Deneshynyqtyrý pánine durys kózqaras qajet

Qasań oıdan arylý kerek

Áne-mine degenshe jazǵy dem­alystyń sońǵy aıy da támam­dalýǵa taıaý. Ata-ana, muǵalim, oqýshy, jalpy qoǵam bolyp jańa oqý jylyn qashyqtan oqytý formatynda bastaýǵa da­ıyn­dalyp jatyr. Endi sabaq oqý úshin tehnıkaǵa telmiretin bala­nyń densaýlyǵyn saqtaýǵa sep­tesetin, biraq mańyzdy pán­der­diń qataryna kirmeıtin dene­shynyqtyrý sabaǵynyń jaıy ne bolmaq?

Mektepte «mensinbeıtin» deneshynyqtyrý páni stýdent atan­ǵan shaqta eń mańyzdy, tipti eń qıyn pánge aınalǵany bar. Keıbir kýrstastarymyz bir ǵana osy pánnen 3-ke qory­tyl­ǵannyń kesirinen shákirtaqydan qaǵyldy. Sonda stýdentterdiń basym bóligi mektepte deneshy­nyqtyrý sabaǵyna tıip-qashyp qatysqanyn, atalǵan pánniń synyp jýrnalynda oqýshylardy túgendeýmen ǵana oqytylǵanyn ashyq aıtatyn.

Shákirtaqydan aıyrylǵan bir kýrstasymyzdyń: «Dene­shynyqtyrý degen mektepte uldar dop tebetin, qyzdar solardyń ári-beri júgirgenine shemishke shaǵyp qarap otyratyn sabaq edi. Jyl boıy oqýlyqtyń bir betin ashpastan mektep kitaphanasyna keri qaıtaratynbyz. Endi mine, basketboldyń erejesinen emtıhan tapsyratyn kúıge tústik», dep qynjylǵany esimizde. Shyn máninde oqýshyǵa dene tárbıesi páni bolashaqta stıpendııadan qaǵylmas úshin ıakı úzdik attestatpen bitirýge ǵana kerek pe edi? Bul pánge degen qasań kózqarasty qalaı ózgertýge bolady?

Gúlnaz Aıtjanqyzy oqýshy kezinen deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi bolýdy qalapty. Biraq ata-anasy qyz balaǵa ersi dep tańdaýyna qoldaý kórsetpegen kórinedi. Soǵan qaramastan keıip­kerimiz araǵa 4-5 jyl salyp ózi tańdaǵan mamandyqqa grant utyp alǵan eken. 20 jylǵa jýyq mektepte deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi bolyp eńbek etip kele jatqan G.Aıt­janqyzy sabaǵy bir ret ótpeı qalsa, oqýshylarynyń jylap kórisetinin aıtady.

– Kez kelgen pánge oń kóz­qaras­ty qalyptastyrý – sol pán­nen sabaq beretin muǵalimniń qolyn­da. Jaı muǵalim habarlaıdy, jaqsy muǵalim túsindiredi, kere­met muǵalim kórsetedi, al uly muǵalim shabyttandyrady. Eń qıyn pán deneshynyqtyrý saba­ǵy der edim. Sebebi bul jerde ba­lanyń ómiri, densaýlyǵy birin­shi orynda tur. Sheber pedagog kez kelgen jaǵdaıda bilim bere alady. Qashyqtan oqytý for­matyna kóshken kezde de sa­baǵymyz ýaqtyly, jospar bo­ıynsha júrip otyrdy. О́tken IV toq­sanda deneni qyzdyrýǵa arnal­ǵan qımyl-qozǵalys jat­tyǵý­laryn áriptesterimizben birlese vıdeoǵa túsirip, ázirlegen rolıkterdi oqýshylarǵa jiberip turdyq. Men mindettemesem de qyzyǵýshylyqpen jattyǵýlardy jasaǵan sátterin vıdeoǵa túsirip, maǵan joldaǵan oqýshylarym boldy, – deıdi búginde Aqtaý qalasyndaǵy №3 orta mektepte jumys isteıtin G.Aıtjanqyzy.

Deneni qashyqtan qalaı shynyqtyrady?

Kóktemgi «tótenshe toqsan» kóp nársege kózimizdi jetkiz­di jáne memleket mártebesin kóterý­ge qulyqty pedagog qaýym men jaýapkershilik júgi aýyr­laı túsken, ásirese qıt etse muǵa­lim­di kinálaı jóneletin ata-ana­larǵa úlken sabaq boldy. Aldaǵy jańa oqý jyly taǵy qashyqtan oqytý formatynda bastalmaq. Onsyz da barlyq oqý oshaǵynda birdeı óz deńgeıinde ótpeıtin deneshynyqtyrý páni qashyqtan qalaı oqytylady?

