QYLYShYMNYŃ MAIYN BER!

Sal-seriler jaıly bir úzik syr – Talasbek, búgingi urpaq sal-seri degenimiz, el kezip, án aıtyp, jurt ústinen kún kórgen áýleki top dep túsinetin sııaqty. “Birjan sal” fılminiń ssenarııin jazý barysynda sal-seriler ómirin, mundaı adamdardyń el arasynan sýyrylyp shyǵý negizin ábden zerttegen bolarsyz. Endeshe, siz bul turǵyda ne aıtar edińiz? – Bul suraǵyńyz baıaǵydan kókeıde júrgen bir oıdy qozǵap ketti. Olaı deıtinim, saldar men seriler týraly jazý, oń men soldy tanı bastaǵan bozbala kezimnen kókeıimde júretin. Sodan beri talaı jyl ótti, mádenıet pen ónerdiń tarıhyna, qyr-syryna qanyǵý ústinde kóptegen jumbaq jaıttardyń mán-maǵynasy ashylyp, múldem basqa qyrynan kórindi. Álemdik ǵylymda qordalanǵan málimetter keshenin zerdelegen saıyn, bul kóne áskerı áýlettiń tulǵasy zoraıa berdi. Bul jerde sal-seriler áýletiniń tarıhyna azdap toqtalyp ótýge týra keledi. Dástúrshildiktiń (tradısıo­nalızm) negizin salǵan keıbir ǵalymdardyń aıtysyna qaraǵanda (Rene Genon, German Vırt, Mırcha Elıade jáne t.b.), burynǵy-sońǵy tarıhta izi qalǵan barlyq derlik jurttardyń áskerı isiniń negizin qalaǵan áýlet (bizshe “sal-seriler”, Eýropa halyqtarynyń tilderinde “rysarlar”) bir kezderi joıylyp ketken jahandyq patshalyqtyń áleýmettik qurylymynan tamyr tartady eken. Árıne, áskerı áýletter, barǵan jerine sińip, assımılıasııaǵa ushyrap, baıyrǵyl­a­nyp ketip otyrǵan. Alaıda qalaı baıyrǵy­lansa da jer sharynyń eki shetinde turatyn, birimen biri eshqashan ushyrasyp kórmegen halyqtardyń áskerı arıstokratııalarynyń ádet-salttary bir-birine uqsas bolyp kelýi osydan, olardyń osy ortaq teginen bolsa kerek. Batys Eýropada rysarlyqtyń ta­rı­hy Tamplıer ordeniniń kúıreýimen aıaqtal­dy. Al Shyǵys Eýropadaǵy serilerdiń tarıhy HIH ǵasyrǵa jetip jyǵylady. Belgili máskeýlik dástúrshil ǵalym Roman Bagdasarovtyń pikirinshe, birde Zaporoje kazaktary, birde cherkastar dep atalatyn ýkraın ásker jasaqtary Polshanyń, Os­man ımperııasynyń jáne Qyrym han­dy­ǵy­nyń soqqysyna shydamaı, toz-toz bolǵan ál­debir rysarlyq ordenniń qaldyqtary. Sondaı-aq Ýkraınada keıinnen paıda bol­ǵan gaıdýkter men gaıdamaktar, Polsha­da­ǵy polkovnıkter (mysalǵa Genrık Sen­ke­vıchtiń “Topan sýy” atty romanyndaǵy pol­kov­nık Kmısıs jáne onyń dostary), Bolgarııa túriktiń teliminen ketip, Reseıge baǵynǵannan keıin orystyń otarlyq saıasa­tyna qarsy bas kótergen qyrjalylar, neshe myń jyl boıy japon jurtyna, japon rýhyna saqtaý bolǵan, aqyrynda nesibesi taýsylǵan kúni eldiń taǵdyryn basqa áýletke tabystap, ózderi tarıh sahnasynan ketken samýraılar, mine, osylardyń barlyǵy baıaǵy bir tekten taraǵan uly áskerı áýlettiń túrli tarıhı taǵdyrdy bastan keshken, túrli kepke engen jurnaqtary. Al qazaq jurtyndaǵy serilerdiń tulǵasy, alatyn orny sál basqashalaý bolǵan. Kósh­peli taıpalardyń barlyǵy derlik jaýynger áýletten taraıtyn bolǵandyqtan, qazaq áleýmeti, qazaq halqy tutastaı áskerı halyq bolyp sanalady. Shyńǵys hannan burynǵy jáne odan keıingi jaýgershiliktiń tarıhyn zerttegen ǵalymdar kóshpendilerge qatysty “ásker-halyq” (“narod-voısko”), “máńgi el” (“vechnyı narod” nemese “vechnyı narod - voısko”) degen termınderdi paıdalanady. Belgili ǵalym Serikbol Qondybaı qazaqtyń Altyn Ordadan keıingi tarıhynda kásibı áskerı adamdar qurǵan “Úsh qııan” degen ordenniń bolǵandyǵyn aıtady. Endi qazaqtyń sal-serileriniń kim ekendigin qysqasha ǵana túsindirip keteıik. Orta Azııa sopylarynyń basty piri – Qoja Ahmet Iаsaýı. Osy Qoja Ahmettiń kóp shákirtteriniń biri jáne eń qabilettisi – Bektash esimdi sopy bolǵan. Qazaqtyń sal-serileriniń piri – osy Bektash. (Osman ımperııasynyń tarıhynda Qoja Ahmet pen Azııadan shyqqan sopylardyń esimi erekshe