Qyrǵyzstannyń Talas oblysy Qaraburyn aýdany jerinen aǵyp ótip, Qazaqstannyń Jambyl oblysy Jýaly aýdanynyń jerine jetetin birde Ahmed kanaly, birde Bystrotok jarmasy atalyp júrgen aryqtyń aty birinshi ret jalpaq jurtqa bıylǵy jylǵy 7 shilde kúni keńinen málim boldy. Buǵan sebep atalǵan qyrǵyz aýdanynyń turǵyndary sol kúni kanaldyń Qazaqstanǵa ketetin arnasyn jaýyp tastap, ózderiniń bılikke degen qarsylyǵyn bildirdi. Munyń jaı-kúıi men sodan sońǵy jalǵasy týraly «Fergana.News» taratyp jazdy.
Qyrǵyz aıylynyń turǵyndary ózderiniń osy áreketteri arqyly 2001 jyly qol qoıylyp, 2008 jyly ratıfıkasııadan ótken Qyrǵyzstan men Qazaqstan elderi shekarasynyń delımıtasııasy men demarkasııasyna kelispeýshilikterin bildirmek bolǵan. Olar bul jumystar durys júrmegendikten, jer bólis kezinde telimniń kóp bóligi qazaqtarǵa ketip qaldy dep daý soqqan. Osyǵan baılanysty bılik ókilderi kelisimdi qaıta qarýǵa eshqandaı múmkindiktiń joq ekenin, sebebi, qujatta onyń merzimmen shektelmeıtin etip jasalǵanyn jáne denonsasııaǵa jatpaıtyny kórsetilgenin túsindirip baqqan. Sol kezde qyrǵyzdar ózderiniń ekinshi talabyn qoıǵan. Ol boıynsha sol kezde osy qujatty dúnıege keltirgen adamdardyń bári, - prezıdent Asqar Aqaevtan bastap, aıyl ákimderine deıin jazaǵa tartylýy tıis boldy.
Qyrǵyzstan úkimeti daýkes aǵaıyndaryn arada on kún ótkennen keıin Qazaqstanmen aradaǵy kelisimniń qaıta qolǵa alynatynyn aıtyp baryp qana kanaldyń qaıtadan ashylýyna qol jetkizdi. Alaıda, daý munymen de bitpedi. Aıyldaǵy qyrǵyzdar endi ózderi turatyn Kóksaı selosynda osy máseleni zertteıtin halyqtyq komıssııa qurdy. Olar osy kúnderi qyrǵyzdyń Kóksaı jáne Qaınar selolarynyń arasymen tilik bolyp qazaq ýchaskesiniń ótetinin, munyń ózi eki aıyldyń bir-birimen qatynasyn qıyndatyp, artyq 15 shaqyrym jer júrýge májbúr etetinin aıtyp zarlady. «Keńes zamanynda bul jerde áskerı sovhoz boldy. Jerdi oǵan Qazaqstan bóldi. Biraq sharýashylyq jaıylymdyq jerge, aıdamaly alqapqa, aǵyn sýǵa zárý bolǵandyqtan, olardy Qyrǵyzstanǵa qaraıtyn bólikten aldy. Al Odaq taraǵannan keıin, bizdiń jerimiz ózimizge qaıtýy ornyna, qazaqtarǵa ketip qaldy. Osydan kelip, ortada álgindeı tilik syna paıda boldy», - deıdi joǵaryda qurylǵan komıssııanyń múshesi Rasýl Nasırdınov «Fergana.News» tilshisine.
«2012 jyly joǵarydan bolǵan bastamaǵa saı, Qaınar selosynda bul jerdi aýystyryp alý múmkindigi talqylandy. Buǵan selo turǵyndarynyń bir bóligi kelisti, biraq almasý teń dárejeli jáne zańdy negizde bolýy kerek dep sheshtik. Sol sııaqty 65 turǵyn óz jerlerin berýge kelisti. Almasý tamyz aıynda boldy. Qazaqtar sodan keıin parlamenttiń sheshimin kútpesten, demarkasııalyq baǵanalar qoıa bastady», - dep túsindiredi budan ári ol.
Qyrǵyz selosynyń turǵyndary budan keıin de tynshymaıdy. Olar endi ózderine aıyrbas kezinde qyrǵyz bıligi basqa kartany kórsetip, aldap jibergen deıdi. «Bizge kórsetilgen kartada aıyrbas biz úshin sonshalyqty aýyr tıetindeı emes, onda tek mýnısıpalıtet jeri ǵana ketken sııaqty edi», - deıdi joǵarydaǵy Nasırdınov. Bular osydan keıin kanaldy jabýǵa shyqqan.
Budan arǵy oqıǵa naǵyz shyrǵalańǵa aınalady. Endi qyrǵyz bıligi aýyldastar aıqaıyna qulaq asýdy qoıady. «Sender tolyq denonsasııadan bas tart dep otyrsyńdar. Biz oǵan bara almaımyz dedi bıliktegiler. Al biz olaı degen joqpyz. Biz tek kelisimniń 2-babyna ǵana ózgeris engizýdi suradyq» , - deıdi Nasırdınov. Onyń aıtýynsha, olar sender ózderiń sora egetin bolǵandyqtan, sol jerlerdi qazaqtarǵa bergileriń kelmeı otyr dep daý soǵady. Buǵan qosa, bıliktegiler komıssııa músheleriniń biriniń úıinen birneshe kılo sora taýyp ala qoıady. Muny bular bılik tarapynan bolǵan arandatý dep sanap otyr.
