Qazaqstandaǵy ıslam: máseleler jáne sheshý joldary

Qazaqstan aýmaǵynda erteden tamyryn tereń jaıǵan ıslam dini táýelsizdikten soń qaıta túlep, qazir eldiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi óz orny men mańyzyn aıshyqtaı túsýde. Islam jergilikti halyqtardyń senim júıelerimen, quqyqtyq jáne adamgershilik zańdylyqtarymen, fılosofııasymen, mádenıetimen aralasyp ári olardyń áserine ushyraı otyra, ózi de yqpalyn tıgizdi. Sonyń nátıjesinde ol ózi taraǵan aýmaqtardaǵy halyqtardyń salt-sanasyna etene kirip, dinı-rýhanı, mádenı qundylyqtarynyń birine aınaldy.

Qazaqstan aýmaǵynda erteden tamyryn tereń jaıǵan ıslam dini táýelsizdikten soń qaıta túlep, qazir eldiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi óz orny men mańyzyn aıshyqtaı túsýde. Islam jergilikti halyqtardyń senim júıelerimen, quqyqtyq jáne adamgershilik zańdylyqtarymen, fılosofııasymen, mádenıetimen aralasyp ári olardyń áserine ushyraı otyra, ózi de yqpalyn tıgizdi. Sonyń nátıjesinde ol ózi taraǵan aýmaqtardaǵy halyqtardyń salt-sanasyna etene kirip, dinı-rýhanı, mádenı qundylyqtarynyń birine aınaldy.

Búginde respýblıka aýmaǵynda ıslam dininiń damyp, barsha mu­syl­man qaýymynyń ıgiligine aınalýyna barlyq múmkinshilikter qarastyrylǵan desek, artyq aıt­paımyz. Qazaqstan qazirgi kezde kóptegen musylman memle­ketterimen saıası-ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastar ornatyp, álemdik bedeli bar ıslam uıymdarynyń beldi músheleriniń birine aınaldy. Biraq, jalpy jaǵdaı osylaı desek te, respýb­lıka aýmaǵynda ıslamnyń damýymen dindar musylmandardyń sanynyń ósýi, sonyń ishinde jastardyń dinge bet burýy birshama máselelerdiń paıda bolýyna alyp keldi. Atap aıtqanda, dindar jamaǵattyń bi­ra­­zy teris dinı jolǵa túsip, zaıyr­ly memlekettiń zań talaptaryn moıyndaǵysy kelmedi. Osy jaǵdaılar qoǵam ortasynda dinniń áleýmettik mańyzy men ornyna qatysty kózqarastardy qaıtadan salmaqtaýǵa alyp keldi.

Qazir respýblıkadaǵy musyl­man jamaǵatynyń basym bóligi dinı ustanymy men kózqarastarynda «ha­nafı» mazhabynyń ilimin bas­shylyqqa alady. Qulshylyq, ǵıba­dat­tarynda ata-baba jolyn usta­natyndyqtan, olardy «dástúrli mu­sylmandyq senimdegiler» dep ataý ádetke aınalǵan. Sondaı-aq, hanafı mazhabyndaǵylar qa­taryna Ortalyq Azııa elderi men Qazaqstanda burynnan keń ta­raǵan sopylyq joldaǵylar, túr­kııalyq «súleımenshiler» men «nurshylar», «Tablıǵı jamaǵat» dinı mıssıo­ner­lik uıymynyń jaqtastary enedi. Mazhabta aıyrmashylyqtary bol­maǵanymen, ol jamaǵattar bir-birinen belgili bir tártip, talaptarǵa baǵynýlarymen, keı­bir dinı máse­le­lerde jeke kózqa­rastarymen erek­shelenedi.

