa da eskertti. Endi qarap otyrsam, Máskeýdiń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵanda, bul netken batyrlyq, netken batyl­­dyq deýge týra keledi. Keıbir azamattar Odaq bizge bılik bermedi dep jatady. Mynaǵan qaraǵanda olaı emes sııaqty. Ult­tyq namys, ulttyq qan, ult úshin shyǵar jan bolsa bárin qapysyz atqarady ekensiń. Sol jyly hımııa kafedrasyna birden úsh adam aldyq. Sonyń biri kezinde mınıstr bolǵan, qazir shyǵysta rektorlyq qyzmette júrgen belgili ǵalym Erejep Mámbetqazıev edi.

– Siz tilge jetiksiz. Arǵy jyraýlarǵa, batyrlar jyryna, Abaı ulaǵatyna, odan keıingi arystarymyzdyń sózine kóp júginesiz. Soǵan qaraǵanda aýyl sharýashylyǵy ǵylymymen qatar, rýhanı dúnıeni de kózden tasa, kóńilden tys qaldyrmaısyz-aý, sirá?

– Men hat tanyǵannan beri halyq ómirin kórsetken jyr-dastandardy, ádebıetti, óner týyndylaryn oqýmen kelemin. Abaı óleńderi men qara sózderine jetikpin. Kópke málim, bir sheteldik taıaý jyldary ǵalym bolam dep Abaıǵa «aýyz salǵany» bar edi. Sonda men qarsy shyqtym, «Dos jylatyp aıtady, dushpan kúldirip aıtady», uly aqyn ultyna dostyqty aıtqan. Ol qate bolsa, bas aqyn atalar ma edi? Bárimiz Abaı danyshpan dep ardaqtar ma edik? Abaı men qazaqty bólýge bolmaıdy. Birine birin qarsy qoıý qate. Abaı ondaı jalǵan sózge baǵynbaıtyn alyp. Bir zamandary nıeti buzyqtar osylaısha tıisken. Biraq jeńe almaǵan, qoldary jetpegen. Mynaý sumdyq is. Abaıdyń ornyn basar qaısyń bar», dep silkindim. «Raha, ádebıetshi bolýyńyz kerek eken», degenderge másele ádebıetshi bolýda emes, másele Abaıdy qazaqqa qarsy qoımaýda. Ony túsinýge bálendeı darııa aqyldyń keregi joq shyǵar. Abaı, qazaq degende mamandyq emes, adamdyq, paıdakúnemdik emes, eldik is, ulttyq rýh moıny ozyq tursa bolǵany», dep edim. Aqyry ol sheteldik izin sýytty. Abaı óz tuǵyrynda qasqaıyp qala berdi.

Biz bala kezimizde jata jastanyp batyrlar jyryn oqydyq. Ol keremet tárbıe quraly edi. Solardaı el men jerdi qorǵasaq dep talpyndyq. Otanshyldyq seziminiń oıanýy, tildi syılaý, sóz jaýharlaryn túsiný boıymyzǵa sodan qonǵan. Qazaq batyrlary júzge bólinbegen. Bir shetine jaý tıse, ekinshi sheti kómekke kelgen. Ony qazaq dalasynda bolǵan shapqynshylyqtardan kórýge bolady. Qazaqtyń bıleri sheshpegen daý, batyrlary jeńbegen jaý bar ma edi? Qazir ardaqtylar toıyn kindik qany tamǵan óńirde ǵana atap ótetindi shyǵardy. Bul qate tujyrym, oılanatyn is. Qazaqqa dál osy kúni – jamanyn jasyryp, jaqsysyn asyratyn kez. Kúbir, sybyr, anaý myqty, mynaý álsiz degen jaraspaıdy. Ondaı jat qylyq jastardy búldiredi. Jas urpaqtyń sanasyn ýlaıdy. Bizdiń jaq myqty eken, analar nashar eken degizedi. Uly ortaq, jaqsy ortaq. Ony árkim ózine tartýǵa qaqysy joq.

– Búkil ómirińizdi bilim isine, ǵylym álemine arnaǵan adamsyz. Bul sala týraly da aıtaryńyz az emes shyǵar?