qurmetpen atalady. Qazirgi Ystambul, bu­rynǵy Vızantııanyń astanasy Konstantı­nopoldi jaýlaǵan áskerdiń aldyńǵy legi tutastaı Qoja Ahmet Iаsaýıdiń jaýjúrek shákirtteri bolǵan desedi). Qazaqtyń sal-serileri soǵysqa jeke sherik bolyp jáne saýytsyz, janbolatsyz shyǵatyn bolǵan. Árıne, kásibı áskerı adamnyń qan maıdanǵa bulaı qamsyz shyǵýy kúmándi saýaldarǵa jeteleýi múmkin. Bundaı saýaldarǵa jaýap sal-serilerdiń, pıdager, qurbanshyl ásker eken­diginde jatyr. Qarapaıym tilmen aıta­tyn bolsaq, sal-seriler – óz erkimen tutas­taı ólimge kesilgen ásker. Búkil tarıhy at ús­tinde, qankeshý – soǵys ústinde ótken el­diń qatygez áskerı zańy. Oqyrman, bundaı qatygezdik ne úshin kerek deýi múmkin. Tutas bir sherik áskerdiń jaýǵa saýytsyz shabýy – qalǵan ásker úshin, at jalyn tartyp minip, alǵash ret qan maıdanǵa shyqqan kókoraı jas urpaq úshin erliktiń teńdesi joq úlgisi, úlken rýhanı jáne psıholo­gııalyq kómek dep jaýap beremiz bundaı saýalǵa. Qol bastap turǵan kári batyrlar: “Áne, sal-seriler jaýǵa saýyt kımeı shapqanda, saýyt kıip, temir qursanǵan sen neden qorqasyń?” dep qannan shoshynyp turǵan jas ulandardyń kóńilin demdeıdi eken. Árıne, kóp jaǵdaıda sal-serilerdiń sherigi tutastaı qyrylatyn bolǵan. Al osy aıaýly áskerdiń kezdeısoq tiri qalǵandary bolsa, beıbit kezde olar eldiń erkesi sanal­ǵan. Qazaqta “attyń maıy” nemese “attyń teri” degen uǵym bar. Bireýdiń atyn minýge alǵan adam, atty ıesine qaıtarǵanda “attyń maıyn” beredi eken. Qazaqta “attyń maıy – bir toqty”, nemese “attyń maıy – bir qo­zy” degen uǵym da bar. “Qylyshtyń maıy” da sol kóne kúnderden jetken qa­sıet­ti uǵym. Urystan áldeqalaı aman shyq­qan seri el shetine, alǵashqy kezdesken aýyl­dyń syrtyna kelip jyǵylady. Aýyldyń adamdary ańyrap jylap kep ústine túskende, seri: “Qylyshymnyń maıyn ber”, – deıdi. Bul, seriniń: “Qylyshymdy qapy­syz shaýyp, jaýdyń da qanyn, ózimniń de qanymdy aıamaı tóktim, endi sol qyly­shymnyń óteýin ber” degen nazy eken. Búkil aımaq jınalyp serini kilemge salyp nemese jatqan jerinde ústine otaý tigip, basyna kóterip ardaqtaıtyn bolǵan. Qan jutyp jaýdy jeńip kelgen seriniń tilegin berip, oǵan lázzat syılaý qandaı urǵashy úshin bolsa da úlken abyroı kórinedi. Qazaqtyń kásibı án ónerin jáne aspaptyq mýzykasy – kúı ónerin týdyrǵan osy sal-seriler. Únemi ajaldyń ótinde júretin adam – erekshe ekzıstensıaldyq tájirıbe ıesi. Ajal menen mahabbat – ambıvalentti qubylystar. Sondyqtan joryqqa attanyp bara jatqan sal-seriler bolashaq qandy urysty emes, qaryndastyń nazy menen qylyǵyn jyrlaǵan. Mine, kóne kúnderden jetken jádiger osylaı baıan etedi. Qazaq ordasy uly ımperııanyń telimine túskennen keıingi jerde sal-seriler burynǵy mártebesinen aıyrylyp, basqa sapaǵa ótti. Qarý-jaraq asynyp júrýge tyıym salyndy, sol sebepti sal menen seriler qylysh pen naızany qabyrǵaǵa ilip qoıyp, endi qoldaryna dombyrany alyp, ártistik bogemaǵa aınaldy. Qazaqtyń uly ánshisi Birjan sal Qoja­ǵululy, mine, ultymyz bılikten aırylyp, tizgini syrttan bolǵan, maly men jany talaýǵa túsken, ardager uldary abaqtyǵa aıdalǵan shermende zamanda týyp sherlenip ótken er edi. – Al “Birjan sal” fılmine ssenarıı jazýǵa qalaı keldińiz? – Birde belgili ádebıet synshysy Álııa Bó­pejanova maǵan: “Talasbek, osy sen sse­na­rıst emes pe ediń. Dosqan Joljaq­sy­nov­ty biletin shyǵarsyń, sol kisiniń ómir boıǵy armany Birjan sal týraly fılm túsirý. Biraq qolyna jaqsy ssenarıı túspeı júr. Birjan týraly jazý qolyńnan keler me edi. Kelse, ekeýińdi tanystyraıyn”,– dedi. Áli esimde, 2003 jyldyń ǵajaıyp kók­te­mi. Dosqan Joljaqsynov, jazýshy Asyl­bek Yqsan jáne men, úsheýmiz Qabanbaı batyr men Fýrmanov kósheleriniń qıy­ly­synda kezdestik. Dosqan Joljaqsynov bizdi sol mańaıdaǵy bir kafege alyp bardy. Dám ústinde túıgenim, Birjan sal týraly fı­lm­ge negiz bolatyn jaqsy ssenarıı kerek. Asylbek ekeýmiz áńgimege qanǵannan keıin iske kiristik. Biraq, arada úsh-tórt aı ótken soń Asylbek meni ońasha shaqyryp aldy da: “Renjimeseń, men osy jobadan shettesem deımin. Durys túsin, men “Habar” agenttiginde tutas bir bólimdi basqaryp otyrmyn. Jumys moıyn burǵyzatyn emes”, – dedi. Sonymen jalǵyz jazýǵa kiristim. Jeti-segiz aı málimet izdedim. Árıne, Birjan sal týraly áńgimeniń denin bala kezimizde aýylda estigenbiz, ánin de alǵash sol kezde tyńdaǵanbyz. Birqatar kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy qarap shyqtym. Kókshetaý, Qyzyljar óńirlerinen jınalǵan dalalyq materıaldardy oqydym. Aqyrynda eń basty derek – Birjan saldyń óz poezııa­synda ekenine kózim jetti. Osy baılamǵa jetkennen keıin jazý da óz júıesin tapty. Barlyq málimetti jınap, rettep, bolashaq ssenarııdiń sıýjetin tııanaqtap bolǵan kezimde Parıjge baratyn boldyq. Bes adam­nan turatyn shaǵyn ansambl Fransııaǵa baryp kelgennen keıin, áli esimde, 2004 jyl­dyń naýryzynyń sońy edi, meshitke ba­ryp sadaqa berip, arýaqtarǵa quran oqyp, “bis­millá” dep jazýǵa otyrdym. Toqtaýsyz bir aı jazyp ssenarııdi aıaqtadym. Kom­pıýterge terilgennen keıin bajaılaı oqyp, taǵy birqatar epızodtardy jańadan jazyp qostym. Daıyn ssenarııdi shildeniń orta sheninde Dosqan Joljaqsynovtyń qolyna tabys ettim. – Ádette rejısser men ssenarıst arasynda kózqaras qaıshylyǵy týyndap jatady ǵoı... – Beker obaly ne kerek, Dosekeń ssenarııdi birden unatty. Árıne, fılm bir kúnde túsirilgen joq. Ssenarııdiń kórkemdik keńesten ótýiniń ózi bir mashaqat boldy. Árqaısysy ózderin Fellını men Antonıonıden kem sanamaıtyn rejısser­ler, ózderin Fransýa Arkallı dep esep­teıtin ssenarıster Dosqan Joljaqsynov ekeýmizdi qasqyrsha talady. Áıteýir sheginýmen óttik. Odan keıin de tolyp jatqan qıynshylyq. Dosekeń keleshek kúnnen eshqashan úmitin úzbeıtin optımıst adam. Ssenarıı qabyl­danbaı jatyp bolashaq fılmge kerek at ábzelin, kıim-keshek, túrli múlikti jınaı bastaǵanda qaıran qalǵan edim. – Fılmdi túsirýge daıyndyq bary­synda sizder úshin eń qıyny ne boldy? – Eń qıyn sharýa – kastıng ótkizý jáne Birjannyń daýsyn dýblıaj jasaıtyn ánshini tabý boldy. Búginde kınofılm ekranǵa shyqqannan keıin Dosqan Jol­jaq­synovtyń kastıngti qalaı sheber ótkizgenine tánti bolasyz. Basty rólderde oınaǵan ká­sibı akterlerden bastap, kópshilik massovka-sahnalarda oınaǵan aýyl adamdaryna deıin, barlyǵy sol Birjan ómir súrgen zamannan kele qalǵan tıpajdar sııaqty áser beredi. Ssenarıı qolyna tıgen kúnnen bastap fılm túsirilgen 2008 jylǵa deıin, ıaǵnı tórt jyl boıy Dosekeń jaqsy ánshi izdeýmen boldy. Sahnaǵa shyǵyp tanylǵan, aty shyqpaı kóleńkede qalǵan talanttardyń barlyǵyn tyńdady, zerdeledi. Zamanynda Eýropada “Enrıko Karýzo” fılmi túsirildi. Italıandyqtarǵa ońaı edi, sebebi Italııada, Enrıko Karýzonyń ózindeı bolmasa da soǵan jeteǵabyl Marıo Lansa bar edi. Al bizde Birjanǵa uqsaıtyn ánshini bylaı qoıǵanda, onyń qarasyn alystan shalatyndardy tabýdyń ózi qıyn. Alaıda Dosqan Joljaqsynov bul isti de abyroımen tyndyrdy. Kómeıine kıe qonǵan ánshi Erkin Shúkimanov Birjan saldyń daýysyn dýblıaj jasaıtyn bolyp bekitildi. Fılmdi kórgen talǵampaz jurt ondaǵy oryndalǵan ánderdi óte jaqsy qabyldady. Biz bul fılmde qazaqtyń sulýlyq jaıyndaǵy eń asqaq uǵymdaryn beınelemek boldyq. Eń áýeli, árıne, qazaq jeriniń kórki men kelbeti. Rejısser birneshe aı boıy natýra izdep, aqyr sońynda Birjannyń óz aýyly Kókshege jetetin jer joq eken dep toqtady. Alaıda fılm Kóksheniń ǵana tabıǵatyn qamtymaıdy. Onda qazaq jeriniń jıyntyq tabıǵaty kórinis tapqan. Sodan soń halqymyzdyń kıim kıis saltanaty, turǵyn úı, múlik saltanaty, jol-joralǵysy, adamdyq ádet-salttary boıaýy qanyq beınelengen. – Fılmdi túsirý barysynda rejısser tarapynan ssenarııdegi kórinisterdi tolyqtyra túsetin sátter bolǵan shyǵar. Mundaı ózgerister óz kóńilińizden shyqty ma? – Rejısser Dosqan Joljaqsynov qazaqtyń súıispenshilik jaıyndaǵy eń bıik uǵym-túsinikterin Birjan men Láılim arasyndaǵy qatynas arqyly bederlegen. Birer mysal. “Abaı joly” romanyndaǵy Maıbasardyń ónerli balasy bolǵan. Ol belgili ánshi, seri Muqametjan. Umytpasaq, Muqametjannyń “Jıyrma bes” atty jalǵyz áni ǵana saqtalǵan. – Basymnan ótti dáýren, qaıran jastyq, Bul kúnde belge shyqtyq, taýdan astyq. Jıyrma bes ótip ketken eske tússe, Jasıdy kóńil shirkin qońyltaqsyp,– dep bastalatyn tamasha án qazir birneshe belgili ánshilerdiń repertýaryna enip otyr. Sonyń bir shýmaǵynda: – Shomylyp aı nuryna qımas qalqam, Turýshy ed qushaǵymda balqyp erip,– degen joldar bar. Dosekeń maǵan: “Birjan men Láılimniń alǵash kezdeskeni osyndaı bolýy kerek”, – dedi. Bul sóz meniń de kókeıime qondy. Fılmde Birjan ormandy aralap kele jatqanda Láılim: “Seri, men mundamyn”, – deıdi. Kamera aıdyń nury tógilgen alańqaıda kózi jalt-jult etip, sezimge mas bop turǵan Láılimge qaraı aqyryn jyl­jıdy. Kompozıtor Tólegen Muhametjanov osy epızodqa laıyq mýzyka taba almaı ábden basy qatqan. Aqyrynda rejısser Birjannyń óziniń “Láılim-Shyraq” áninen artyq mahabbat áýeni joq dep tapty. Bundaı rejısserlik sheshim, mahabbatty osyndaı asqaq etip jyrlaý, álemdik kınemato­grafııadaǵy úzdik ádis. Sondaı-aq, fılmde minsiz túsirilgen kóptegen epızodtardyń biri: Birjan men Láılimniń birinshi jáne sońǵy serýeni. О́mirdegi jalǵyz ǵana serýeni. “Mahabbat tili – tilsiz til, Kózben kórip, ishpen bil”,– degen ǵoı. Dosqan Joljaqsynov fılmniń búkil boıynda, búkil beıneleý qatarynda uly Abaıdyń osy qaǵıdasyn ustanǵan. Mysalǵa, Birjan men Láılim sýdy keship kele jatqanda, attardyń sý astynda alshańdap basýy, keremet mýzyka – bul rejısserdiń, jasamys Birjan men albyrt Láılimniń arasyndaǵy mahabbatty tamashalaýy emes, tipti Birjan men Láılim ekeýiniń júrek túkpirindegi sezimniń syrtqa shyqqandaǵy kórinisi de emes. Bul, Qudaı qospaǵan eki adamnyń arasyndaǵy, syrtqa shyqpaǵan, sol syrtqa shyqpaǵandyǵymen, aıan bolmaǵan­dy­ǵymen qymbat bıik yqylas-peıildiń kórinisi. Al Birjan men Láılimniń sońǵy ret kezdesip qoshtasý epızodyn, álemdik kıno ónerinde uqsasy joq epızod dep maqta­nysh­pen aıta alamyz. Láılimge habar jetkizem dep qolǵa túsken Baıkenjeni bosatyp alý úshin Janbaıdyń aýylyna baryp qaıtqan Mańǵabyl bı Birjanmen qoshtasyp turyp: “Aıttyrylyp qoıǵan qyzdy buzyp alam dep elińe páleket ákelip júrme. Esińde bolsyn, ur­ǵashy kóp, el bireý-aq”, – deıdi. Kemeń­ger bıdiń osy sózine amalsyz toqtaǵan Birjan Láılimmen sońǵy ret kóriskende qynjyla turyp bárinen bas tartady. Serige sozǵan qoly jetpegen aıaýly Láılim: “Qosh bol, ardaǵym, asylym. Endi mahshar kúninde kez­de­seıik”,– dep jylap qala beredi. Keńes zama­nynda tarıhı nemese áleýmettik-tur­mystyq taqyrypqa túsirilgen fılmderdiń, qoıylǵan spektaklderdiń ortaq kemshiligi, ondaǵy keıipkerlerdiń arasyndaǵy tartys, antagonızmniń sol zamandaǵy ıdeologııadan órbıtindiginde edi. Burynǵy keıipker kóp rette óziniń adamdyq múddesin tárk etýge májbúr bolatyn. “Birjan sal” fılminiń basty jetistikteriniń biri – onyń osy bu­rynǵy beıneleý etıkasynan arylǵandy­ǵyn­da. Fılmniń keıipkerleri “jaǵymdy-ja­ǵym­syz” degen belgisimen emes, árqaı­sysy óziniń adamdyq atymen, adamdyq múd­desimen tanylady. Buny jańa realızmniń basy dep esepteı berińiz. Árıne, aıta berse áńgime kóp. Biz bul suhbat aıasynda “Birjan sal” fılminiń