Basty mindet – jumyspen qamtý
Bıyl «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasynyń, «Jumyspen qamtý-2020» jol kartasynyń jáne basqa da salalyq baǵdarlamalardyń aıasynda 743 myń adam eńbekke tartyldy. Jyldyń sońyna deıin 1 mln 220 myń adamǵa qoldaý kórsetilýi tıis. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jol kartasy aıasynda turaqty jumys oryndaryn qurýǵa jáne óńirlerdiń áleýmettik ınfraqurylymyn jaqsartýǵa basa nazar aýdarylyp, ınfraqurylymdyq jobalardyń tizbesi ońtaılandy. Osy jobalar (6 702 joba) aıaqtalǵan soń aralas salalarda qosymsha 100 myńnan astam turaqty jumys orny ashylady.
Premer-Mınıstr Shymkent qalasynda, Jambyl, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jumyspen qamtýdy qoldaý sharalaryn iske asyrý qarqyny joǵary ekenin atap ótti. Ortasha kórsetkishter Qaraǵandy, Aqmola, Túrkistan, Aqtóbe, Qostanaı, Mańǵystaý, Almaty, Pavlodar, Atyraý oblystarynda, Nur-Cultan men Almaty qalalarynda baıqalady. Sonymen qatar jekelegen kórsetkishter boıynsha eki óńir artta qalyp otyr: Qyzylorda oblysynda memlekettik granttar berý – 47,5%, qoǵamdyq jumys – 50,1%, jobalarǵa bólingen qarjyny ıgerý – 56,2%, jumys oryndaryn qurý 44,4%-ǵa oryndaldy; Batys Qazaqstan oblysynda mıkrokredıt berý boıynsha bar-joǵy 28,6%, jastar tájirıbesi – 37,7%, jobalarǵa bólingen qarjyny ıgerý – 58,9% jáne turaqty jumys oryndaryn qurý 25,8% deńgeıinde.
«Jyl sońyna deıin tórt-aq aı qaldy. Ákimdikter baǵdarlamalardy iske asyrýdy jandandyrýy qajet. Qazirgi jaǵdaıda birinshi kezektegi mindet – azamattardy jumyspen qamtý. Qajetti resýrstar bólingen, barlyq quraldar bar, eńbek naryǵynda teńgerimsizdikke jol bermeý kerek», dedi A.Mamın.
Úkimet basshysy memlekettik baǵdarlamalarda qarastyrylǵan is-sharalardy júzege asyrýdy, sondaı-aq Elektrondy eńbek bırjasynyń bıznes-prosesterin ońtaılandyrý, jumyspen qamtý sharalarymen proaktıvti qamtýdy damytý jáne olardy iske asyrý monıtorıngin kúsheıtýdi tapsyrdy. Jumyspen qamtýdyń josparlanǵan ındıkatorlaryna qol jetkizip, turaqty jumys oryndaryn qurýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Ulttyq ekonomıka, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterine «Atameken» UKP jáne ákimdiktermen birlesip, bıznes bastamalardy damytý jáne qoldaý boıynsha jumysty jandandyrý tapsyryldy.
Balyq óndirý barysy qalaı?
Sondaı-aq otyrysta elimizdiń balyq sharýashylyǵyn damytý máselesi qaraldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M.Myrzaǵalıev, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarov, sondaı-aq «Hamıt» balyq sharýashylyǵynyń ókili B.Sermanızov, «Caspian Riviera» balyq sharýashylyǵynyń ókili R.Hamıtova, «KingFish» balyq sharýashylyǵynyń ókili M.Tursynáli baıandama jasady.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń aıtýynsha, elimizde balyq sharýashylyǵyn damytýdyń mol múmkindikteri bar. Eksport áleýetin de joǵary deýge bolady. Balyq ónerkásibiniń negizgi túrleri – balyqty aýlaý, ósirý jáne qaıta óńdeý. Elimizdiń balyq jáne balyq ónimderi naryǵynyń jalpy kólemi 2019 jyly shamamen 66 myń tonna boldy. Eger qurylymyna nazar aýdarsaq: balyq aýlaý – 45 myń tonnany, balyq ósirý – 7,4 myń tonnany, eksport – 30 myń, ımport 43,5 myń tonnany qurady. Sonymen qatar Qazaqstan Norvegııa, Reseı, Islandııa, Qytaı jáne Baltyq jaǵalaýy elderinen muhıt balyqtary men teńiz ónimderin ımporttaıdy. О́z kezeginde jyl saıyn jaqyn 36 elge shamamen 60 mln dollardyń 30 myń tonna balyq ónimin eksporttaıdy.