Sonymen qatar, elimizde sún­nı­lik tarmaqqa jatatyn shafı maz­ha­byndaǵylar, shııtter, «salafızm» ilimin jaqtaýshylar jáne kóptegen ıslam elderinde qoldaý tappaǵan, resmı tirkeýden ótpegen «Ahmadııa» jaqtastary, «Quranshylar» ókilderi de kezdesedi. Atalǵandardyń ishinde hanafı mazhabyn moıyndamaıtyndary nemese mazhabta joqtary qazirgi kezde «keri» nemese «teris» aǵymdar, al olardyń ishindegi mazhab ustansa da memlekettik qurylysty ózgertýge shaqyratyn «Hızb-ýt-tahrır» sııaqty dinı-saıası uıymdar, «búldirgi» aǵymdar da bar. Sondaı-aq, ıslamdyq aǵymdar qatarynda ilimi men áreketteri musylmandyqtan tym alys «Alla aıat», «Ata Joly» mıs­tı­kalyq qurylymdarynyń da aty atalyp qalady. Búginde «Tab­lıǵı jamaǵat», «Hızb-ýt-tahrır», «Alla aıat», «Ata Joly» sııaq­ty birqatar dinı uıymdar men qu­ry­lymdardyń Qazaqstan Respýb­lıkasy aýmaǵynda qyzmet jasaýyna tyıym salynǵan.

Dese de, jańa zań qabyldanǵanǵa deıin jumystaryn kedergisiz júr­gizip, jaqtastaryn jınap alǵan sol toptar men aǵymdardyń óz áre­ket­terin jasyryn júrgizip otyr­ǵany baıqalady. Olar ózderiniń jymysqy maqsattaryn iske asyrýda ártúrli amaldarǵa baryp, ózderin taqýa musylman, Allanyń ámirin jetkizý jolynda jábirlenýshiler etip kórsetýge tyrysýda. Olardyń aldap-arbaýyna túsken azamattar, sonyń ishinde jastar teris jolǵa túskenderin baıqamaı da qalýda.

Atap ótý kerek, qazirgi kezeńde res­pýblıka aýmaǵyndaǵy dinı ahýal ótken jyldarmen salys­tyr­ǵanda birqalypty damýda. Bul, árıne, memlekettiń din sala­syn­daǵy saıasatynyń, ony júzege asyrýdaǵy ońtaıly tetikterdi júzege asyra bilýiniń nátıjesi ekendigi anyq. Dinı alaýyzdyq pen radıkalızmniń jolyna tosqaýyl qoıyp, ekstremızm men lańkestik kórinisterine jol bermeýde mem­lekettik quzyrly organdar, so­lar­dyń qatarynda Din isteri agent­tiginiń, dinı birlestikter, qoǵamdyq uıymdar jumyla qyzmet jasaýda.

Respýblıka aýmaǵyndaǵy dinı ahýaldyń turaqsyz sıpat alýy keri aǵymdar men toptardyń, uıym­dardyń halyq arasynda radıkaldy ıdeologııa taratyp, qarapaıym jandardy adastyrýlarymen, teris áreketterge ıtermeleýlerimen baı­lanysty boldy. Sondaı radıkaldy aǵymdar qatarynda «salafıtter», keıde «ýahabbıster» dep atalatyn toptar ózderiniń qazirgi qoǵamdyq-saıası júıege, onyń zań­daryna qarsy kózqarastarymen erekshe kózge tústi. Olardyń qata­ryndaǵy dinnen bilimi joq nemese taıaz jastar teris pıǵyldy «ustazdarynyń» aıtqandaryna erip, ózderi ómir súrip otyrǵan qoǵamdyq qurylysty «búgin jáne qazir» ózgertý kerek degen jastyq jalynmen «qasıetti amaldar» jolynda jandaryn qııýǵa daıyn boldy.

