Osy qıyn-qystaý kezeńde medısına qyzmetkerleri men barsha qazaqstandyqtarǵa kómek kórsetetin eriktilerden basqa, ózektiligin joǵaltpaıtyn basqa da baǵyttar bar, olardyń qatarynda qorshaǵan ortany qorǵaý jáne adam men tabıǵattyń úılesimdi ómir súrýi máselelerin sheshýge baǵyttalǵan qozǵalys bar. «Tamyr» jabaıy tabıǵatta bolý mektebi – Ile-Alataý ulttyq parkinde ekologııalyq týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan jańa volonterlik jastar jobasy. Mekteptiń nemen aınalysatyny jáne ne maqsatta qurylǵany týraly bizdiń tilshige jobanyń avtory Ásel Isanova jáne kásibı taý gıdi, alpınızmnen 3-shi sanatty nusqaýshy Aleksandr Golovanov aıtyp berdi.
Ásel ózin tabıǵatqa jáne belsendi ómir saltyna degen súıispenshilik atmosferasynda ósken tájirıbeli taý týrısti dep ataıdy, onyń atasy kóptegen jyldar boıy Ile-Alataýyna týrısterdi apardy, anasy – Almaty men Almaty oblysy boıynsha kásibı gıd, al ákesi – saıahat pen djıpıngtiń áýesqoıy. Áseldiń paıymdaýynsha, ulttyq parktiń aýmaǵynda tabıǵat ta, adamnyń ózi de qaýipsiz bolýy kerek, sondyqtan da pikirles adamdarmen birge «Tamyr» mektebin («Koren») qurdy. Bul rette basty nıet – bastamanyń Tıan-Shan shyrshasyndaı «tamyryn» tereńge jiberip, Ile-Alataý Ulttyq parkine keletin barlyq áýesqoılardy óz taý júıesimen qamtýy, týǵan jerine qamqorlyq jasaýǵa beı-jaı qaramaıtyndardyń kúsh-jigerin biriktirý.
Aıýsaı shatqalynda ulttyq parktegi «Týranga» ekologııalyq týrızmdi damytý jobasynyń avtorlarymen yntymaqtastyq ornatqan eriktiler ózderiniń shaǵyn bazalyq lagerlerin ornalastyrdy. Olar osy shatqalǵa kelgen adamdarǵa tegin nusqaý beredi, kelýshiler ózderine qaýipsiz, jaıly bolý úshin jáne tabıǵatqa zııan tıgizbeý úshin taýlarda ózin-ózi qalaı ustaý kerektigin bile alady. Alaıda bul tek birinshi kezeń, óıtkeni «Tamyr» komandasynyń josparlary óte kóp.
- Biz adamdarǵa tabıǵatta qaýipsiz júrýge baılanysty teorııalyq jáne praktıkalyq bilim beremiz. Bilim beretin dárister arqyly baǵdarlamanyń árbir qatysýshysy ekologııalyq oılaýǵa qosylady, sondaı-aq, olardyń tabıǵatqa qatysty emosıonaldyq ıntellekti men empatııasy arta túsedi. Biz adamnyń jany adam men tabıǵat arasyndaǵy kópir ekenine senimdimiz, ol adamdardyń qorshaǵan ortaǵa degen tutynýshylyq kózqarasyn ózgerte alady jáne tabıǵatqa kelýshilerdiń ózin de, tabıǵatty da adam balasynyń zııandy áserinen qorǵaıdy. Bizdiń komandadaǵy árqaısysymyzdyń tabıǵatpen qarym-qatynasta tájirıbemiz bar, biz «keńseler» emespiz. Bizdiń is-árketimiz ben jan-dúnıemiz nıet turǵysynan taza, men nátıje tamasha bolatynyna senemin, - dep túsindirdi Ásel Isanova.
«Tamyr» aınalysatyn úsh negizgi baǵyt – bilim berý, eriktiler qozǵalysy jáne týrıstik joldardy uıymdastyrý men saraptaýǵa kómektesý. Karantın aıaqtalǵan kezde volonterler óz dáristerin qaıta bastaýǵa úmittenedi. Dáriste alpınızmniń qazirgi nusqaýshylary, «Tamyr» jobasynyń mamandary – Aleksandr Golovanov pen Mıhaıl Nartov spıker retinde sóz alady, sondaı-aq Ile-Alataý ulttyq parkiniń nusqaýshylary Ile-Alataýdyń bar baılyǵy men óz jumystary, ulttyq parktiń aýmaǵynda bolýdy qalaı durys josparlaý kerektigi jaıly egjeı-tegjeıli aıtyp bermek. Jekeleı jáne uzaq ýaqytqa sozylǵan taqyryptar – bul órtter jáne qoqystardy jınaý.
