Atasynyń balasy...

Manaǵy aq mamyq sharby bulttar emes. Kádimgi qarashanyń qar jaýardaǵy surǵylt bulttarynyń arasynan juldyzdaı aǵyp barady. Aıaq-qoly erbeńdep ne ustaıtyn, ne eshteńe iligetin, qarmaıtyn zat bolmaı tómenge, sonaý quz jartastyń ústine aǵyp keledi. Mine basyn qar basqan, tómen qaraı úńilgen bıikten quz jartastar kórinedi. Qaı jerge qular ekem...? Qaraǵaıdyń basyndaǵy butaqtaryn satyr-gútir syndyryp, ústi-basy julym-julym bop dál quzdyń shetindegi qara tastyń ústine kúrs etip qulaǵan. Qulaǵy shyńyldap, basy solq-solq etedi. Biraq denesi, aıaǵy, qoly ornynda sııaqty. Eı,Alla! Eı, Alla óziń jar bola gór! Bir sát álginde ǵana ózi qulaǵan jóńkile kóshken sur bulttardyń ar jaǵynan bir áýen estigendeı... Iá, áýen..

Qulama bala, jylama bala

Jylaǵan júrek jubana ala ma?!

Armanǵa jetpeı, jalǵannan ótken

Danyshpandar da-aı, ǵulamalar da

Netken tanys áýen, tanymal terme... Ter­me ǵoı.. Iá... Bul Meırambek emes pe?

Dúk-dúk, dúk-dúk, dybys endi kúrk-kúrk jótelge aýysqan. Jótel... A-s-sss Eı, Alla óziń jar bola kór! Apyr-aı, balalar Beıbarys pen Aqarys ne boldy eken, a? Aınur she? Qap Aınurdyń aýyryp qalǵany qıyn boldy-aý. Kúrk-kúrk jótel... «Blın, poshel ty, znaesh...» Dál janyndaǵy daýystan Núrken oıanyp ket­ti. Qasyndaǵy jigit álde uıqysyrap, álde qy­sylyp sandyraqtap jatqan sııaqty. Núrken oıanǵanda kózin ashty. Ústi basy malmandaı ter. Eı Alla óziń jar bola kór! Jastyǵynyń astyndaǵy telefonyn qarap edi tańǵy saǵat tórtke az-aq qapty. Turaıyn dedi Núrken, namazymdy oqıyn...

Eı, Alla amandyǵyńdy bere kór... Anam da, Aınur, Beıbarys, Aqarys ta aman bolsa eken... Aman bolsa eken qulyndarym...

Núrken alty aǵaıyndy. Durysy, uldyń kenjesi. Qaryndasy 6 jyldan soń ómirge keldi. Atasy О́teýil osy Núrkenniń shashyn almaı jalbyratyp ósirdi. Qaıda barsa da qasynan osy kenje nemeresin tastamaıtyn. Ákesi qarapaıym aýyldyń traktorshysy boldy. Ol sondaı zaman bolǵan. Soǵystyń ashy dámin tatpaǵan ol kezde shańyraq joq qoı. Soǵystyń qııamet – qaıymynan aman kelgen О́teýil balasyn qasynda ustady. Bul qorqynysh edi.

Alysqa turmaq, myna turǵan Almatyǵa jalǵyz uldy jibermedi. Oqymasa oqyma­syn, tek qaraıyp kóz aldymda júrse boldy degen. Keıin osy uldan urpaq súıdi. Keı­de kóne qapty Abaıdyń kitabyn qolǵa alatyn.

Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,

Paıdasyn kóre tura teksermedim.

Erjetken soń túspedi ýysyma,

Qolymdy mezgilinen kesh sermedim.