«Taza kanaldyń ózine kelsek, ol qyrǵyzdardyń múddesi úshin qazylǵan bolatyn, - deıdi Nasırdınov. – Biraq áskerı sovhoz paıda bolǵannan keıin ony sondaǵylar da paıdalana bastady. KSRO taraǵannan keıin barlyq mal-múlik eki jaqtyń bólisine tústi, sonda jasandy sý qurylysy retinde kanal da bóliske túsýi kerek edi. Biraq muny eshkim istemedi».
Al «Fergana.News» tilshileri taqyrypty óz betterinshe úńgip zertteý úshin budan da ary ketipti. Olar endi shekara máseleleri boıynsha jaýapty vıse-premer-mınıstr Tokon Mamytovpen kezdesip, áńgimelesedi. Álginde aıtylǵan kanal boıynsha aıyl turǵyndarymen kelissóz júrgizgen de sol eken. Sonda ol 2006-2010 jyldary Úlken syna dep atalyp júrgen álgindegi jer ýchaskesin qyrǵyzdyń basqa jerin qazaqtarǵa berý arqyly qaıtaryp almaq bolyp úkimet pen parlamentti hattyń astynda qaldyrǵan Kóksaı aýylynyń Sh.Mámbetov bastaǵan turǵyndarynyń ózderi ekenin aıtady. Munyń sebebin olar mal jaıatyn jerdiń qalmaǵanymen, jaıylymǵa barý úshin aınalyp barýǵa týra keletinimen túsindirgen. Osyǵan oraı Qazaqstan jaǵymen almastyrý bolýy múmkindigi jóninde kelisimge qol qoıylady. Sonyń negizinde Qyrǵyzstan Úkimeti 2012 jyly Qyrǵyzstannyń Shý jáne Talas oblystary, Qazaqstannyń Jambyl oblysy ákimderine jer almasý múmkindikteri men joldaryn qarastyrý týraly mindet júktegen kórinedi. Sol eki ortada osynyń bárin bastap júrgen Sh.Mámbetov qaıtys bolyp ketedi de, selolyq keńes jer komıtetiniń basshysy Ámir Parpıev ornynan alynady. Onyń ornyna halyq komıssııasynyń tóraǵasy keledi. Osy kezde almasýǵa razy emes, jerlerin bergisi kelmeıtin aıyldastar bas kóteredi. Munyń sońy eki memleket arasyndaǵy denonsasııa týraly kelisimniń kúshin túgel joıý jónindegi máselege ulasyp ketedi.
Tokon Mamytovtyń aıtýynsha, Bystrotok kanaly, kerek deseńiz, Qyrǵyzstan balansynda turǵan da joq. «1991 jyly bólis bastalǵanda, kanaldy óz balansymyzǵa alýymyz kerek edi, biraq bizde onyń qurylysyna jumsalǵan qarjynyń Qyrǵyzstannan bólingenin rastaıtyn qujattar bolmaı shyqty. Sondyqtan áskerı sovhoz qazaq jaǵyna qaraıtyn bolǵandyqtan, kanal da solarǵa ketti. Basynda bul kanaldy Ahmed degen qyrǵyz qazǵan eken. Biraq keıin qazaqtar onyń arnasyn keńeıtip, beton salǵan, - dep túsindiredi T.Mamytov. – TMD qurylǵan kezdegi kelisimge saı, qurylysqa Odaqtyń qarjysy jumsalsa, ony keıin qurylys kimniń jerinde tursa, sol alýǵa tıis bolatyn. Al eger aqsha ózbekterdiki nemese tájikterdiki bolsa, biz onyń kimge tıesili ekenin beıbit jolmen sheshý úshin uzaq ýaqyt aqyldasyp baryp, bir sheshimge kelgen bolar edik. Myna aıtylyp otyrǵan kanal óziniń basyn qazaq jerinen alady da, bizdiń jerimizdiń aýmaǵymen 12 shaqyrym júrip ótip, qaıtadan Qazaqstanǵa burylady. Ol Qazaqstannyń balansyna alynǵan».
Mine, máseleniń máni qaıda!
Kezdesýdiń sońyna qaraı T.Mamytov tilshilerdiń kózinshe óz eliniń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qońyraý shalyp, Bystrotok kanalyndaǵy keıingi ózgerister jaıyn suraıdy. «Estigen jańalyǵymyz qyrǵyzdar úshin muńdylaý bolyp shyqty. Qazaqtar daýdan sharshamaıtyn qyrǵyzdarmen eshýaqytta toqtamaıtyn talas pen janjaldy kelissózdi júrgizýdi qosh kórmeı, Bystrotoktyń sýy birden óz elderiniń jeri arqyly aǵatyndaı etip jańa kanal qazýǵa kirisipti. Sol kanal iske qosylǵan kezde, odan qyrǵyz jerine qaraı bir tamshy da sý aqpaıdy», - dep túıindeıdi tilshiler.
«Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sý sharýashylyǵy departamentiniń málimeti boıynsha, kanaldyń qazaq terrıtorııasy arqyly aǵatyn aınalma arnasynyń qurylysy jobasy bekitilipti. Qazaqstan Úkimeti onyń qurylysyna qajetti aqshany tolyq qarastyryp, bólip qoıypty. Jumys 2014 jyly kóktemde bastalady. Biz, mine, osylaı ózimizge ózimiz bar páleni jasap aldyq. Áıtpese, sony jappaı-aq, tegin sýdy alyp otyra berýge bolatyn edi ǵoı. Endi bizdiń selolar turǵyndaryna sý surap, qazaqtarǵa qol jaıatyn bolamyz», - deıdi sońynda T.Mamytov.
Bizdiń buǵan «Daýa bolǵan eken!» dep razylyqpen aıtylatyn bir-aq aýyz sózden basqa qosyp-alarymyz joq.
Sáken Maılybaı.