- Bizdiń mindetimiz – nusqaýshylardyń tájirıbesi men jan-dúnıesi arqyly Ulttyq park týraly aıtý ǵana emes, sonymen qatar olardyń ózderin kórsetý, nemen aınalysatynyn aıtý. О́ıtkeni kóptegen adamdar nusqaýshylar jumysynyń máni nede ekenin túsinbeıdi jáne kóbinese olardyń negizgi mindeti – qoqysty jınaý dep sanaıdy nemese jastar aıtatyndaı, olar kelýshilerdi «mazalaý» úshin qajet. Shyn máninde, olardyń negizgi qyzmeti – ormandy, taýlardy kútý jáne baǵyp-qaǵý. Inspektordyń ár kúni aralap shyǵýdan bastalady. Árbir ınspektorǵa úlken aýmaq bekitiledi, ol ony marshrýt boıynsha aınalyp ótip, floranyń qandaı kúıde ekenin, qansha janýar kezdeskenin jáne t.b. jazyp alýy qajet. Sondaı-aq, nusqaýshylar Tıan-Shan shyrshasynyń tuqymyn jınap alyp, ony ósirip, sodan soń belgili bir ýaqyttan keıin, taýlarǵa qaıta otyrǵyzý úshin pıtomnıkke beredi. Tıan-Shan shyrshasy óte baıaý ósedi! О́rttiń jıi oryn alýynan biz kóptegen shyrshalardy joǵaltamyz. О́rtterdiń negizgi sebebi – týrıster durys jaqpaıtyn ot, onyń ishinde osy shyrshalardyń túbinde. О́rtter ormanǵa túzetilmeıtin zııan keltiredi jáne biz ony boldyrmaý úshin mindetti túrde jumys isteımiz. Qoqysqa keletin bolsaq, ony ulttyq parktiń ınspektorlary jınamaýy tıis. Olar sonda da tazalaýmen aınalysady, óıtkeni ulttyq parkti jan-tánimen sezinedi, ózderiniń tikeleı jumysy úshin qajetti kóp ýaqytyn osyǵan jumsaıdy. Biz, eriktiler retinde, kómekke kelýge daıynbyz, biraq biz bireýdiń artynan qoqysty máńgi tazalaı almaımyz, sondyqtan bizdiń mindetimiz – týrısterdiń qoqysty tastaýyn toqtatýǵa qol jetkizý. Bul degenimiz, týrısterdi tárbıeleý kerek degen sóz jáne biz muny bizdiń dárister arqyly tikeleı taýlarda, atap aıtqanda, ulttyq parktiń vızıt-ortalyǵy bazasynda, ol jabdyqtalǵan kezde, sondaı-aq Almatydaǵy Outdoor ortalyǵynda jáne qaladaǵy basqa da alańdarda bilim berý jobalary arqyly jasaımyz, - deıdi eriktiler.
«Týranga» eń aldymen, álemniń úzdik ulttyq parkteriniń tájirıbesine, AQSh-tyń tabysty ulttyq parkterine baǵdarlanady, olar óz kezeginde bızneske jáne eriktilerge táýeldi, osynyń esebinen damıtynyn da kórýge bolady. Eriktiler – bul ulttyq parkke kómekke qolyn sozatyn adamdar. Stýdent bolsyn, aı saıyn bir kúnin taýlarǵa kómek berýge arnaǵysy keletin bank qyzmetkeri bolsyn, kez kelgen adam «Tamyrdyń» volonteri bola alady. Onyń ishinde tek qoqys jınaý máselesi ǵana emes. Eger erikti flora men faýnamen aınalysqysy kelse, onda ınspektormen birge tuqym jınaýǵa, ósimdikterge kútim jasaýǵa jáne t.b. kómektese alady. Joba eriktiler úshin birneshe túrli qyzmet baǵyttaryn qarastyrady, sondyqtan da adamdardyń ózderi bul ispen asqan qyzyǵýshylyqpen aınalysady.