– Barshylyq. Biz ulttyq ýnıversıtetten bastap shaǵyn jeke oqý ornyna deıin Bolon úrdisi boıynsha oqytamyz dep jatyrmyz. Jańalyq jaqsy. Biraq soǵan ázirmiz be? Osy suraq qatty oılandyrady. Men Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory V.Sadovnıchıımen oı bóliskenim bar edi. «Sizder de Bolon júıesine óttińizder. Onyń talabyn túgel oryndap jatyrsyzdar ma?» degenimde: «Bárin oryndaý mindetti emes, keregin alamyz, kereksizi qalady. Bizge eshkim 100 paıyz orynda dep aıta almaıdy. О́ıtkeni, óz aldymyzǵa baǵyt-baǵdarymyzdy belgilegen el emespiz be? Ekonomıkalyq ındýstrııa, stýdentter almasý, ǵylymı izdenisterdegi tıimdi joldardy qoldanysqa engizý sekildi qajetterdi alamyz», dedi. Al biz bolsaq, talap osylaı dep qabyldap jatyrmyz. Sodan bilim jaqsardy ma? Qaıdam? Bardy baǵalaı almaı, júıesizdikke urynyp qalǵan joqpyz ba? Stýdentterdiń bilimge mán bere bermeýinen túńilemin. Kitaptyń betin ashpaıdy. Internetten kóshirip ákeledi, ne bolmasa biz jazǵan kitaptardan qıyp-qıyp alyp, aldyńa tartady. Bul qalaı dep kúıinemiz. Amal joq, kóterem úsh qoıýǵa májbúrmiz. Kúıip ketkende: «Qarǵam-aý, bilim maǵan emes, saǵan kerek qoı», deısiń. Búkpesiz aıtaıyn, saýatsyzdyq jaılap barady. Aty-jónderin durys jaza almaıtyndar tóbe kórsete bastady. Internet, uıaly telefon kerek shyǵar. Biraq onyń adamdy, ásirese, jastardy izdenýden, oılanýdan, talpynýdan aýlaqtatyp bara jatqanyn nege eskermeımiz? Oısyzdar kóp. Birdeńe surasań: «Internette solaı», dep qasqaıyp turady. Bakalavrıat, magıstratýra degenińizdiń ózi bir túrli bolyp barady. Magıstr dárejesi buryn bakalavrdy bitirgen mamannyń joǵary bilim alý satysy dep esepteletin. Qazir­gi kezde magıstratýra joǵary bilimniń jal­ǵasy emes, burynǵy aspırantýra sekildi dok­tor Ph birinshi baspaldaǵy bolyp ketti. Oǵan túsetinder sany kóp emes. Sonda ýnı­ver­sıtet bitirgender joǵary bilim almaýy kerek pe? Sebebi, bakalavr degenińiz tolyq aıaqtalmaǵan joǵary bilim bolyp qaldy. Biz jańalyqtardy esh esepsiz engizý qumar­lyǵynan joǵary bilimdi maman degen dáre­jeden aıyrylyp qalyp otyrmyz.

Ǵylym da tómendep barady. Grant bólemiz deıdi. Ol 2-3 mln. teńge kóleminde. Irgeli ǵylymdarǵa mundaı is jaraspaıdy. Men kezinde shetelden mal satyp alý degenge qarsy shyqtym. Artyq shyǵyn dedim. Ony «Egemen Qazaqstan» gazeti de qoldady. «Qate qadam» degen Qaraqov esimdi qart zootehnıktiń maqalasyn bas­ty. Sebebi, ákelgen maldyń jersinýi qıyn bolady, ózimizdegi bardy baǵalaıyq, sony jetildireıik, dep dálel-dáıegimdi alǵa tarttym. Tyńdar qulaq tabylmady. Aqyry memleket qazynasyn shashyp, ushaqpen áspettep ákelgen sıyrlar qyryldy. Ony birinen biri kórip, aqyr aıaǵy qurdymǵa ketirdi. Eń ókinishtisi, memlekettiń qazynasy jelge ushty. Qazaq mal baǵýdan aldyna jan salǵan ba? Qoıdy da, sıyrdy da, jylqyny da ósirgen. Biraq «jańalyqtyń jarshylary»: «Shetelden jetkizgen sıyrdy bizdiń adamdar baǵa almaıdy, oqytamyz» dep álekke tústi. Oqytty da. Biraq olar baǵatyn mal tappaı qaldy. Osy sekildi keıbir berekesiz isimizden shıkilik az shyǵyp jatqan joq.

Áńgimelesken

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan».