Sýret S.Qapasovtyń jeke arhıvinen alyndy
– Nesine kókirek kerip maqtanaıyn. Qazaq sport jýrnalıstıkasynyń kóshbasshysy Seıdahmet Berdiqul aıtqandaı, «Arbaǵan meni bir syıqyr» demekshi, sport álemine engenime jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Men 1940 jyldyń 26 mamyrynda Úlken Naryn aýdanynyń Jańa tal aýylynda dúnıege keldim. Kindik qanym tamǵan aýylda tórt jyldyqty aıaqtaǵan soń Zyrıan qalasyndaǵy orta mektepti bitirdim. Svınchatka aýylyndaǵy bir jyldyq shopyrlar daıyndaıtyn kýrsty aıaqtaǵan soń meni Qazaqstannyń 40 jyldyǵy atyndaǵy ujymsharǵa sport nusqaýshysy etip jiberdi. Budan keıin qyzmetim órlep, aýylda komsomol uıymynyń hatshysy, sosyn aýdandyq komsomol komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi, bıýro múshesi boldym. Bul qyzmette júrgende aýdandaǵy sporttyń órge basýyna úles qostyq, oblystyq jarystarǵa komandalar aparatynbyz. О́zim de kúresti jalǵastyra berdim. 1964 jyly meni Qaraǵandy qalasyndaǵy sovet-partııa mektebine joldamamen oqýǵa jiberdi. Sońǵy kýrsta júrgende oqý orny belgisiz sebeppen jabylyp qaldy. Bir top jaspen birge Máskeýdegi Joǵarǵy partııa mektebiniń úshinshi kýrsyna aýystyrǵan kezde, shyny kerek, qýandyq.
Tájınniń aqylyna razy
...Partııa mektebin bitirgenderdiń ol kezde qyzmet tańdaýǵa quqy joq. Bar degen jerine barasyń, barmasań, bolashaǵyńa balta shabasyń. Aýyldaǵy anasyn oılasa da, amal joq, joldamany qolyna ustap, batystaǵy Gýrevke attandy. Sport jónindegi nusqaýshy qyzmetine ornalasady. Saǵdıdyń joly boldy, arada biraz ýaqyttan soń ony sol kezdegi oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy Muhanbetqazy Tájın (qoǵam qaıratkeri Marat Tájınniń ákesi) qabyldady.
Jasqana kirgen bozbalany obkom hatshysy jyly qarsy aldy. Ornynan turyp amandasqanda, laýazymdy adamnyń qarapaıymdylyǵynan Saǵdı qysylyp ta qaldy.
– О́ziń ýnıkalnyı bala ekensiń. Biraz qyzmette ysylypsyń. Al myna KSRO sport sheberi degen ataqqa qalaı ıe boldyń? – dedi aldyndaǵy qujatyna úńilgen obkom hatshysy.
– Aǵa oblys birinshiliginde álem chempıony Musa degen sheshennen utyldym. Átteń jolym bolmady. Kúmis medal alǵandarǵa da KSRO sport sheberi ataǵyn beredi eken. Budan keıin de san ret halyqaralyq jarystarda top jarǵan edim, – dedi.
– Erkin kúres qana emes, oblysta basqa sport túrleri da aqsap jatyr. О́ńirde Jaıyq ózeni, irgede aıdyndy Kaspıı teńizi jatyr. Kanoe, baıdarka esý elimizde endi ǵana qolǵa alyna bastady. О́ziń týǵan Shyǵysta, taǵy birer oblysta ǵana sý sporty qanat jaıa bastady. Men nege muny aıtyp otyrmyn, – degendeı kózimen súzile qarady da ári qaraı oılamaǵan jerden tosyn usynys aıtty.
– KSRO sport sheberi dalada shashylyp jatqan joq. Sportta jaqsy nátıjege qol jetkizipsiń. Seni oblystyq sport komıtetine basshylyq qyzmetke jibersek qalaı qaraısyń? – dedi.
Bul tipti túske enbeıtin jaǵdaı. – Erteń jaýabyńdy aıt. Al eger kónbeseń alystaǵy qumdy aýylǵa partkom hatshysy bolasyń, – dep sózin shegeleı tústi M.Tájın.
Hosh, erteńinde aǵasynyń aldyna baryp kelisimin berdi. Parasatty, aqyldy, ómirden kórgeni kóp aǵasynyń aqyl-keńesin alǵanyna áli kúnge deıin razy Sákeń.
«Jas kelse, iske» degendeı, sonymen 1968 jyldan 1970-jylǵa deıin jigerli de isker azamat qyzmetine qulshyna kiristi. Gýrevtiń turǵyndary qonaqty qudaıyndaı syılaıtyn, jat jaqtan keldi dep ózekke teppeıtin, qonaqjaı halyq eken. Elimizdiń batysynda qyzmet etken 18 jylda Sákeń talaı azamattarmen jaqyn aralasty, tipti áli kúnge deıin keıbirimen habarlasyp turady.
Jas basshy erkin kúrestiń, kanoe jáne baıdarkada esý sportynyń damýyna kóńil bóldi. Hatshy aǵasynyń keńesi este. Anatolıı Hlebnıkov kanoeden KSRO sport sheberi ataǵyn qorǵap, Odaqta chempıon atandy, Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony boldy. Baqytjan Gahbıev degen shákirti sport sheberi atanyp, dúbirli saıystarda san ret top jardy. Desek te, týǵan eline degen saǵynysh, óz jerlesterin sportqa baýlysam degen arman aqyry ony О́skemenge alyp keldi.
Týǵan eldegi qyzmeti jemisti boldy
Bastapqyda kásipodaqtardyń erikti sport qoǵamynyń №1 balalar men jasóspirimder sport mektebine dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Ol kezde kásipodaqtyń jaǵdaıy jaqsy, qarjy mol. Baram degen jerine toqtaýsyz attanady. Shákirtteri respýblıkalyq, tipti halyqaralyq jarystarǵa qatysa bastady. Júlde tergenderi barshylyq. Saǵdı Qapasuly budan keıin «Qaırat» erikti sport qoǵamynda aǵa jattyqtyrýshy boldy. Arada biraz ýaqyttan soń «Dınamo» sport qoǵamyna aýysyp, quqyq qorǵaý salasyndaǵy azamattardy erkin kúreske baýlı bastady. Bul jerde de nátıje barshylyq. Qanat Qonarbaev degen shákirti KSRO sport sheberi atanyp, respýblıkada birneshe ret chempıon atandy.
1989 jyldyń jazynda «Sovetskıı sport» gazetinde Shveısarııada erkin kúresten áıelder arasynda tuńǵysh ret álem chempıonaty ótkeni týraly habardy oqyǵan soń Saǵdı Qapasulyna oı kelip, bir top qyzdy jınap alyp, aqyldasady. Olar kelisimin berdi. Alaıda Reseıge baryp, oqý-jattyǵý jıyndaryna, jarystarǵa qatysýǵa qarjy tapshy. Al baıraqty básekelerge qatyspaǵan qyzdar tájirıbeni qalaı jınamaq. Sol syn sátte Sákeń qyzdar kúresi seksııasyn tastap ketpekshi bolǵanda, sol kezdegi erkin kúresten Qazaqstannyń memlekettik jattyqtyrýshysy Qulaqsý Kópbaev Sákeńdi sabyrǵa shaqyrdy, aqyl-keńesin berdi.
– Bir kúni maǵan oı keldi, – dep eske alady Saǵdı aǵa. – Názik jandylardyń erlerden qaı jeri kem. Jigitter boz kilemde beldesip jatqanda qala qyzdary jankúıer bolyp, «aǵa qyzdardy erkin kúreske nege baýlymaısyz. Biz de kúreskimiz keledi», – deıtin. Bul kezde qyzdar kúresi respýblıkany bylaı qoıyp, táýelsiz memleketter dostastyǵy elderinde de joq bolatyn. Qaladaǵy sport basshylarynan batasyn alǵan soń Sákeń О́skemende elimizde birinshi bolyp qyzdar kúresi seksııasyn ashty. Kúres dese qulshynyp turǵan burymdylar bar bolyp shyqty. Bıkamal Nurmuhamedova, Galına Mengeleva, Anastasııa Kýdıashova, Galına Sýslova taǵy birneshe qyz seksııaǵa qabyldanyp, kúrespen myqtap shuǵyldana bastady.
Bul jańalyq sportsúıer qaýymdy eleń etkizdi. Aqparat quraldary ókilderi Saǵdı Qapasulyn tóńirektep, aqyry onymen tildesedi.
– Kúres óneri ejelden qazaq qyzdarynyń qanynda bar óner. Buǵan qazaq tarıhyna úńilsek mysaldar jetkilikti. Meniń baıqaǵanym qazaq qyzdarynyń óz qurbylaryna qaraǵanda kúres aıla-tásilderine beıim, batyl da shalt, qaltarys, jyldam qımyldary, sáti kelgen yńǵaıly sátterdi óz paıdasyna sheshetini anyq. Talantty qyzdarymyz az emes, amanshylyq bolsa birer jyldan keıin biz ózimizdi tanytatyn bolamyz, – dedi qyzdardyń bapkeri.
Reti kelgende aıta ketý kerek, jańalyqqa jany qumar Sákeń endi basqa oblystarda da qyzdar kúresin damytýdy qolǵa aldy. Kúresip júrgende baıraqty básekelerde tanysqan dostary Selınograd oblysy Maı aýdanynda turatyn – Bolat Shaev, Taldyqorǵandaǵy – Seıdálim Baıbuqashev, Ekibastuzdaǵy – Valerıı Nosenkov, Shýshınskidegi – Nına Denısovalardy úgittep júrip, qyzdar kúresin uıymdastyrýǵa yqpal jasady. Bul kúnderi elimizdiń barlyq oblystarynda qyzdar kúresi jaqsy damyp keledi. Olımpıada oıyndary men álem chempıonattarynda burymdylardyń top jara bastaǵany soǵan dálel bolsa kerek.
«ÚMIT» búkilodaqtyq týrnıri
– 1985-1989 jyldar aralyǵynda qalalyq oqý bóliminiń jetinshi balalar men jasóspirimder sport mektebinde jattyqtyrýshy bolyp júrgen kezim. Bul mektep qazir de bar. Kúnde erte jumysqa baramyn. Bir kúni «Qazaqstan» kınoteatry aldyndaǵy kóshe qıylysynda, jaryq baǵanasyna ilingen taqtada «Shyǵys Qazaqstan oblysynan 66 Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan» degen aıshyqty jazýdy baıqap qaldym. Maǵan tyń oı keldi. Halyqaralyq týrnır ótkizip, jastarǵa patrıottyq tárbıe beretin sport jarystaryn ótkizsek qalaı bolar eken? Sońynan kóptegen izdenister men tolǵanystar basymnan ótti. Týrnır ótkizý ońaı sharýa emes. Sport basshylarynyń kelisimin alý, demeýshi tabý qashanda qıyn.
1992 jyldyń aqpany. О́skemendegi Qurylysshylardyń Mádenıet saraıynda Saǵdı Qapasulynyń bastamasymen erkin kúresten jasóspirimder arasynda 66 shyǵysqazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyryn eske alýǵa arnalǵan Búkilodaqtyq «Úmit» týrnıri ótip jatyr. Týrnırdiń aýqymy úlken, Reseıdiń bes qalasynan, Hakasııa, Týva, Tatarstannan, Iаkýtııa, Qazaqstannyń 13 oblysynan 350 jas jáne jasóspirim qatysty. «Úmittiń» jarysyna Saǵdıdyń da shákirtteri qatysty. Tatıana Chechetkına, Galına Sýslova, Anastasııa Kýleshova, Bıkamal Nurmuhametova degen shákirtteri altynnan alqa taqty. Jeńimpazdarǵa alǵys hattar men baǵaly syılyqtar tapsyryldy. О́skemendegi 10-synyp oqýshysy Tatıana Chechetkına «Úmit-92» arýy ataǵyn ıelendi. Budan keıin de Saǵdıdyń shákirtteri halyqaralyq, respýblıkalyq týrnırlerde san márte top jardy. Birer mysal.
1991-jyl. Lıpesk qalasynda ótken alǵashqy KSRO birinshiliginde Bıkamal Nurmuhanbetova, Gúljııan Qasymhanova, Janat Nurtazına, Elena Blednyh degen tórt qyz boz kilemde atoı saldy. Reseı mamandary bul saıysqa buryn sambo, dzıýdomen shuǵyldanǵan sheberlerin qosty. Kúrshimniń qyzy, Sákeńniń qol astynda jattyǵatyn Bıkamal sol birinshilikte álemniń eki dúrkin chempıony brıanskilik Svetlana Kıshenkoǵa nebári bir upaı aıyrmashylyǵymen utyldy. Kelesi jyly Máskeýde Eńbek rezervteri qoǵamynyń halyqaralyq týrnıri ótip, ol jarysta Galına Sýslova KSRO sport sheberi atandy. Sol jyly Reseıdiń Kostroma qalasynda jalaýy jelbiregen ashyq birinshiliginde Ǵalına Mengelova qola medal aldy.
Máskeýde ótken alqaly jıynda Saǵdı Qapasov «Odaqtaǵy eń úzdik tóreshi» degen ataqty ıelendi. Oǵan qosa 5 myń reseı rýblin syıǵa aldy. Qaraǵandy qalasynda ótken Keńes Odaǵynyń Batyry Núrken Ábdirov atyndaǵy halyqaralyq týrnırdiń sheshýshi saıysynda álem chempıonynda utylǵan ol KSRO sport sheberi atandy. Varshava kelisimine saı Dostastyq elderi arasynda Vengrııa men Polshada ótken halyqaralyq týrnırde S.Qapasov eki ret, odan bólek el birinshiliginde eki ret chempıondyq tuǵyrǵa kóterildi. Al jattyqtyrýshy, tóreshi retindegi sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ataqty balýan, jerlesimiz Qabden Baıdosov Saǵdı aǵany erekshe qurmetteıtin, dúbirli jarystarǵa tóreshilikke shaqyratyn. Jańǵyztóbe mańyndaǵy Jaryq degen aýylda Qabden aǵanyń qurmetine respýblıkalyq týrnırdi uıymdastyryp, bas tóreshi bolǵany da este qalypty.
Saǵdı aǵa nege renjidi?
...Seksenniń seńgirine kóterilgen Saǵdı aǵany alańdatqan bir jaıttyń bar ekenin qabaǵynan ańǵardyq. Qazbalap ony bilip aldyq. «Qyzdar kúresiniń negizin qalaǵan men ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Keıde ózim de tańǵalamyn, shynymen kúrestiń tóńireginde júrgen respýblıka basshylary meni elemeı me, joq álde, eskergisi kelmeı me? Qyzdar kúresinen jylyna birneshe dúbirli jarystar ótip jatady. О́kinishke qaraı, birde-bir ret elimizde ótken jarystarǵa, halyqaralyq, respýblıkalyq týrnırlerge qurmetti qonaq retinde shaqyryp, aqyl-keńesimdi tyńdaǵan joq. Soǵan qaraǵanda, men jaıly osy jurt habarsyz ǵoı deımin, – dep kúıinedi aǵamyz.
Budan jıyrma jyl buryn zeınetkerlikke shyqqan Sákeń qol qýsyryp úıde otyra almaı shyǵarmashylyqpen aınalysty. Shejireshi qarııa kókjarly Mamaı batyrdyń Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde jerlengenin dáleldedi. Onyń urpaqtary jaıly úsh kitap shyǵardy. О́ziniń sekseninshi kóktemine qadam basqan Saǵdı Qapasovtyń ǵumyry jas urpaqqa úlgi-ónege...
Ońdasyn ELÝBAI,
«Qazaqstannyń qurmetti sport qaıratkeri»,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri
О́SKEMEN