Iá... Abaı qalaı dál aıtqan. О́teýil de dál solaı... О́zi oqı almady... Jastaıynan kórgeni ashtyq, kedeılik, joqtyq... Ásirese asharshylyqtan endi ǵana esin jıǵanda Uly Otan soǵysy bastaldy. Osy aýyldan qanshama bozdaq kelmeı qaldy. Shúkir... О́teýil bir aıaǵy jaraly bolsa da, aman-esen elge oraldy. О́teýildiń uly Áshim­handy eshqaıda jibergisi kelmegeni de sol bolar. Alysqa ketse kóz jazyp qalam dep qoryqqan. Jalǵyz ulǵa amandyq berse boldy dep qana júretin. Buıyrsa, endi nemere­lerin oqytsa da jetedi. О́teýildiń keıde dombyra shertip, qamshy óretin óneri bar. Sosyn qoly tıse kitap oqıdy. Osy kitapty baıaǵyda soǵystan soń Almatydan osy óńirge ańshylyqqa kelgen bir jýrnalıst jigit tastap ketken. Durysy sol kitapty О́teýil attaı qalap surap alǵan. Sol Abaıǵa kóp úńiledi. Qasıetti kisi eken-aý... О́leńderi tunyp turǵan aqyl. «Dál osy О́teýildiń» óz oıyndaı. О́teýil kó­binde taýǵa baryp, keıde esekpen, keıde esek arbamen otyn ákeledi. Qotyrqara, baıa­lysh, tobylǵy shabady. Sonda Núrkendi qasynan tastamaıdy.

Núrkenniń áli esinde, aýyldan uzaǵaly talaı bolǵan. Taýǵa qaraı ıreleńdegen qara jol aǵyny qatty bolmasa da tastaı sýyq kishigirim aryqtardan ótedi. Keı jerde ol aryqtar erneýinen asyp mańaıdyń bárin sý basyp jatatyn. О́teýil jaraly aıaǵyna qaramaı tastaı sýǵa túsip úlken tastardy terip, tazalap ketedi.

– Ata, júre bereıik te... Ol bizdiń ar­baǵa kedergi emes – degenine qaramaıdy. Sýdaǵy úlken tastardy tazalamaı ornynan ketpeıdi. Ol az deseń taýǵa jaqyn­daǵan sa­ıyn súrleý jińishkerip jaǵa­syndaǵy taldar ótken-ketkenniń berekesin ketiredi. О́teýil sol úshin de qonyshyndaǵy aǵash kesetin sekatormen butaqtardy kesip júredi. Qarap tursań naǵyz ápende dersiń... Iá, ápendelik – naǵyz qazaqtyń boıyndaǵy dalalyq, danalyq edi. Bala Núrken ony keıin... kóp keıin ǵana uqqan.

Núrken nur tógilgen shańyraqta ósti, er jetti. Oń men solyn bildi. Ol jaı ǵana qarapaıym shańyraqta Dala tárbıesin, Dana dárisin atasy О́teýilden aldy. Álginde quz basynda jatqanda da sol О́teýil atasy kep «Tur» degen. Sonaý bala kezindegideı qolynan tartyp turǵyzǵan.

Iá... О́teýil atasy osyndaı kisi bolǵan.

Núrken mektepte jaqsy oqydy. Án aıtty, dombyra tartty. Mekteptegi barlyq mádenı is-shara, tipti aýyl­daǵy toı-toma­laq ta Núr­ken­siz ótpeıtin. Áke­­­si Áshimhan ónerpaz, on saýsaǵynan óner tam­ǵan, etnograf qazaq halqynyń ádet-ǵur­­pynyń janashyry Dárkembaı Shoq­­pa­­rulymen birge ósken dosy-tyn. Bir kúni Dár­kembaıdyń úıine kelgende ataqty Nurǵısa Tilen­dıev, Jaqsylyq Úshkempirov, Serik Qonaqbaevty alǵash ret sol jerden kór­gen. Sol úıde Dárkembaı Núrkenge kúı tart­qyzdy. Keıin Dárkembaı Núrkendi A.Jubanov atyndaǵy mýzykalyq mektepke alyp kelgen. Núrken dombyra tart­ty, mýzykaǵa beıimdiligin tekseretin synaq­tyń bárin tapsyrdy. Alaıda ákesi Áshim­han Núrkendi qaıta aýylǵa alyp ket­ti. Kip-kishkentaı balasyn Almatyǵa qaldyrýǵa qımaǵan.

Núrken mektepti bitirer kezde ákesi buǵan zoovetke bar degen. Baıaǵy ózi arman­daǵan oqýǵa balasy tússe degen. Alaıda Núrkenniń oıy basqada edi. Oǵan sebep Bekjan... Iá... Kádimgi týystas, aýyldas Bekjan Turys. Bekjan bul kezde M.Áýezov teatrynyń akteri. Keıde «Qymyzhanaǵa», keıde Respýblıka saraıyndaǵy konsertke qatysady, «Alataý» telearnasynan da kórinip qalady. Sol Bekjan Núrkenge «Sen de akterlik mamandyqqa barsańshy» degen. «Bylaı tartsa ógiz óledi, bylaı tartsa arba synady». Núrken ákesiniń aıtqanyn eki etken joq. Zoovet ınstıtýtqa bardy. Biraq zootehnık, vettehnık bolýǵa qulqy joq. Aldyna kelgen suraqtar hımııadan da, bıologııadan da onsha qıyn emes. Alaıda Núrken aldyna kelgen aq qaǵazyn qur shımaılap-shımaılap bos qaıtardy. Ákesiniń kóńilin qaldyrmaýdyń bul jalǵyz ǵana joly bolatyn. Qasyndaǵy birge tapsyrǵan jigitter «tústik» dep qýansa, Núrken «ýh, túspedim-aý» dep qýandy. Endi ne isteý kerek? Árıne Almatyda qalý kerek. Bekjan Núrkendi M.Áýezov teatryna býtafor qyp jumysqa ornalastyrdy. Onda da áıgili Ázekeń, Ázirbaıjan Mámbetov bir aýyz sózge kelmeı Núrkendi býtafor ǵyp alǵan. Ol azdaı Bekjan Núrkendi qasyna aldy. Bekjan ol kezde úılengen. Abaı – Baızaqov kóshe­lerindegi bir bólmeli jataqhanada bólme­si bar. Núrken sol bir bólmede aǵasy­men birge turdy. Iá, ol bólme naǵyz artıs­ter­diń bas qosatyn jeri eken. Kúnde jıyn, kúnde bas qosý... Núrken kúndiz teatr­da, keshke spektaklde. M.Áýezov teatry­nyń spektaklderin túgel kórdi. Bir emes keı spektaklderdi birneshe ret kórip shyqty. Ár kórgen spektaklden soń báı­gege shabar tulpardyń baılaýda turǵanyndaı, typyrshyp «Shirkin-aı men de osylaı qashan sahnaǵa shyǵam?» degen... Núrken óner ınstıtýtyna oqýǵa qınalmaı tústi. Qazaqstannyń Halyq ártisi belgili ánshi, opera rejısseri, kıno akter Káýken Kenjetaev pen Esim Segizbaevtyń kýrsyna qabyldandy.

Jalpy, Núrken joly bolǵysh jigit. Káýken Kenjetaevtaevtaı tulǵadan, Esim Se­gizbaev sııaqty ustazdan tálim aldy. Qa­dyr Jetpisbaev, Ázirbaıjan Mám­betov­­tiń mektebinen ótti. Osy kezde Qaraǵan­dydan aýysyp Álimbek Orazbekov keldi. Álim­bektiń atyn estigenmen jóndi bilmeıtin. Álekeń «Abaıdy» aldy. Tilektes Meı­ramov ekeýine de Abaıdy berdi. Tilek­tes aǵasynyń jóni de joly da bólek. Alaıda spektakldiń bar kúshi Jas Abaı – Núrkenge túsken. Uıqysyz túnder, maza­syz kúnder... Núrken uly Abaıdyń arýa­ǵy­nan qoryqty... Sol kezde bir túnde jaı­namaz­ǵa jyǵyldy. «Eı, Alla, óziń qoldaı gór», – degen... Sol túni Núrken uıqysy qanyp oıandy.