«Negizinen biz balyq súbesin, keptirilgen-ystalǵan ónimderdi jáne tońazytylǵan balyq eksporttaımyz. Mysaly, kókserke súbesi Germanııa men Nıderlandta qazaqstandyq brend bolyp tabylady. Al keptirilgen, ystalǵan ónimder Reseı, Ýkraına, Lıtva, Qytaı jáne basqa elderge eksporttalady. Eksportty arttyrýǵa bolatyn áleýetti naryqtar bar», dedi M.Myrzaǵalıev.
О́kinishke qaraı, elimizde jan basyna shaqqanda balyq ónimderi az tutynylady. Aıtalyq, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ár adam jylyna 16 kılo balyq jeýi qajettigin eskertse, Qazaqstanda bul kórsetkish 4 kılodan ǵana keledi. Bul kórsetkish kórshiles Reseıde 23 kılo, Qytaıda 45 kılo.
Búgingi tańda Qazaqstanda myńnan astam balyq sharýashylyǵy sýbektisi bar. Olarǵa 1646 sý aıdyny men ýchaskeler bekitilgen. Salada 11 myńnan astam adam jumys isteıdi. 2019 jyly 45 myń tonna balyq aýlandy. Balyq negizinen Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda aýlanady.
BUU janyndaǵy Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) málimeti boıynsha, akvaósirý salasy aqýyz ónimderin óndirýde eń qarqyndy damyp kele jatqan baǵyt. Máselen, ósiriletin balyqtyń álemdik kólemi 60 jyl buryn nebári 1 mln tonnany qurasa, búginde bul kórsetkish 82 mln tonnadan asady.
Qazaqstanda balyq ósirý salasynyń áleýeti óte joǵary. Sońǵy 7 jylda ósirilgen balyq kólemi 9 ese, ıaǵnı 800 tonnadan 7,4 myń tonnaǵa deıin ósti. Elimizde osy ispen 180 balyq ósirý sharýashylyǵy aınalysady, onda myńnan astam adam jumys isteıdi. M.Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, bul jetkiliksiz. «Jasandy balyq ósirý sharýashylyqtary budan da kóp bolýy kerek. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan jan basyna shaqqanda 16 kılo balyq tutyný normasyna qol jetkizý úshin shamamen 300 myń tonna balyq ósirýimiz qajet», dedi ol.
Balyqty jasandy ósirý boıynsha Túrkistan oblysy kósh bastap tur. Odan keıingi oryndardaǵy Almaty oblysynda shamamen 1000 tonna, Soltústik Qazaqstanda 380 tonna, Shyǵys Qazaqstanda shamamen 300 tonna balyq ósiriledi. Bıyl aqpan aıynda Atyraý qalasynda balyq sharýashylyǵyn damytý máseleleri jóninde ótken kóshpeli jıynda Premer-Mınıstr A.Mamın salanyń damýyna kedergi keltiretin negizgi kedegilerdi anyqtaýǵa tapsyrma bergen edi. Mınıstrlik osy tapsyrmany oryndaý úshin bıznespen birge taldaý júrgizip, 3 basty máseleni anyqtady. Olar – sýqoımalaryn balyq aýlaýdan balyq ósirýge beıimdeý, zańnamaǵa qajetti ózgerister engizý, memlekettik qoldaý sharalaryn arttyrý.
Elimizdegi sýqoımalaryn zertteý nátıjesinde onda jylyna 600 myń tonna balyq ósirýge bolatyny anyqtaldy. Sonyń negizinde balyq ósirýdiń óńirler úshin tıisti shemasy jasaldy. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy Shardara sýqoımasy sazan jáne bekire tuqymdas balyq túrlerin ósirýge qolaıly bolsa, Shyǵys Qazaqstandaǵy О́skemen, Buqtyrma sýqoımalarynda forel, sıg tuqymdas balyqtardy ósirýge bolady.
О́ńirler tuıyqtalǵan sýmen qamtý tehnologııasyn paıdalana otyryp, toǵan jáne basseındik sharýashylyqtar sııaqty balyq ósirýdiń basqa da baǵyttaryn damyta alady. Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy sharýashylyqtyń tıptik jobalaryn ázirledi. Bul bızneske qarjylyq múmkindikterin eskere otyryp, qolaıly sharýashylyq tıpin, ósiriletin balyq túrin tańdaýǵa múmkindik beredi.