Islam dinine qatysty bul másele Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tas­qan memlekettiń jańa saıa­sı baǵy­ty» atty Qazaqstan halqyna Jol­­daýynda basty oryn aldy. Onda Elbasy búginde bizdiń hal­qy­­myz úshin dástúrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máse­lesi ótkir turǵandyǵyn erekshe atap ótip, jastarymyzdyń bir bóliginiń olar­dyń kózqarasyn kózsiz qabyldap otyrǵandyǵy jastarǵa tán alyp-ushpa minez ben olardyń boılarynda keri aǵymdar ıdeologııa­syna qarsy turatyn ımmýnıtettiń joqtyǵynan dep atap kórsetti. Ol úshin biz shetten kelgen ártúrli jal­ǵan áserlerge berile bermeı, soń­darynan ere bermeı, ózimizdiń ádet-ǵurpymyzǵa, salt-sanamyzǵa, máde­nıetimizge negizdelgen ulttyq sana, sonyń ishinde dinı sanany qalyp­tastyra bilýimiz kerek dedi.

Keri aǵymdar, solardyń ishin­de «salafıttik» aǵymynyń yqpa­ly el aýmaǵyn tutas qamtı qoıma­ǵan­dyqtan, dál búgingi kúni olar­dyń áreketteri memleket­tiń saıa­sı turaqtylyǵy men kons­tı­tý­sııalyq qurylysyna tikeleı qaý­ip tóndirmeıdi dese de, olardyń bel­­sendilikterinen belgili bir aý­maq­tardyń jalpy ahýaly turaq­syz­danyp, memlekettik qaýip­siz­dikke aıtarlyqtaı kedergi kelti­rýde.

Islamdaǵy keri aǵymdar, solar­dyń ishinde salafıtter áreketinen Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý, Qaraǵandy oblystarynda respýblıkanyń ózge aımaqtaryna qaraǵanda dinı jaǵ­daılardyń shıelenisti órbýi anyq baıqalady.

«Týra joldy» ustanýshy sa­la­fıtterdiń pikirinshe, búgingi kúnge deıin qazaqtardyń, dás­túr­li musylmandyq joldy usta­nyp kelgen ózgelerdiń de dinı túsinik, ustanymdary durys emes. Olar dinge jańalyq engizgen «bıd­ǵatshylar», Allaǵa serik qosqan «shırk» jasaýshylar. О́z pikirlerin arab elderindegi, ásirese, Saýd Arabııasyn­da­ǵy «sheıh» dinı ǵalymdardyń aıtqandarymen dáleldeýdi ádetke aınaldyrǵan. Iаǵnı, qazirgi musylman jama­ǵa­tynyń burynǵy ata-baba dinı jolymen júrem degeni bekershilik. Ol adasýǵa alyp barady degendi alǵa tartady.

Osy pikirdegi salafıtter óz ara­synda shartty túrde «mad­halıt­ter», «sýrýrıtter» dep bólin­gen. Solardyń qatarynda dás­túr­li hanafı ustanymdaǵy dindar­larǵa ashyq qarsy shyǵyp, qazirgi memlekettik qurylym men zańdaryna qarsy «jıhadqa» shaqyryp júrgenderi ári sol jolda qandy oqıǵalardy qoldaıtyndary – «ták­fırshilder». Olar úshin ateıst adam túgili, kúndelikti bes na­ma­­zyn qaza etpeıtin qara­paıym mu­syl­mandardyń ózi «ada­sýshy» qatary­nan tabylýy múm­kin. Olar qazirgi qoǵamdy turaq­syzdandyrýǵa, ózderiniń «jabyq» ortasyn qurýǵa umtylys jasaý­da. Tákfırshilder úshin ulttyq qundylyqtar men erekshelikter, salt-sana, dástúrdiń esh máni joq.