búkil kórkemdik júıesin taldap bere almaspyz. Ulttyq mádenıet tarıhynda eleýli qubylys bolǵan osy shyǵarmany jan-jaqty taldap, qasıet-syryn uǵyndyrý – bolashaq kıno synshylardyń mindeti. – Sóz sońynda ne aıtqyńyz keledi? – Bizdiń bul shaǵyn suhbatymyz, baıaǵy ótken tarıhtaǵy sal-seriler sııaqty aq naıza men almas qylyshqa emes, zamanyna laıyq qońyr dombyraǵa mashyqtanǵan, óziniń alashyna ónerimen pana bolǵan, óziniń shermende elin ánimen aıalap jubatqan sal Birjan, seri Birjan týraly bolashaqtaǵy úlken áńgimege tamyzyq bolsa boldy. Áńgimelesken Jumagúl QÝANYShBEKQYZY. JEGI SО́Z BEN JEBIR SО́Z Mynaý eldi ustarlyq Kisi emespin, kel, qutqar! Qoldan kelmes qorlyqqa Nege boldym munsha ińkár? “Bolys boldym, minekı” degen óle­ńinde Abaı anyq sózdi uqpas eldiń jaıyn aıtyp zarlaıdy. Jalpy aqyn óz dáýiriniń jurtyn ýaıymdap ótti. Ol sol qazaǵynyń sózdi áli de uqpaı, adasyp júrgenin bilse ǵoı. Olaı deıtinimiz, Abaı aıtty delinip, kúlli alash násiline iritki bolyp, býyn­­­-býynyna tarap, qanyna sińip bara jatqan bir jegi sóz bar. Ol sóz isik tárizdi asqy­nyp, jyldan-jylǵa meńdýanadaı qaýlap, ósektiń órtindeı órship barady. Múıizi qaraǵaıdaı úlken el aǵalary, ultjandy kókelerimizdiń ózi beti shimirikpeı ony qaıtalaı berýden jalyqpaıtyny janǵa batady. “Abaıdyń ózi solaı degen”, – dep quptaı tú­sý pıǵyly jıi kezdesedi. Ulttyq sanamyzǵa je­gi qurttaı uıalap úl­gergen ol ne sóz? “Qazaqtyń jaýy qa­zaq”, sózin Abaı­dyń ózi aıtyp ketken de­gendi ataqty aǵalary­myz qaýzap, soǵan áýes bo­lyp aldy. Ańdamaı aı­typ, óz baýyrlaryna qııanat jasap júrgenderin sezer emes. Áý basta bir jelaýyzdyń qyzdyrma tilinen shyǵyp ketse kerek. Atańyz qazaq: sóz tas jarady, tas jarmasa bas jarady degen. Bilmegen ý ishedi. Sol kepke ábden uryndyq. Mundaı sózdi dúnıedegi bir de bir danyshpan aıtpasa kerek, sebebi bul bir adamnyń ǵana emes, búkil ulttyń tamyryna balta shabatyn jegi, qııanat sóz. “Samyı lýchshıı sposob obolgat cheloveka- vyrvat ız ego rechı kýsochek. Ramka-te samye nojnısy, kotorye ız konteksta vse ı vyrezaıýt”. Iraklıı Shanıdze, “Fotografııa-eto loj” (16.12.2009. “Vremıa”). Amerıkalyq avangard fotograftyń aýzynan shyǵyp turǵan bul salmaqty sózdi oqı sala naǵyz fılosof oıyna laıyq dep uqtym. Abaıǵa telinip júrgen álgi sóz de túptep kelgen de bir úzik, úzindi, julym sóz. Sodan oı sholaq kesilip, zulym sózge aýysyp júre bergen. Áıtpese, qazaqqa dushpan qazaq pa? Joq. Uly aqyn: “Aıtylǵan sóz atylǵan oqpen teń”, – degendi bilmedi dep kim aıtpaq. Abaıdyń 26-qarasózinde bylaı de­lingen: “Bizdiń qazaqtyń qosqan aty aldynda kelse, túsirgen balýany jyqsa, salǵan qusy alsa, qosqan ıti ózgeden ozyp baryp ustasa, esi shyǵyp bir qýanady. Bilmeımin, sodan artyq qýanyshy bar ma eken? Áı, joq ta shyǵar! Osy qýanysh bári de qazaq qaryndastyń ortasynda bir haıýannyń óneriniń artylǵanyna, ıa bir bóten adamnyń jyqqanyna maqtanarlyq ne orny bar? Ol ozǵan, alǵan, ózi emes, ıakı balasy emes. Munyń bári- qazaqtyń qazaqtan basqa jaýy joq, bıtteı nárseni bir úlken is qylǵan kisideı qýanǵan bolyp, ana ózgelerdi yzalandyrsam eken demek. Bireýdi yzalandyrmaq- sharıǵatta haram, sharýaǵa zalal, aqylǵa teris. Ánsheıin bireýdi yza qylmaqtyń nesin dáýlet bilip qýanady eken?”