«At minip, aspan asynyp, alystan jaý izdep qaıtesiń sen, Orazbaı! Seniń jaýyń ózińde, óz ishińde... Ol osy turǵan nadan­dyǵyń, qarańǵylyǵyń... Sen ja­bys­sań ótken kúnniń qarańǵylyǵyna ja­by­sa­syń... Men alyssam, keleshektiń jary­ǵyn izdep talpynamyn».

Iá...Iá... bul Abaı... «Seniń jaýyń... ózińde... ol osy turǵan nadandyǵyń, qarań­ǵylyǵyń».

Abaı bul sózdi keshe emes, dál búgin aıtqandaı. Durysy búgingi galstýk taǵyp bir jerden oqyp, ekinshi jerden dıplom satyp alǵan kókiregi soqyr, sezimi semgen... baılyqtan semgen-sóngen, óz elin, óz halqyn ishteı jek kóretin qazaq atyn jamylǵan jemqorlarǵa, esil-derti tek baıý, aqsha-aqsha dep aryn satqan aramzalarǵa arnalǵan sııaqty... Seniń jaýyń ózińde, óz ishińde... Apyrmaı, bular aranyn qa­shan tyıady, qashan toqtaıdy? Bul ońba­ǵandar el ishin túgel jaýlap alǵan ba? Bul tipti koronavırýstan da qaýipti eken... Bul bar jerdi, bar salany qamtyǵan sııaqty... Ol osy toıymsyzdyq, ashkózdik, dúnıe­qońyzdyq, maqtanshaqtyq... Sonda bul jemqorlyq, paraqorlyq, soqyrlyq, sor­ly­lyq, nadandyq, topastyq toqtamasa qaı­tip El bolamyz? Erteńgi urpaqqa neni murat etip qaldyramyz? Sonda myna qaı­mana halyq, Qazaq Eli bolashaqta ne bolady? Bul – Núrken Abaı... Bul búgingi zamanaýı akterdiń jan aıqaıy... Abaı bop ún qatqan, boztorǵaıdaı shyryldaǵan tulǵanyń tolǵaýy... Núrkenniń Abaıy osyndaı... Oıshyl... jo-joq oıshyl emes Núr­kenniń Abaıy erteńine eleńdegen, bola­shaqqa úrkip emes, qorqa qaraı­tyn obraz... Bul ózi úshin emes... Erteń­gi urpaq, erteńgi eli úshin eleńdegen oıshyl, fılosof akterdiń jan aıqaıy, jan azaby... jan shyryly... Qazaq Eli dep shy­ryldaǵan Abaıdy ol osylaı somdaıdy.

«Taǵdyrdyń kiseninen eshkim quty­lyp kórgen joq. Qazirdiń ózinde qol-aıaǵyń­nyń mataýly ekenin bilmeısiń?... Aıyr­mashylyǵy – bizdiń kisenimiz, qazaqtyń qaıys shiderisi sııaqty, zaman ysyǵan saıyn qysa túsedi. Erteńin oılamaıtyn qaıran jurt, nadandyqtyń qurbany bolýǵa shaq turǵanyn sezbeıdi. Bularǵa qaryn toq bolsa boldy. Biriniń tileýin biri tilespeı­tin, bos maqtanǵa semirgen toıymsyzdar. Oqýǵa, bilimge den qoısa, jandaıshaptar men kóldeneń kók attylarǵa jem bolmaıtyn edik. Eldiń bolashaǵy tek kózi ashyq, kókiregi oıaý zerdeli jastarda? Ol jastar qazir qaıda? Olar nege qazir únsiz?...».

Bul Jarasbaı, «Qara-Qarash» spek­taklindegi monolog...

Núrkenniń Jarasbaıy jaı ishken-jegenine mas bolǵan, máz bolǵan dáý qaryn emes... Jarasbaı ol erteń elimiz qaıda barady? Ne bolady? Dep oılaǵan adam... Zaman ózgeredi. Eline mysqyldap kirgen ózge jurt kún sanap, aı sanap, jyl sanap el ishine enip barady. .... ózderiniń dilin, tilin, dinin, saltyn osy elge taratýda. Álde Abylaıdyń túsi – shynymen iske asa ma? O, Toba! Onyń betin ári qylsyn...