Halyqaralyq mektep sporty federasııasynyń prezıdenti Petrınka Loran Ulttyq ǵyly­mı-praktıkalyq dene tárbıesi ortalyǵy uıymdastyrǵan konferensııada qashyqtan oqytý kezinde de deneshynyqtyrý sabaǵyna oqýshylardy belsendi qatystyrý keregin atap ótti.

– Búginde balalar men jasós­pirimder qımyl-qozǵalystyń az­dyǵynan túrli aýrýǵa jıi shal­dyǵady. Bul sózimizge jet­kilik­ti dálel keltirýge bolady. Koro­na­vırýs ınfeksııasynyń álemge jaıylyp, pandemııanyń órship ketýi buǵan deıin de kún tártibinde turǵan osy bir ózekti máseleni odan saıyn ýshyq­tyr­dy. Biz Qazaqstandaǵy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń karan­tındik shekteýler kezinde túrli onlaın sport sharalaryn ótkizip otyrǵanynan habardarmyz. Osy úrdisti úzdiksiz jalǵas­tyrǵan jón. Pandemııa bizge den­saý­lyqtyń qadirin, so­nyń ishinde sporttyń adam ómi­rine qan­shalyqty mańyzdy eke­nin uǵyndyrdy. Ásirese balalardy qaýipti indetten qorǵaý úshin olardyń ımmýnıtetin kóteretin deneshynyqtyrý jattyǵý­lary­nyń mańyzy zor, – dedi P.Loran.

Halyqaralyq sarapshynyń sózine qaraǵanda, vırýsty jeńip, álemdik ahýal qal­pyna kelip, oqýshylar oqý oshaq­taryna oral­ǵanda mektep­terde dene­shy­nyq­tyrý pánin oqytýdyń jańa jú­ıe­s­in ázirlep, burynǵy mán ber­me­gen kem-ketikter eskerilgen zama­naýı ádisteme ázirlengeni ab­zal. Bul jumys balalarǵa dene­shynyqtyrý pániniń mańyz­dy­lyǵyn túsindirýge, qyzyǵý­shy­ly­ǵyn art­tyrýǵa baǵyttalýy qajet.

Al Ulttyq ǵylymı-praktıka­lyq dene tárbıesi ortalyǵynyń ma­many, pedagogıka ǵylymdary­nyń kandıdaty Merýert Tuıaq­baeva izdenistegi pedagog úshin qa­shyq­­­tan oqytýǵa arnalǵan zamanaýı kontenttiń kóp ekenin jet­kizdi. Degenmen dál deneshynyqtyrý pánin qashyqtan oqytý biz­diń peda­gogterge ǵana emes, osy pán­nen sabaq beretin shetel­dik mu­ǵa­­limderge de jańa synaq boldy.

– Baıqasańyz, matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa sekildi barlyq elderde mindetti túrde oqytylatyn negizgi pánderdiń kez kelgen formattaǵy oqý pro­sesin uıymdastyrýdyń úlgi­leri bar. Internettiń zamanyn­da beınesabaqtardyń túr-túrin tabýǵa bolady. Elimiz­degi mek­tep­ter qashyqtan oqy­tý­ǵa kósh­kende birden deneshynyqtyrý pánin jańa formatta qalaı uıymdastyrýǵa bo­la­ty­­­­nyn zertteýdi bastadym. Álem el­deriniń 79 paıyzynda naq osy pán mektepte mindetti túr­de baǵ­dar­lamaǵa engizilgen eken. Pan­demııa kezinde osynshama eldiń deneshynyqtyrý pá­ni­­niń muǵalimderi tosyn jaǵ­daı­ǵa tap keldi. Sebebi mundaı prak­­tı­kalyq pánniń qashyqtan oqytýǵa arnalǵan daıyn vıdeo dá­ris­teri túgili arnaıy nus­qaý­lyǵy da bolmady, – deıdi M.Tuıaqbaeva.