. Abaı osy oıynyń ushyǵyn “Qyran búrkit ne almaıdy, salsa baptap” atty óleńinde naqty bergen: Qýanar ıeleri sonda yrjaqtap. Ne taptyq munymenen degen jan joq, Túni boıy kúpilder qusyn maqtap. Basqa saıa, janǵa olja dáneme joq, Qaıran jurt osynymen júr dalaqtap. Abaıdyń “Qazaqtyń jaýy qazaq” degen sóziniń burmalanyp ketýi osydan shyǵady. Shyn máninde aqyn túı­medeı nárseni túıedeı qylyp zoraıtyp, dabyra ulǵaıtyp kórsetýdi synap otyr. Adamnyń minez-qulqyna tán usaq-túıekke qumarlyqty, tym ústirt, taıaz oılaýdy jaqtyrtpaı aıtqan bir aýyz sózin ózinen 100 jyl keıin týǵan shalaǵaı bireýler sóz­di buzyp, óńin aınaldyryp jibere­ti­nin, munyń ulttyq ıdealogııaǵa qara kúıedeı jaǵylaryn Abaı atamyz qaıdan bilsin. Ol bul kontekste ánsheıin bir aǵaıyn kúndes, kór-jórdi maldanatyn, alysqa uzamaıtyn daqpyrtshyldyqqa áýestikti jaqtyrtpaı sóıleıdi. Bar bolǵany osy. Ult, etnos týraly bul arada eshnárse joq. “Kim de kimniń ádileti joq bolsa, onyń uıaty da joq”, – deıdi Abaı. Danalyqtyń tuma bulaǵynan qanyp ishken asyl týǵan ul óz ultynyń berekesin bulaı buzbaıdy, “jaqsy sóz jarym yrys”dep tanıdy. Iá, Abaıdyń bulaı deýi múmkin emes. “О́tirik yrysty kesedi”. Muny túrkiler bilgen. Abaıǵa jaǵylǵan jala nege údep barady? Abaı aıtpaǵan jegi sózdi nege bárimiz súıip qaıtalaýǵa áýespiz? Qıt etse, Abaıdyń ózi solaı aıtqan deımiz. Ras, biz “aǵaıyn kúndes” degen fılosofııalyq uǵymdy túısingen halyqpyz. Alaıda “aǵaıyn ókpege qısa da, ólimge qımaıdy”. Muny aıtqan da qazaqtyń ózi. Túrikter: “Túriktiń dosy-túrik”. Gúldengen saıyn súı”, – deıdi. Al biz qalaısha mynaý soraqylyqtyń astaryn túsinbeı júrmiz? Nege bizder at tóbelindeı az halyq, óz baýyrymyzdy jattan ármen kórip, qas dushpan qylyp qaqsaı beremiz? Ol quqyqty kim berdi? Jáne qaı zamanda? Ǵalamdaný álemdi orap dopsha domalatyp bara jatqan almaǵaıyp sátte. Dúnıeni mekendegen talaı ult pen ulys qańbaq shalǵa aınalǵandaı buldyr kún keshkende. Abaı qazaqtyń ǵana emes, ıisi adamzat násiliniń álsiz tusyn dóp tanıdy: Jaqsylyǵyń kúnde umyt, Bir jańylsań, boldy kek. “Qajymas dos, halyqta joq.” Rasynda, Er dana (Ǵalym Erbol Tileshovtiń teńeýi) babamyzǵa osynaý jegi sóz qashan tańyldy eken? О́ziń jalǵyz, nadan kóp, Uqtyrasyń sen ne dep Áýleki, arsyz elge endi? Tynyshtyq súımeı qyshynyp, О́tirikke tushynyp, Páleden turmas shoshynyp, Tul boıyn jelik jeńgen-di. (“Keldik talaı jerge endi...”) Sol baıaǵy qalybymyzdan arylmadyq pa? Áli kúnge “О́tirik pen ósekke, Báıge atyndaı ańqyldar” qazaq bolǵanymyz ǵoı. Abaı tilge bıpaz, oıǵa uqypty qalybynan tanbaǵan. Bes-alty mısyz báńgi kúlse máz bop, Qınamaı qyzyl tildi kel, tildi al, qoı! (“Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin”) Máshhúr-Júsip: “Qazaq tilinen asyl, qazaq tilinen baı til joq...Eger qazaq tilin bilse, din de osynda, áýlıelik te osynda”, – degen. Sonyń úshin qazaqta aıtylmaǵan sóz qalmaǵan. Dástúrli dinderdiń qasıetti tórt kitabyndaǵy adamzat aqyl-oıynyń sáýlesi qazaqtyń kókiregine bitken. Ultymyzdyń jany, qýaty burqyraǵan sózinde, adam­shylyq qalyby, ımany men obal-saýaby da. Danyshpan Abaı túgili qazirgi qazaqtyń qarshadaı qyzy, jas aqyn Nazgúl Berdiqoja: Qaǵynan bezgen qulandaı, Jaıradyń qansha jutap kep. Qazaqtyń tili qurandaı, Kókten bir túsken kitap bop. Oralyp kelseń ótkendi, О́nege sózdi taldaısyń. Tilińmen baılap ketkendi, Tisińmen sheshe almaısyń, – deıdi. Qazaqtyń tili qurandaı-deý ǵajaıyp tereń tanym! Bizder samarqaýmyz. Keıde kitap ataýlyny shala-pula, túsinbeı oqımyz. Áıtpese, Abaıdaı qazynaly qartyna, Er danasyna mynaý qııanat, byqsyq sóz tańylmas edi. Abaıshyl kórinýge beıil bu qazaqtyń kóbi uly aqynyn durys ańǵaryp oqymaıdy. Bylaısha aıtqanda, ynsapsyz, yqylassyz oqıdy, sóıte tura bilgishsıdi, aıtqansıdy. Halyqtyń mańdaıyndaǵy baǵyna keıde osy tektes nemquraılyqtan týǵan kesir sóz de qater tóndiredi. Táńiri súıgen sózdi áýelden qazaq túsin­gen, qasterlegen halyq. Abaı ­– bar qazaqtyń aqyl-esi, zaman órlerde bitken bolmys-bitimi, ulttyq múddesi aıqyn jady. Abaıdy qazaqtyń mańdaıyna bergen bir Allanyń ózi. Abaı týǵan dáýirdiń susyn Nysanbaı jyraý óleńinde bylaısha bederleıdi: Oıda Qoqan, qyrda orys, Hakim boldy qalasy. Kimnen