«Tamyrda» birneshe deńgeıdegi mamandardy daıyndamaq, olar ulttyq parkke kómegin tıgizedi. Birinshiden, bul – biz aıtqan eriktiler. Ekinshiden, konsýltanttar – bul belgili bir týrıstik tájirıbesi bar adamdar, olar tikeleı ulttyq parkte týrısterge taýda jaıly jáne qaýipsiz bolý týraly keńes beredi. Budan ári konsýltanttardan keıin skaýttar júredi – tájirıbeli mamandar, jobanyń nusqaýshylary, olar tereń bilim alady. Odan da joǵary deńgeı – bul ulttyq saıabaqty kúzetip, ınspektorlarǵa kómektesetin reındjerler, daıyndyqtan ótip, shyńdalǵan adamdar. Bul mamandardyń barlyǵy jańa «reındjerlik» formaǵa ıe bolady jáne olardyń ulttyq parkterdiń qyzmetindegi róli sheshýshi bolýy tıis. Bolashaqta «Tamyr» jobasy aıasynda taý gıdterin de oqytý josparlanýda.
Taý gıdiniń úlken tájirıbesi bar jáne Ile Alataýynyń barlyq kúrdeli baǵyttary men soqpaqtaryn eńsergen Aleksandr Golovanov aıtyp ótkendeı, mundaı mamandyq bizde áli mamandyqtar tiziminde joq.
- Qazir taý gıdterimen jaǵdaı kúrdeli. Bul kezekte adamdardy jınap, olardy tıisti daıyndyqsyz, bilim men daǵdylarsyz taýǵa aparatyn kóptegen entýzıastar bar. Sońǵy 3-4 jylda taý týrısteriniń aǵyny birneshe ese ósti jáne osy tolqynda kóptegen taý Internet-qaýymdastyqtary paıda boldy. Bir jaǵynan, bul – belgili bir dárejede jaǵymdy qubylys, óıtkeni olar áleýetti týrısterge kem degende qajetti jabdyqtar men kerekti bilimniń tizimin beredi. Adamdardyń basym bóligi, ádette, taýlarǵa ózderi, kóbinese balalarmen birge, óz qorqynyshtary men qaýip-qaterleriniń jeteginde barady. Sondyqtan biz taýlarda mamandardyń týrısterdi qalaı izdegeni jáne qutqarǵany týraly jańalaqtardan únemi estımiz. Men Áseldiń «Tamyr» Jabaıy tabıǵatta bolý mektebin qurý ıdeıasyn qoldadym, óıtkeni jaǵdaıdy ózgertkim keledi. Meniń alpınızm nusqaýshysy degen resmı statýsym bar, bizde týrızm nusqaýshysy degen túsinik te bar. Biz klýb, eń durysy taý gıdteri mektebin qurǵymyz keledi. Batysta bul keń uǵym jáne meniń ıdeıam trekıng-gıdter mektebinen bastaý, ıaǵnı adamdardy taý joryqtaryna aparatyn gıdter. Ol alpınızm emes, qandaı da bir ekstremaldy dúnıe emes, trekıng-gıd – bul joryqty saýatty uıymdastyratyn, jabdyqtardy, mázirdi, tamaqty daıyndaıtyn jáne adamdardy tehnıkalyq qıyndyqtarsyz qarapaıym marshrýt boıynsha qaýipsiz ótkize alatyn maman, - dedi Aleksandr Golovanov.
Eriktilerdiń jáne Ulttyq parktegi ekotýrızmdi damytý jónindegi jobanyń umtylystary ashyq, ári túsinikti bolyp kórinetin syndy, tek ún qosatyn qoldaýshylaryn tabýy tıis. Nelikten qarsylastardyń daýystary áli de estiledi? «Tamyr» qurǵan belsendiler bizdiń taýlarymyzda ekotýrızmniń damýyna qarsylastar bar dep sanaıdy, óıtkeni shynaıy, oń aqparat joqtyń qasy. Alaıda belsendiler aǵartýshylyq jáne bilim berý jumystarynyń qajettiligi aıasynda, adamdar ózderi taýǵa kelip, týrıstik joldar men sol jerde bolyp jatqan demalys oryndarynyń uqypty ózgerýiniń nátıjelerin kórýi kerek dep sanaıdy. Jaqyn arada qatań karantındik shekteýlerdi alyp tastaý bizge bul isti júzege asyrýǵa múmkindik beredi degen úmit bar. Desek te, jumys kúnderi taýlar jaıaý jáne velotýrıster úshin ashyq, Aıýsaı shatqalyndaǵy lagerde júrgen eriktiler olarǵa bárin kórsetip, aıtyp berýge daıyn. Bul rette «júz ret estigennen góri, bir ret kórgen artyq» degen qaǵıdanyń ózektiligi aldyńǵy qatarǵa shyǵady.