Jarasbaı tragedııalyq keıipker... Qud­dy Shekspırdiń Gamleti sııaqty jaq­sy­lyq pen jamandyqtyń , kún men túnniń, aq pen qaranyń ara jigin ajyratam dep alasurǵan obraz. Sol bir kezde jasaǵan pendelik qateligin kesh bolsa da túsingen... Túsingen de «Ah» uryp aıqaılaýǵa shamasy jetpeı tunshyqqan júregi qan jylap, janyn qoıarǵa jer tappaı arpalysqan, qamaýdaǵy, qapastaǵy arystan ispetti... Sondyqtan ol ıtshilep, ırek qamyshlap esekshe ómir súrgisi kelmeıdi... Sol sebepti de ol ólimdi tańdaǵan taǵdyr ıesi...

Bul Núrkenniń Jarasbaıy. Keıde ony Jarasbaıdaı jalǵyz jany, júregi, sezimi, qııaly, oıy, armany – ony da osyndaı ońashalyqqa ıtermeleıdi... Jalǵyz ǵana eshkimmen sóılespeı ózimen-ózi ıen dalaǵa, eshkim joq elsizge, sonaý baıaǵy balalyq shaǵy ótken aýyldyń syrtyndaǵy jalǵyz soqpaqpen bıik taýǵa serýendegendeı qazir de sendelip júre bergisi keledi...

Núrkenniń kýmıri Ánýar Moldabekov te dál osylaı jalǵyzdyqtyń jel qaıy­ǵyn minip, jelsiz túnde óner aıdynyn­da belgisiz, beımálim, buldyr da bulyńǵyr aralǵa sapar shekpeýshi me edi? Jalǵyzdyq tek aqynǵa, oılyǵa, sýretkerge ǵana beri­letin azap. Bul aqyn bop týmasa da, jany, júregi, oıy, armany, bolmysy shaıyr bop jaralǵan jandardyń peshenesine ja­zylǵan emdelmeıtin dert....Osy maqala­nyń avtory – men sonaý jyldary, bala kezimde orystyń uly aktery In­nokentıı Smoktýnovskııdiń óz qolynan bılet alyp Malyı teatrda ol oınaǵan «Sar Feodordy» kórgen janmyn. Smok­týnov­skıı de sol..... Jalǵyzdyqtan, daralyqtan, danalyqtan, ártúrli alyp qashpa ósekkke ilingen, birden bir Uly tulǵa bolatyn.... Núrken de sol ózi kór­megen, bilmegen, kezdespegen, ony tany­ma­ǵan, alaıda tabı­ǵatymen bas ıetin uly talant, uly tulǵa­daı bul da Gamletti oınady.

Gamlet álemdik dramatýrgııada aısberg sııaqty qarly shyńy ǵana kórinetin, jáne kez kelgen akterdiń armany bolǵan Gımalaıdaı bıik ról. Buǵan barý kim kóringenniń júregi bara bermeıtin Ber­mýd araly ispetti. Árıne ol róldiń fılo­sofııalyq, tragedııalyq bolmysyn, oıyn ol kezde qazirgideı túsinbegen bolar...

Núrkenniń kózi ilingendeı... Taǵy da denesi bir qyzyp, bir sýyǵan.... Jótel bar sııaqty... Sonda bul ne eken? Álde bul indet adamdy osylaı qınaı ma? Kúrk-kúrk... Eki qulaǵy yzyńdap, basy shyńyldap, eki shekesi solqyldap, basyna bireý qursaý salyp qysyp jatqan sııaqty.

Eı, Alla, óziń jar bola gór...

O, Qudiretti Abaı! Myna naýqastan jazylsam, basyńa baryp táý etermin. Basyńa baryp sóılessem, syrlassam, ishteı ǵana ózińmen tildessem.

Núrken oıanyp ketti. О́ńi me, túsi me? Shy­nynda talaı jer, talaı óńirdi aralap júrip Abaıdyń basyna, Jıdebaıǵa bar­maǵan eken-aý... Átteń bir kem dúnıe-aı...