taıaq jegendeı Bizdiń qazaq balasy, Aldyryp júrgen dushpanǵa О́zdi-óziniń alasy. Ol kezeńdegi taıpalyq deńgeıdegi ydyrańqy, bosbelbeý tirliktiń sáni joq. Bul attaı eki júz jyl burynǵy dáýir edi. Shyn máninde bizdiń búgingi qazaqta shoshyna aıtarlyq traıbalızm joq. Bar dep qansha dáleldesek te, ol kúnkóristiń qamyn kúıttegen usaq-túıek toptasýǵa múddeli paıdakúnemdiktiń bir kórinisi. Munyń shyn syryn keshe ǵana dúnıeden ozǵan marqum Aqseleý Seıdimbek proteksıonızm dep ashyp berdi. *  *  * Abaı aıtpaǵan jegi sóz qazir qazaqtyń sanasyn bılep, peıilin buzyp bitti. Jegi degen ne? Tajaldyqqa taqaý sınonım emes pe? “Jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty” – deıdi. Adamdardyń arasyna jik túsedi. Adamnyń aýzyndaǵy otyz eki tisine jik, syzat tússe, túbi shirip qurıdy. Qulaǵyn salmas, Tilińdi almas Kóp nadannan túńildim. Eki keme quıryǵyn Usta, jetsin buıryǵyń. “Segiz aıaq”. Abaı aıtqan: “Jurtym deýge arlymyn, О́zge jurttan uıalyp”. Osyndaıdan ba eken? Sol ekiushtylyq, dúdámaldyq, bir nárseni aıqyn bilmeı turyp, kesip aıtý Abaıdyń sózin burmalaýdan kórinip-aq tur. Qazaqtyń ulttyq minezi usaqtalyp ketkeni ras. Onyń bir sebebi, qazaq ózin-ózi birese jer-kókke syıǵyzbaı maqtaıdy, birese óltire jamandaıdy. Sheginen shyǵý, ushqarylyqtyń zııanyn uqpaıtyndaı artyq ketedi. Sondaıda jıi keltiretin ýáji – ataqty tús – Abylaı hannyń túsi. ...Al Abylaıdyń túsine nege baqa men shaıan, búıi kirdi eken?! Dáýletkereı Kápuly “Elegizý” atty óleńinde rıtorıkalyq saýal tastaıdy. Qazaqtyń birtalaı aqyndary Abylaıdyń túsin fılosofııaǵa aınaldyryp alǵan, óleń jazsa jıi qaıtalaıdy. Osy tústi nege umytqymyz kelmeıdi? Abylaı han ol túsin bir-aq ret kórdi ǵoı, belgili bir tarıhı kezeńde aıan tús rasqa shyqty. Alaıda, bir tústiń aıany aı jańalap týǵandaı, jyl on eki aıdaı aınalyp kele berýi tipti de múmkin emes. Abylaıdyń jegi túsin aksıomaǵa aınaldyryp alǵan taǵy myna bizder, qalammen kún kóre­tinder. Kóbinese, maqalanyń, ıa nemese óleńniń tuzdyǵy retinde jazamyz. Áıt­pe­se, kók bórini ana tutyp, túz taǵysy­nyń ózin atymen atamaı, “ıt-qus”, “uly­ma” dep tabý arqyly sóıleıtin ádebi zor atanyń balasy edik. Buǵan qandaı ýáj aıtasyz? Abaıdyń danalyǵyn, áýlıeligin moıyndaımyz. Abaı bir tóbe, biz bir bólek bolmaýymyz kerek. Ultyn súıýdi Abaıdan úırensek, utylmaımyz. Qazaqtyń ár qıyrynda Asan Qaıǵynyń sarynymen elim-jurtym dep egile ýaıymdaıtyn kónekóz qarııalardyń qataryn qazir dymbilmester basyp barady. Qazaqtyń burynǵy kisileri zamana aýysýyn aýyr qabyldaýy zańdylyq. “Quıryǵy joq, jaly joq, qulan qaıtip kún kórer”, – uly gýmanızmge baǵyp, kúńirengen dala fılosofııasy – Asan qaıǵynyń maqamyn dástúr bertinge deıin saqtap keldi. Biraq, qazaqtyń bir qarııasy aıtqan “basy bar, qulaǵy joq zaman týdy” deýi shynynda tereń fılosofııa­lyq tamyr tartady emes pe? Ana tilin bilmeıtin qa­zaqtyń rasymen basy bar, qulaǵy sańyraý, kókiregi biteý, ózin-ózi tanýǵa qulqy da, peıili de joq. Baba Abaıdyń allashyl rýhy rıza bolsyn, ózine jabylǵan qaralaýdan aıyqsyn dep aq qaǵazǵa qara sııamen osy oılarymdy jazdym. Abaı qalyń eli qazaǵy ǵana emes, “Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep” – allashyl­dyqtyń nuryn ýaǵyzdaǵan uly aqyn ekenin bile tura nege teris oılaımyz?! Abaıtanýshy ǵalymdar, sózdiń túbin túsiretin aqyn-jazýshylar, fılosoftar selt etpeı qalmas, anyq Abaıyn dúbára, keseldi sózden arashalap alar, sóıtip qazaqtyń qut-berekesin, yrysyn saqtaýǵa ıneniń jasýyndaı úles qossa, kóptiń tileýi qabyl bolar degen úmit kókirekte sónbeıdi. Aıgúl KEMELBAEVA, jazýshy, “Daryn” Memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty. QARA BALShYQTYŃ QASIETI Jańaqorǵan sanatorııi týraly ne