Mine, osy ádistemelik nusqaý­lyqty sarapshy M.Tuıaq­baeva Ulttyq ǵylymı-prak­tıka­­lyq dene tár­bıesi ortaly­ǵynyń ózi bas­shylyq etetin zert­h­ana­syn­­da daıyndap shyq­ty. Ǵa­lym-pedagog ázirlegen nus­qaý­­lyq­tyń máni «kóbine prak­tıka­lyq áre­kettermen uıymdas­tyrylatyn deneshynyqtyrý pánin qashyqtan oqytatyn mu­ǵalim óz maqsaty­na jetý úshin oqýshynyń bilim alýyn baqy­laýǵa aıryqsha kóńil bólýi kerek» degenge saıady. Biraq bul tekserý de, baǵalaý da emes, bar bolǵany keri baılanys ornatý. Aıtalyq, anketa júrgizip, oqýshylardan onlaın suhbat alýǵa, shaǵyn konkýrstyq jobalar uıymdastyryp, monıtorıng jasaýǵa, bilim alýshylar arasynda qyzyqty estafetalar joldaý­dy usynyp, oqýshyǵa ózin-ózi baǵalaý kúndeligin toltyrýdy úıretýge bolady. Munyń bári balany óz betinshe bilim alýǵa, ózin-ózi tárbıeleýge, eresek­ter­diń ıter­meleýinsiz izdenýine bastaıdy. Qashyqtan oqytýdyń maqsaty da osy, ıaǵnı ata-ana – balanyń bilim alýyna qolaıly jaǵdaı jasaýshy, al pedagog – oqýshyǵa baǵyt berýshi.

Bala densaýlyǵyna beıjaımyz ba?

Bir oqýshynyń úı tapsyrmasyn áleýmettik jelidegi ot­basylyq chatta búkil áýlet bolyp oryndaıtyn úıde dene­shynyqtyrý páni bar men joqtyń ara­syndaǵy sabaq sanalatyny túsinikti. «IýNESKO» Klas­terlik bıýrosynyń Áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar sek­­torynyń jetekshisi Mıasoed Arına qashyqtan oqytý jaǵda­ıyn­da deneshynyqtyrý saba­ǵy­nyń júıeli jáne nátıjeli uıym­dastyrylýy ata-analarǵa tikeleı baılanysty bolatynyn aıtady.

– Deneshynyqtyrý – tárbıe­niń bir túri. Al bala eń aldymen otbasynda tárbıelenedi. Eger ata-ana úıde deneshynyqtyrý páni­niń asa mańyzdy, qajetti eke­nin eskertip, qulaǵyna sińi­rip otyrsa, ózi de sportpen shu­ǵyl­­dansa, bala eń jaqyn ári qym­­bat aqylshysynyń aıtqa­nyn bul­jytpaı tyńdaıdy jáne istegenin isteıdi. Deneshynyqtyrýdan beretin muǵaliminiń tapsyrmalaryna yjdaǵatpen qaraıdy. Pan­demııa kezinde júrgizgen zert­teýlerdiń nátıjesinde biz ata-ana­lardyń «tótenshe toq­sanǵa» daıyn bolmaǵanyna kóz jet­­kiz­dik. Olardyń kóbi tipti ba­la­­lary­nyń fızıologııalyq erek­sheligin eskerip fızıkalyq tur­ǵyda tul­ǵany qalaı damytý keregin bilmeıdi. Qaı jasta qan­sha ýaqyt sporttyq jattyǵý jasaý qajet? Úı jaǵdaıynda qandaı qımyldy oıyn oınaýǵa bolady? Minekı, osyndaı qara­paıym suraqtardyń jaýa­byn aıta almaıdy, – degen M.Arına máseleniń tórkinin túsin­dirgen­deı boldy.

«Densaýlyq bolsa, bári bolady, bul – birinshi baılyq», deımiz. Biraq balasynyń deni saý bolǵanda ǵana kez kelgen qıyn pándi ıgerip kete alatynyn bile tura denesin shynyqtyratyn negiz­­gi pánge nemquraıdy qaraı­tyn ata-ana kóp. Oǵan qosa óziniń piki­ri­men, ustanymymen balanyń da pánge degen teris kózqarasyn qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etetinder de bar. Muny joǵarydaǵy keıip­keri­miz, deneshynyqtyrý pániniń muǵa­limi G.Aıtjanqyzy da rastaıdy.

– Bári demeımin, biraq baǵa jaǵynan jáne sabaqtan suranar kezde «jibere salsańyzshy, dene­shy­nyqtyrý ǵoı» degen ata-analar da, muǵalimder de boldy, – deıdi muǵalim. Baıqadyńyz ba, pán muǵalimi aıtqandaı, ata-ana­lar ǵana emes, ózge (mektepter­de negizgi pánderden sabaq bere­tin­­der, qolqa salǵysh synyp jetek­­shileri) pedagogter de qajet­ti pándi qajetsiz kóredi. Al dene­shynyqtyrý pánine atústi qaraý – balanyń densaýlyǵyna, túptep kelgende ómirine nemquraıdy qaraý degen sóz ǵoı...