Mınıstrlik qoldanystaǵy zańnamaǵa taldaý jasaı kele sý qorǵaý beldeýinde balyq sharýashylyqtary men qurylystaryn salýǵa tyıym salynýy, balyq ósirý kezinde sýdy tutyný úshin artyq tólem alynýy, jergilikti mańyzy bar sý aıdyndarynyń kóp bóligi kásip júrgizýge berilmeýi jáne basqa da birqatar kedergilerdiń bar ekendigin anyqtady. Soǵan sáıkes Salyq, Sý, Jer kodeksterine, sondaı-aq «Janýarlar álemin qorǵaý, ósirý jáne paıdalaný», «Arhıtektýra, qala qurylysy jáne qurylys jumystary týraly» zańdarǵa ózgerister ázirlenip, múddeli memlekettik organdarmen kelisildi. Tıisti usynystar kúzde Parlamentke engiziledi.
Eksportqa ekpin berilmek
Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Premer atap ótkendeı, balyq aýlaý jáne ony kóbeıtý – azyq-túlik óndirisindegi basym salalardyń biri. Qazaqstanda taýarly balyq ósirýmen 180 sharýashylyq aınalysady. Bıyl aqpan aıynda Atyraý qalasynda Úkimet basshysynyń tóraǵalyǵymen ótken keńestiń qorytyndysy boıynsha ákimshilik kedergilerdi azaıtýǵa jáne salany damytýǵa ońtaıly jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan birqatar zańnamalyq bastamalar ázirlendi. Sý resýrstaryn paıdalanǵany úshin tólemdi ońtaılandyrýǵa, sharýashylyqtardy tıimdi aımaqtarǵa bólýge jáne ornalastyrýǵa, balyq aýlaýdyń jáne balyq aýlaıtyn kemeler jumysynyń tıimdi kestesin belgileýge, tyıym salynǵan quraldar aınalymy úshin jaýapkershilikti qatańdatýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Barlyq qajetti zańnamalyq túzetýler bıyl qyrkúıekte Parlamentke engiziledi. Jemshópti sýbsıdııalaý (25%-ǵa deıin) jáne ınvestısııalyq shyǵyndardy óteý (30%-ǵa deıin) turǵysynan qosymsha memlekettik qoldaý sharalary kórsetilip jatyr. Taýarly balyq ósirýdi damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalyq jobalarǵa jeńildetilgen nesıe berý kózdelgen. Qabyldanyp jatqan sharalardyń nátıjesinde bıyl ósirilgen taýarly balyqtyń kólemin 9 myń tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr.
Premer-Mınıstr balyq óndirisiniń kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıyp, 2030 jylǵa qaraı 600 myń tonnaǵa deıin jetkizilýi múmkin ekenin atap ótti. Sala AО́K qurylymynda negizgilerdiń birine aınalýy tıis. Eksport kólemin 10 ese (300 myń tonnaǵa deıin) ulǵaıtyp, keminde 100 myń qosymsha jumys ornyn qurý kózdelip otyr.
Úkimet basshysy 1 qarashaǵa deıin balyq sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdarlamalaryn ázirleýdi jáne bekitýdi tapsyrdy, onda basym sýbsıdııalaý, jer telimderin bólý, ınfraqurylym júrgizý boıynsha naqty ındıkatorlar men is-sharalar jáne basqa da memlekettik qoldaý sharalary kórsetilýi tıis. Ekologııa mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen birge bir aı merzimde bıznes qaýymdastyqtarmen balyq sharýashylyǵy salasyn sýbsıdııalaýdy keńeıtý jónindegi usynystardy pysyqtaý, Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birge joǵary oqý oryndarynyń oqý jáne tájirıbelik baǵdarlamalaryn balyq aýlaýdan balyq ósirýge basa nazar aýdara otyryp, qaıta qaraý júkteldi. Qarjy mınıstrligine saýda mınıstrligimen birge shetelden balyqtyń baǵaly túrleriniń balyq ósirý materıalyn jetkizýdi jáne olardy tasymaldaý kezinde shekarada baqylaýdyń barlyq túrlerinen ótýdi rásimdeý rásimin ońaılatý jónindegi usynystardy pysyqtaý tapsyryldy.