bilemiz? Erterekte ári-beri ótip júrip Terisken tuzdy kóliniń jaǵasynda jaz aılarynda tigýli kıiz úıler, qamystan istegen shaı­la­lar, balaqtaryn túringen adamdardy kóretin edik. Keıinirek bildik, munda býyndaryna, beline tuz uıalaǵandar, qyshyma qotyry barlar, bedeý áıelder kóldiń basyna úı tigip, tamaǵyn, kómekshisin ala kelip aptalap jatyp emdeledi eken. 20-30-jyldary el aralap júrgen Martıýkov degen dáriger osylardy baıqap qalyp, mundaǵy laıdyń, sýdyń emdik qasıetin zerttep, joǵaryǵa usynys jasap, maýsymdyq emdeý jaılaryn saldyryp, naýqastardy qabyldaýdy qolǵa alady. Soǵys kezinde jaralylardy emdeıtin gospıtalǵa aınalady. Sol jyldary emdeý ǵımaratyn, jatyn korpýsyn qaıta salyp, emdeý tásilin zamanyna saı uıymdastyrady. Kýrort jyl boıy jumysyn jalǵastyratyn jaǵdaıǵa kóshedi. Bir ókinishtisi, emdeý korpýsy men jatyn ǵımaraty arasyndaǵy ashyq alańda emnen terlep shyqqandarǵa kúzdiń jeli men qystyń aıazy óte qolaısyz tıetin. Elimiz egemendik alyp, bılik qolǵa tıgen soń kýrort bas­shylary joǵaryda kórsetilgen qolaısyz­dyqty retke keltirdi. Eki korpýs arasyn jalǵas­tyratyn dáliz salyp, jylý júıesin ornatty. Endi el emnen terlep shyqsa da jeleń kıimmen jatyn jaıyna bara beredi. Men de erterektegi qıyndyqtardyń áse­rinen býyndarymdy tuz jaılap, jartylaı meshelge aınalǵan edim. Aýdandaǵy, oblys ortalyǵyndaǵy, Almatydaǵy emhanalarda, Saryaǵash, Merke, Jeleznovodsk, Pıatı­gorsk sanatorıılerinde em qabyldap, aıyǵa almadym. Almatydaǵy dárigerler: “Endi sizge em qonbaıdy, jasyńyz ulǵaıyp qaldy”, dep aqyl aıtyp qaıtardy. Bul jaǵdaıdan soń men aýyldaǵy dáriger-nevropatolog Dúrııa Ismanovaǵa der ýaqytynda qarala bastadym. Ismanova aldymen aýrýhanaǵa jatqyzyp, aýrýdyń betin birshama qaıtaryp, sanatorııge jatyp, qara batpaq alýdy usyndy. Úsh jyl qatarynan em aldym. Dárigerlerdiń tapsyrǵan rejimin qatań saqtadym. Nátıje aıtarlyqtaı boldy. Qazir 88 jastamyn. Aıaq, qol, býyndarym tolyǵymen emdeldi. Naýryz toılarynda 2 jyl qatarynan ere­sekterdiń jaıaý jarysyna qatysyp, júldeli boldym. Kúnde tańerteńgisin 20-25 mınót bir orynda dene shynyqtyrýmen aınalysamyn. Kúndiz úı mańyndaǵy jeńil, maıda jumys­tardy isteımin. Nemerelerim meniń úı ju­mysyn istegenime namystanady. “Zeınetke shyqqan ózge shaldar qartaıdym dep úıle­rinde qozǵalmaı jatady”, deıdi. Olardiki de durys shyǵar, biraq men jatypisher jalqaý bolǵym kelmeıdi. Qysqasy, Jańaqorǵan sanatorııiniń emdik qasıetiniń óte joǵary ekenin jazyp otyrmyn. Em alýǵa kelgen­derge qajetti jaǵdaılar jasalǵan. Jyly, jaıly jatyn oryn bar, tamaǵy, qunarly, dámdi. Dárigerdiń bergen emin alyp, rejim saqtaý, kóńildi kóterińki ustaý óte qajet. Meniń baıqaýymsha, saýǵa da, naýqasqa da kóńildi júrýdiń densaýlyqqa aıryqsha paıdasy mol. Kýrortqa kelgen qazaqtardyń birazy qımylǵa jalqaý. Emnen, tamaqtan soń kereýetke qozǵalmaı jatyp alady. Jastar jaǵy uıymdasyp, ashy sýdy ádetke aınaldyrady. Kýrortta emge qarsy áreketter nege ákelip soqtyratynyna toqtalsaq, em alyp jelge, salqynǵa uryný qyshyma, qotyrǵa aınalady, araq-sharap ishý emge óte qarsy, em alyp jatqanda nemese emge kezek kútip otyrǵanda aıqaılap sóılesý, eregesý de em alýshylarǵa keri áserin tıgizedi. Býyn aýrýlary asqynyńqyrap turǵanda batpaq emin alýǵa bolmaıdy, aýrýy qozyp kúsheıip ketýi múmkin. Jazdyń ystyq aılarynda emdelýshi­ler­diń kóptiginen sanatorııdegi emniń birazyn alý múmkindigi bolmaı qalýy múmkin. Son­dyqtan jazdyń qyzýynan qınalatyndar, sha­rýashylyqpen aınalysyp qoly tımeı­tinder qys aılarynda qoryqpaı kelip, em alǵany ózderine óte tıimdi. О́ıtkeni, qysta emdelýshiler birshama saıabyrsıdy, emniń kóptegen túrin alý múmkindigi bolady. Súleımen BEKENOV, Uly Otan soǵysynyń ardageri. Qyzylorda.