Tepe-teńdik nemese nól týraly pálsapa (Esse)

Nól Jaratýshy tarazysynyń ól­shemi. Tarazynyń eki basy nólge kelgende tepe-teńdik bolmaq. «Teń­ge teń nárse árqashan ózara teń». Bul ál-Ǵa­zalıdiń «Týra tara­zy» kitabynan alynǵan sóz. Tepe-teńdik nól. Álem nóldik qal­pyn saqtaýda. Sondyqtan biz álem jarasymdyqta deımiz.

Álem jarasymdy, ıaǵnı qazirgi lek­sıkaǵa salsaq – garmonııada. Álem­niń jarasymdylyǵy, onyń qalypty jaǵdaıda bolýy. Bul adam­zattyń ǵumyr keshýi úshin asa qajetti qalyp. Son­dyqtan álemdi ózgertý másele emes, ony túsiný másele. Jaratýshy tara­­zysynyń mánin uǵynýdyń syry osyda. Tarazy – ádilettilik sımvoly. Tarazy – tepe-teńdik. Bi­raq tepe-teńdik jaratýshydan, tepe-teńdik ornatý adam qolynan ke­letin sharýa emes, ál-Ǵazalı osyn­daı oılar jaǵynda bolǵan. Hakim Abaıdyń ádilettilik Haq joly degeni osy emes pe?

 * * *

Bilim tepe-teńdikke, ıaǵnı ádi­let­tilikke bastaı ma? Bilim aqı­qaty nede? Biz bilim tájirı­bede anyqtalady dedik, bul durys, biraq aqıqat pa? Ál-Ǵazalı bilim ólsheýishin Quranǵa súıenip, beseý degen. Joǵaryda kórsetilgen eń­bekten: «Mynany jadyńda berik usta: Qurandaǵy ólshegish negizinde úsheý: tepe-teńdik ól­shemi, táýeldilik ólsheýi jáne qarama-qarsylyqtar ólsheýi. Bi­raq tepe-teńdik ólsheýi úshke bólinedi: úlken, orta jáne sha­ǵyn. Osylaısha beseý». (Muny tal­qylaý arnaıy daıarlyqty ári keńinen baıandaýdy qajet etedi).

 * * *

Ál-Ǵazalı XII ǵasyrda ǵumyr keshken ǵulama. Aıtpaǵym, odan bergide segiz ǵasyrdan asa ýaqyt ótip barady, alaıda týra tarazy, tepe-teńdik máseleleri ádi­lettilikke tikeleı qatys­ty bol­ǵan­dyqtan, biz Quranǵa qaıta-qaı­­ta orala beremiz. Quran-Kárim­de: «Adamdardy Rabbynyń jolyna dana­lyq jáne kórkem úgit arqyly shaqyr. Ári olarmen kórkem túrde kúres» – dep jazylǵan. (Quran-Kárim on altynshy súre, júz jıyrma tórtinshi aıat).

Ári qaraı ál-Ǵazalı osy qaǵı­dalar­dy bylaısha jalǵastyrady: «Kim­de-kim Alla jolyna danalyq ar­qyly shaqyrsa, ol Allanyń qaýy­myn­da, kórkem úgit jolymen shaqyrsa, ol Allanyń qaýymynda, aqylmen talasa alsa Alla­nyń qaýymynda» (Ǵarı­fol­la Esim. «Falsafa tarıhy». 102 b.).

Alla joly men ádilettik jo­lyna túspegendermen is júrgizý­diń eki joly bar eken: biri dana­lyq, aqyl joly, ekinshisi kórkem úgit joly.

 * * *

Keńes zamanynda «ıdeologııa» degen boldy. Ol saıasat ba­labaqshadan bastap, adamdar­dy zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin tys qaldyrmady. Balabaqshadaǵy tárbıelenýshiler men bastaýysh synyp oqýshylarynyń keýdelerine Lenın beınesi sa­lyn­ǵan tósbelgi taǵyp, olardy «oktıabrıattar juldyzshasy» degen topqa bólip baýlydy, ere­sekterdi pıoner uıymyna qa­byl­dap, moıyndaryna qyzyl galstýk taqqyzdy, bozbala shaqta oqýshylardy komsomol qataryna antpen qabyldady, odan ári de kommýnıstik partııa qataryna iriktep qabyldaý arnaıy rásim arqyly oryndaldy.

Men osyndaı ıdeologııalyq súrgi­den ótken janmyn. Muny bir deńiz, ekinshiden kúnámniń aýyr­lyǵy sol, men jáne mıllıondar sol kommýnıstik júıege qyz­met ettik. Men kúnámdi mo­ıyn­­­daımyn. Al ózin kúnálimin dep júr­gen jurt shamaly. О́tken kúnderin maq­tan etetinder týraly ne deýge bolady.

Dinsiz qoǵamda sen de dinsiz bolýǵa mindettisiń, sen ateıstik-materıalıstik kózqarastaǵy sanaly sosıalıstik qoǵam qurýshy azamatsyń, basqadaı jol joq. Osylaı boldy, bul ıdeologııalyq júıe óz nátıjelerin berdi, menen úl­kender, qurdastarym, óksheles ini-baýyrlarymnyń kópshiligi áli de sol eski ıdeologııanyń qursaýynda. Túısik, sezim, sanaǵa sińgen stereotıpter óz­diginen keter emes. Sanamyz taralmaı áli de uıy­syp tur.

Osy eski (zamany ótip tozǵan) túısik, sezim jáne sanamen kúresý jolyn HII ǵasyrda ál-Ǵazalı Quran-Kárimge sú­ıene aıtyp ketken, olar: danalyq jáne kórkem úgit arqyly is júrgizý keńes ıdeologtary kezinde danalyq týraly kóp aıtty. Olar fılosofııa­ny danalyq týraly ilim júıesi dep meılinshe nasıhattady.

Markstik-lenındik fılosofııa­ny oqyp-úırenýge joǵary oqý oryn­darynyń stýdentteri tegis min­detti boldy. Alaıda bul da­nalyq ál-Ǵaza­lıdiń Quran-Kárimge negizdep aıtqan dana­lyǵy emes-ti. Keńes ókimeti dá­rip­tegen fılosofııadaǵy «da­na­lyq­tyń» kókeleri Karl Marks, Lenın, Sta­lınder bolsa, arǵy­zaman­daǵy grekter: Sokrat, Pla­ton, Arıstotel jáne taǵy basqa­lar. Bir sózben aıtqanda, din­siz danalyq nasıhattaldy. Asyly dinsiz danalyq bolýshy ma edi? Dinsiz danalyq – shaıtandyq.

 * * *

Máseleniń anyǵy sol, týra jolǵa túsýge qaýym arasyna kórkem úgit qajet. Aty óshkir ıdeologııa degen sol ketkenimen ketsin, endigi isimizdi KО́RKEM NASIHAT dep atalyq. Kór­kem degen tamasha sóz. Ne kórkem? Tabıǵat kórkem, adam kórkem, olardy jaratqan Jaratýshy kórkem. Jel­kil­dep ósip kele jatqan jas urpaq kórkem. О́mir súrgisi keletin yntaly jannyń sanasy – kórkem.

Qoǵamǵa, qaýymǵa kórkem nasıhat qajet. Ol qalaı oryndalmaq, árıne is-sharalarmen, baǵyt, baǵdarlamalarmen. Bıyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵa­nyna 1150 jyl, Abaı hakimniń týǵa­nyna 175 jyl, Qazaq eliniń ta­myry Altyn Ordanyń 750 jyl­­dyǵyna qatys­ty keshendi ister, árıne kórkem nası­hatqa jatady. Bular kórkemdik nasıhat ser­pilisi, jaqsylyqtyń nyshany, eldiktiń paıdasyna atqarylyp jatqan is-sharalar.

 * * *

Ál-Farabıdiń danalyǵy, onyń pálsapasy, Abaıdyń ha­kim­digi týraly aıtý, jazý naǵyz kór­kem nasıhat. Bular hakim­der, men olar týraly aıtýdan esh­qashan jalyqpaımyn, kerisinshe ómirimniń máni demekpin. Abaı otyz segizinshi qara sózinde «ha­kimder bolmasa dúnıe oıran bolady» degen. Naǵyz kórkem oı. Qudaıǵa shúkir, qazaq halqy tarıhynyń ár qıly zamanda­rynda sóz aıtýshy kórkem ǵula­malary bolǵan. Sál tarqatyp aıt­sam, arǵyzamannyń VI-VII ǵasyrlarynda ǵumyr keshken Saq eliniń oıshyly Anaharsıs, bergi zamandaǵylar: dana Qorqyt, Iol­lyǵ­tegin, Ahmet Iаsaýı, Jú­sip Balasaǵun, Mahmud Qash­­qarı jáne t.b. Qıly zaman oı­shyl­dary: Asan qaıǵy, Buqar jy­raý jáne de attary áıgili bı­ler, sheshender, aqyndar, jyrshylar.

Kórkem nasıhattyń negizgi bir arnasy osy ǵulamalardy tanyp, bilip úgit júrgizý. Bular­dan bizge kórkem oılary mura bolyp jetken. Oılaımyn, osy asyl qazynalarymyzdy ar­ǵy­­za­­mannan shashpaı-tókpeı búginge jetkizgen hal­qymyz da­­na, kórkem. Olaı deıtinim, jo­ǵa­ryda atap-atap aıtylǵan qazyna­larymyz osy bizdiń halyq ómir súrgen atame­kenimizdiń asyl-jaý­harlary. Endigi jerdegi másele sol qa­zynalardy urpaqtar ká­desine jaratý.