Salafıtter qataryndaǵy mad­ha­lıtter tákfırshilderge qara­ǵanda bılikke baǵyný ıdeıasyn qol­dap, memlekettik júıeni ózger­­týdi jaqtamaıdy. Olardyń bas­­ty ıdeologııasy adamdardy týra din jolynan «adasqan», «jańa­lyq qosýshy» dep aıyptaýǵa baǵyt­talǵan. Sondaı-aq, olar Qazaq­stan aýmaǵynda taraǵan sopy­lyq jolyna tózimsizdikpen qaraıdy. Osy turǵydan kelgende bizdiń elimiz úshin «salafızmniń» qandaı túri bolmasyn qoǵamǵa jat ustanym ekendigin dáleldep jatýdyń qajettiligi shamaly dep bilemiz. Salafızm ıdeologııasyn qoldaýshylar óz qataryn kóbeıtý jolynda ártúrli ádisterdi, sonyń ishinde Internet júıesin epti paıdalanyp, jymysqy áreketterin jalǵastyrýyn toqtata qoımaǵan.

Jalǵan ýaǵyzdarymen din­dar ja­maǵatty adastyryp, qyl­mys­tyq jolǵa ıtermelep otyrǵan dinı uıymnyń biri – «Hızb-ýt-tah­rır». Onyń áre­ketteri qoǵam­daǵy et­nıkaaralyq (evreı ulty men AQSh azamattaryna qarsy) já­ne konfessııaaralyq (hrıstıan­dar men basqa dinderge qar­sy) qatynastardy buzýǵa baǵyttalyp, qoǵam tynyshtyǵyn buzýdy kózdeıdi. Islam talaptary ústemdik etetin Halıfat qurý ıdeıasyn tyqpalap, negizgi jumystaryn halyqtyń turmysy nashar ortasynda júrgizýge tyrysady. Sondaǵy maqsaty – olarǵa materıaldyq kómek kórsete otyra, óz qataryn tolyqtyrý.

Dinı ekstremıstik áreketterdiń Qazaqstan jerinde boı kór­se­týi ártúrli jaǵdaılarmen túsin­di­riledi. Máselen, reseılik sarapshy A.Sobıanınniń paıymdaýynsha, ıslam radıkalızmin taratý – mu­sylman emes elderdiń arnaıy qyz­met oryndarynyń maqsatty isi. Al ıslam elderi ishinde radıkaldy ıslamdy arab elderi men Pákstan qoldaıdy.

Sondaı-aq, Qazaqstandaǵy di­nı ahýaldyń órbýi onyń ishki jaǵ­daıymen ǵana emes, Ortalyq Azııa jáne alys-jaqyn basqa elderdegi saıası-áleýmettik ahýalmen de baılanysty degen de pikirler aıtylady. Árıne, biz bul pikirlerdi negizsiz dep aıta almaımyz. Sol sebepten de bizdiń keńestik kezeńde de musylmandyq senim áserinen alys ajyraı qoımaǵan kórshi Ortalyq Azııa elderindegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdyń qalypty damýyna alańdaýshylyqpen qaraıtynymyz da ras. Qazirgi ýaqytta sol elderdiń keıbirinde ıslamdyq ıdeıalarmen búrkengen kúshter memlekettik bılikke oppozısııa qurap, saıası jolmen bolsyn, qarýly joldarmen bolsyn, bılikti qoldaryna alý múmkindikterin qarastyryp otyrǵany da belgili.

Islamdy zerttep júrgen ǵa­lym-sarapshylar Qazaqstandaǵy dindar jamaǵattyń aǵymdarǵa bó­liný sebepterin, aldymen, áleýmet­tik faktorlarmen baılanysty­rady. Iаǵnı ómirden ornyn tap­pa­ǵan, turmys-tirshiligi nashar adamdar kóp jaǵdaıda, kóńil ju­ba­nyshtaryn dinnen tabýǵa tyrysady. Osy ońtaıly jaǵdaılardy óz maqsattaryna paıdalanýǵa umtylǵan radıkaldy ıdeologııany taratýshylar «otqa maı quıa túsip», óz ornyn tappaı júrgenderge Quran sózderin ózderine qajetti mazmunda túsindirip mılaryn ýlady, osylaısha, «tyǵyryqtan shyǵar joldy» kórsetken bolady.