Núrkenniń kózi isinip ketken eken. Jańa ǵana qasyna kelgen dáriger qyz Aınur edi ǵoı. Á... á... túsi eken ǵoı... Aınur aq halat kıip jańa ǵana qasynda júrgeni túsi eken ǵoı... Iá... túsi... Ne boldy eken? Qyzýym basyldy ma eken? Aınur... Aınur... Ja­nym meniń...qınaldyń-aý...

Núrken men Aınur birge oqydy. Tórt jyl birge júrdi. Partner boldy. Kózi kók, aqsary qyzdyń alǵash án salǵanynda Núrken bir ysyp bir sýyǵan... Bul jas jigittiń eń alǵash ret ádemi sary qyzdyń kókpeńbek aspandaı kók kózderine erigen, esi ketken sáti edi. Tórt jyl tórt kúndeı óte shyqty... Núrken búkil kýrstas dostarymen jańa teatrǵa, Aqmola qalasyna jol tartty... Almatydan soń Aqmola kádimgi aýyldaı kóringeni de ras... Talaı ret Almatyǵa ketem be degen oı da boldy. Alaıda óz dostaryn, ásirese Aınurdy qımaǵan. Kóp uzamaı ekeýi shańyraq kóterdi... О́mirge úıelmeli-súıelmeli eki ul keldi... Shúkir... Aınurdyń mamasyn qoldaryna aldy. El qatarly tirshilik...

Núrkenniń qazirgi shyǵarmashylyq izdenýi, sharq urýy typyrshyǵan tulpar­daı ózin ózi qamshylap ózin ózi jeýi ol osy tvorchestvoǵa kóńiliniń toımaýy... ashtyǵy... Sondyqtan ol keıde televıdenıege, keıde kınoǵa, keıde radıoǵa qýa­nyp barady... toryǵyp qaıtady... О́zine taǵy kóńili tolmaıdy... Iá, ıá... Bul tek aqynnyń taǵdyry... Akterdiń ǵana mańdaıyna jazylǵan jazý... О́mir boıy boldym-toldym demeıtini... О́ıt­keni boldym-toldym degen akter óledi. 

Núrken basyn kóterdi... Terezeden syrt­qa qarady. Jazdan da sulýlyq ke­tip, sup-sur bolǵan sııaqty kórinedi... Ol jaı­nama­zyn jaıdy da besin namazyn oqydy... Iá... Núrken Allanyń jolyna túskeli biraz boldy... Synaǵandar da, minegender de, kelemejdep kúlgender de, qolpashtap qoldaǵandar da boldy... Al, Núrkenniń óz oıy, óz fılosofııasy bar.Ol ómirdiń zańy. Ol bar tilegin, quranyn, namazyn, sadaqasyn, orazasyn eń aldymen sonaý Keńes kezindegi oqı almaǵan – atasy О́teýilge, ájesine, sosyn ákesi Áshimhanǵa arnaıdy... Biraq óner bar jerde ókinish te, arman da qatar júreri haq... Átteń, – deıdi ol keıde, – Shirkin-aı, ákem men atam kóz aldymda bolar ma edi, deıdi... Keıde kelip meniń oınaǵan rólderimdi: Abaıdy, Jarasbaıdy,Gamletti, Iаgony kórer me edi, – deıdi. Deıdi de ishteı «shúkir» deıdi. Iá, shúkir...

Telefonyna «dyń» dep «SMS» – kel­di... Aınur eken... Núrken, «shúkir, er­teń shyǵamyn», – dedi. Sen de 3-4 kúnde shyǵarsyń..!

Shúkir, dedi Núrken... Bárine shúkir

Eı, Alla, óziń jar bola gór...

Núrken О́teýil búginde qazaq teatrynda óz orny, óz qoltańbasy bar oıly da izdenimpaz akter... Onyń shyǵar bıigi, alatyn asýy, kóteriler shyńy áli alda...

Talǵat TEMENOV,

Qazaqstannyń Halyq ártisi