 * * *

Ádilettilik haq joly – bul kór­kem oı. Ádilettilik pálsapasy – tepe-teńdikte. Týra tarazy ál-Ǵazalı aıtqan – ádilettilik. Ta­razy tili nólge turaqtaǵanda ádilettik ornamaq. Adam­zat balasy NО́LDI ashqanda kórkem sana ádilettilikti ashqan.

Nól ǵaıyptan paıda bolatyn qu­bylys. Ǵylymda absolıýttik nól degen túsinik bar, onyń mánisi álemde qan­daı sýyq bolsa da jylylyq nólge teń bolmaq emes, qalaı bolsyn sýyq­tyń qursa­ýynda jylylyq bolady, ony ǵalymdar shamalap ól­shep te shy­ǵarǵan. Mundaı keri ólshem­der tek nól­dermen ólshenbek. Másele nóldiń ishki esebinde. Nól­diń ishki esebi adamzat úshin – qupııa. Ǵaıyp joqtan bar bolý. Ǵaıyp degen múmkindik. Adam ǵumyry ǵaıyptan bas­talyp, qaıta ǵaıypqa ketedi. Sirá da, hakim Abaıdyń «Men ólmekke taǵdyr joq áýel bastan» degeni osy másele me eken? Bylaısha aıtqanda, dúnıe nólden bastalyp, qaıta nóldik kúıin saqtaıdy, arasy – ósim. Árıne ósim bar jerde óshý bar, ony pálsapashylar únemi qarastyryp keldi. О́sim men óshý nátıjesinde álemniń nóldik qalpy saqtalýda.

 * * *

Qoǵamda tepe-teńdik saqtaý daýly másele. Assımetrııalyq kúsh únemi bulqynyp, býyrqanyp turady. Ony aldyńǵy qatardaǵy oı, ıdeıa deýge de bolady. Joǵa­ryda hakimder bolmasa dúnıe oıran bolar edi dedik, ras, biraq, bir zamanda hakimder mól­sherden tys kóp bolmaýlary kerek, ol bir, ekinshiden, hakimder oıy qoǵamdaǵy tepe-teńdikti saqtaı bermeı, kerisinshe ony buzý­shy qýatqa aınalýy ábden yqtımal. Alǵa ketken barlaýshy oı tepe-teńdik úshin qaýipti. Mun­daı jaǵ­daıda qoǵamdaǵy tepe-teńdiktiń ózi synǵa túspek. Saıasat­ta mundaı jaǵ­daılar jıi kez­desedi. Bul shuǵyl sheshimderdi qajet etetin is.

 * * *

Naǵyz hakim búgingini ǵana emes, er­teńgini aıtady, ol bú­gin qunar ala al­­maıdy. Keıbireýlerge unamaıdy, son­dyqtan olar ha­kimderdi jaý kóredi. Er­teń­gi kúnniń áńgimesi bılik úshin ja­ǵym­dy emes. Bılikke tynysh­tyq kerek, qo­­ǵamdaǵy, qaýymdaǵy ózgerister oǵan úreı­li kórinedi. Sondyqtan hakim­der za­mandar ózgergen soń tanyla bastaıdy.

 * * *

Qazirgi zamanda assımetrııa, «neshablonnoe myshlenıe», matematıkadaǵy «nechetkaıa logıka» degender boı kór­setýde. Keshegi daıar paradıgmalar kúı­­reýde. Oılaý ishinen «revolıýsııa» ja­saýda. Innovasııa degen dástúrli oılaý órisin buzýda. Innovasııa – tosyn oı, oıǵa kelmegen oı deýge bo­la­dy. Sirá, ınnovasııany tosyn oı degen jón bolar. Biraq ol tabı­ǵaty jaǵynan qarapaıym. Másele, qara­paıym­dylyqtan tosyn oı tosý – ınno­vasııaǵa aparatyn jol.

 * * *

Sirá, bilim, ǵylym júıesine qaýyrt ózgerister qajet sekildi. Ǵylym men bilimniń «eski kıim­deri» tozdy. Bilim men ǵy­lym jańasha kıinýi qajet, ol qalaı bolmaq, myna indet álegi bizdi ózge­rýge bastamashy bolmaq dep oıl­aımyn. Onlaın ádetke aınalyp barady, odan shyǵady eken, baıqaý kerek?! Qalaı bolsyn álem nóldik qalpynan asyp-tasyp tógilmeýi asa qajet.

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, qoǵam qaıratkeri