Dinı ekstremızmniń paıda bolýy men kórinisteri bul kún­deri jan-jaqty zerttelip, oǵan qar­sy turýdyń saıası-áleýmettik, qu­qyqtyq tetikteri jasaldy ári olar jyldan-jylǵa jetildirilýde. Sonyń nátıjesinde birqatar keri aǵymdar qyzmeti toqtatylyp, olardyń jymysqy áreketteri jalpy halyq aldynda áshkerelendi. Ekstremıstik jáne lańkestik áreketteri úshin qanshama azamattar, solardyń qatarynda jas­tar bas bostandyqtarynan aıyrylyp, abaqtyǵa jabyldy.

Desek te, dinı saladaǵy máse­le­lerdi sheshýde 2011 jyly qabyl­danǵan «Dinı qyzmet jáne dinı bir­lestikter týraly» Zańnyń pár­men­diligi erekshe baǵalandy. Sonyń negizinde Qazaqstandaǵy dinı bir­lestikterdiń qyzmeti zań­dy túr­de rettelip, dinı toptar men uıym­dardyń óz betimen áre­ket etýiniń joly kesildi. Osy ju­mys­tardy oı­daǵydaı júzege asyra bilgen Din isteri agenttigi búginde basqa da memlekettik organdarmen birlese otyryp dinı saladaǵy ózekti de ót­kir máselelerdi sheshý joldaryn Qa­zaqstan Respýblıkasy Úkimeti aldyna qoıýda. Solardyń qatarynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sartyp, turmys-tirshiligin jeńildetý máselelerine basa kóńil bólingen.

Ǵalym, sarapshylardyń piki­rin­she, qazirgi ýaqytta oryn alyp otyrǵan mazhabty moıyndamaý, ult­tyq erekshelikterdi joqqa shyǵarý, «hıdjab» máseleleriniń týyndaýyn dinı saýatsyzdyqtan izdeý qajet. Sondyqtan, osy baǵyttaǵy jumystardy halyqtyń jalpy dinı saýatyn ashý, olarǵa zaıyrly qoǵam men dinniń ara qatynasyn saýatty túsindire bilý­den bastaǵan jón deıdi. Osy pikir­lerdiń negizsiz emestigine kózin jetkizgen Din isteri agenttigi keń dinı aǵartý, aqparattyq nasıhat jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Ondaı jumystar qoǵamnyń barlyq deńgeıin qamtyp, joǵary jáne orta oqý oryndary stýdentteri men oqýshylary, qala, aýdan, aýyl turǵyndary arasynda, áskerı bólimshelerde, túzeý oryndarynda ótkizilýde. Nasıhat toptaryna teolog ǵalym, sarapshylardan, qoǵamdyq pánder mamandary men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń bilikti ımam, qyzmetkerleri tartylǵan. Atap ótý kerek, osy júrgizgen jumys­tar nátıjesinde halyqtyń biraz bó­liginiń keri dinı aǵymdar men dástúrli hanafı ustanymy jóninde durys uǵym qalyptasyp, bilim deńgeıleri ósti.

Kópshilikti qamtıtyn shara­lar­dyń qatarynda Din isteri agenttigi men oblys ákimdikteri birlesip ót­ki­zip otyrǵan respýblıkalyq kon­fe­rensııalar men semınarlardy, dóńgelek ústelderdi atap ótý oryndy. Ol sharalarǵa otan­dyq ǵalym, teologtarmen qatar shetelderden bilikti mamandar sha­qyrylýda. Olar elimizdiń alys aýmaqtaryna deıin baryp, dáris­ter oqyp, «ıslam dinindegi mazhab ustaýdyń qajettigi men paıdasy», «salafızmniń zııany men zardaptary», «jıhadızm men ták­fırshildik ıdeologııasynyń ıslammen syıymsyzdyǵy», «matýrıdı aqıdasynyń hanafılik ilimniń jalǵasy» taqyryptarynda bilim­derimen bólisýde. Olar Qazaq­stannyń din salasyndaǵy saıasatyna rızashylyqpen qarap, osy el­de qaı dinniń bolmasyn tirshilik etýi­ne qolaıly ekendigin jasyrmaıdy.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, radıkaldy ıdeologııanyń taralýyn quqyqtyq nemese kúsh kórsetýmen ǵana toqtatý múmkin emestigin oryndy túsingen Qazaqstan jergilikti dinı-rýhanılyqtyń birden-bir joly dástúrli dinı ustanymdy keńinen damytýǵa basa kóńil bólýde. Osy rette Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy jumysynyń bel­sen­diligin arttyrýǵa, dinı qyzmet­kerleri men ımamdary qata­rynyń bilikti mamandarmen tolyq­ty­rylýyna tıisti qoldaý kórse­týde. Meshit ımamdarynyń bili­mine arnaıy kóńil bólinip, tıisti daıyndyq kýrstarynda di­nı pándermen qatar memlekettiń qury­lysy men zańdaryna qatysty pánder­den dárister oqytylýda.

Osylaısha, dinı ekstremızm áreketteri men dinı adasýshylyqqa jol bermeýde turǵyndar arasynda dinı aǵartýshylyq tárbıeleý jumystaryna basa mán berilýde. Sonymen birge, atqarylyp otyrǵan jumystardyń áserli bolýynda buqaralyq aqparat quraldarynyń da mańyzy men róli eskerilýde. Olarda qazirgi kúni atqarylǵan sharalardy jaryqqa shyǵaryp habarlaý­men qatar, arnaıy dinı máseleler, ult­tyq qundylyqtar tóńireginde baǵ­darlamalar, tok-shoýlar uıym­dastyrylýda. Aqpa­rattyq zamanda ómirdegi keleń­siz­dikter men dinı ekstremızm ıdeologııalary, lańkestikke jol ber­meý, olardyń aldyn alýda BAQ quraldarynyń orny men múm­kindikteri zor ekendigi málim. Sondyqtan onyń jumysy odan ári belsendirile túspek.

Jalpy, radıkaldy dinı ıdeo­logııaǵa qarsy tura bilý jan-jaqty qarastyrylǵan, keshendi is-sharalardy júrgizýdi talap etedi. Osy jáne Elbasynyń 2012 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy alǵa qoıǵan mindetterin eskere kelip, qazirgi kúni «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi baǵdarlamasy» jasaldy. Endigi rette onda qaras­tyrylǵan is-sharalardy júze­ge asyrýdyń joldary men múm­kindikteri qarastyrylýda.

Qazirgi kezde dindi tek jekelegen adamdarǵa ǵana emes, memleket úshin de qajetti dep túsine bilgen jón. О́ıtkeni, qoǵamda músheleriniń boıynda adamgershilik qasıetterdiń qalyptasyp damýyndaǵy dinniń áleýeti men tárbıelik róli memleket úshin qajetti, sondyqtan ol dindi saıası-qoǵamdyq ómirden yǵys­tyryp shyǵarýǵa, qysym kórse­týge umtylmaıdy. Al mem­le­ket­tiń turaqtylyǵy men saıası-eko­nomıkalyq jaǵdaıynyń kú­sheıýi din­niń de qalypty damyp, óz mindetterin atqarýyna múmkindik beretini ras ári ol osyǵan múd­deli bolýy kerek. Osyndaı ózara kelisim men ja­ra­symdyqqa qol jetkizgende biz qazirgi dinı ada­sý­shylyq pen alaýyzdyqqa toıtarys bere alarymyz anyq.

Baltabaı MEKEJANOV,

Din isteri agenttiginiń Islam dinı birlestiktermen

baılanystar jónindegi basqarma basshysy.

_________________________________

Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.