Sýretti túsirgen Erbolat ShADRAHOV
Atyraý – elimizdiń munaı-gaz ónerkásibin ǵana emes, sondaı-aq balyq sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly aımaq. Oǵan elimizde aýlanatyn balyqtyń shamamen úshten bir bóligi osy óńirge tıesili ekeni dálel bola alady. Demek, Atyraý úshin balyq sharýashylyǵyn damytý – kún tártibinen túspeıtin máseleniń biri.
– Qazir bul saladaǵy 18 balyq sharýashylyǵy qurylymynda 617 adam turaqty, al 4 385 adam maýsymdyq jumysqa tartylyp otyr. Olar byltyr 14 myń tonna balyq aýlady. Al bıyl Jaıyq-Kaspıı basseıninen balyq aýlaýǵa 7 434 tonna kvota bólindi. Kvota aıasynda 6 492 tonna balyq aýlanyp, lımıt 87 paıyzǵa ıgerildi. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, 794 tonnaǵa artyq. Buryn balyqshylar kvotanyń kesh bólinýine baılanysty balyq aýlaýǵa sáýirde ǵana kirisetin-di. Bul kóktemgi lımıttiń ıgerilýine kedergi bolatyn edi. Bıylǵy maýsym aqpanda bastalyp, koronavırýs ınfeksııasynyń taralýyna tuspa-tus kelse de óz deńgeıinde ótti, – deıdi oblystyq balyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Artýr Sádibekuly.
Onyń málimetine súıensek, aýlanǵan sý marjanynyń 5 myń tonnasy óńdelipti. Reseı Federasııasy, Ýkraına, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Fransııa, Lıtva jáne Izraıl elderine 4 060 tonna balyq ónimderi eksporttalyp otyr. Sonymen birge bekire tuqymdas balyqtardyń qoryn saqtap qalý, molaıtý maqsatynda jyl saıyn Jaıyq ózenine bekire tuqymdas balyqtardyń 7,5 mln-nan astam shabaǵy jiberiledi. Aıtqandaı, baǵaly balyqtardyń shabaǵy «Jaıyq-Atyraý» men «Atyraý bekire balyq ósirý» zaýyttarynyń jasandy toǵandarynda ósiriledi.
Máselen, «Jaıyq-Atyraý» zaýytynyń dırektory Ǵılman Sársemalıevtiń túsindirýinshe, bekire shabaqtary 12 toǵanda ósiriledi. Árıne, shabaqtardy ósirýdiń ózindik talaby bar. Áýeli atalǵan zaýyt pen «Amangeldi» óndiristik kooperatıviniń balyqshylary bekire tuqymdas balyqtyń 157 danasyn aýlapty. Naýryzdyń basynda aýlanǵan sondaı bekireniń biriniń salmaǵy – 148 kılo. Zaýyt mamandary jasandy jolmen alynǵan qaraýyldyryq «Osetr» apparatynda, keıin basseıinde, sonan soń toǵanda jetildi. Sóıtip, bıyl bul zaýyt Jaıyq ózenine eki ret shabaq jiberdi. Alǵashynda sý aıdynyna bekire, qortpa, súıriktiń 1 mln 240 myńnan astam, keıin shoqyrdyń 2,8 mln shabaǵy jol tartty. Shabaqtardyń salmaǵy 1,5 gramnan 3-3,5 gramdy qurady.
Al «Atyraý bekire shabaǵyn ósirý» zaýytynyń mamandary jasandy toǵandarda shoqyrdyń 3 mln 658 myń shabaǵyn ósirdi. Zaýyt dırektory Rashıdın Qalıdýllınniń málimetinshe, bıylǵy kóktemde zaýyt pen óndiristik kooperatıvterdiń balyqshylary baǵaly bekire tuqymdas balyqtar tobyna jatatyn shoqyrdyń 103 danasyn aýlaǵan. Onyń ishinde 42 analyq, 61 atalyq balyq bolǵan.
– Bizdiń maqsatymyz – Jaıyq-Kaspıı sý basseınine bekire tuqymdas balyqtardyń shabaǵyn jiberip, tabıǵı qoryn kóbeıtý. Sol sebepten, shoqyr balyǵynan jasandy jolmen 60 kılo qaraýyldyryq alyndy. Osy maqsatta aýlanǵan shoqyrdyń bárin Kaspıı teńizine jiberdik. Al Jaıyq ózenine jiberilgen salmaǵy 5-14 gramm aralyǵyn quraǵan shabaqtar Kaspıı teńizine jetedi, – deıdi Rashıdın Qalıdýllın.
Oblystyq balyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Artýr Sádibekulynyń aıtýyna qaraǵanda, atalǵan bekire tuqymdas baǵaly balyqtardyń shabaǵyn ósiretin eki zaýytty biriktirý kózdelip otyr. Zaýyttardy qaıta qurylymdap, qýattylyǵyn arttyrý maqsaty kózdelgen bul joba arqyly jylyna 12 mln shabaq ósirý josparlanýda. Osyǵan oraı toǵanda buryn bolmaǵan balyq ósirý jobasy bastaldy. Bul rette «Vostok» jáne «Tilekshi» JShS-teri men «Abdýlov» sharýa qojalyǵy taýarly bekire men tuqy tuqymdas balyq túrlerin ósirýge den qoıdy.
Sońǵy jyldary atyraýlyq balyqshylardy tolǵantyp júrgen Jaıyq pen Qıǵash ózenderiniń túbin tereńdetý qolǵa alyndy. О́ıtkeni, bul sý marjandarynyń qolaıly tirshiligi úshin aýadaı qajet. Sondyqtan Atyraý qalasyndaǵy Iаıskıı, Qurmanǵazy aýdanynyń Ganıýshkın jáne Jarqosy kanaldarynyń túbin tereńdetý jumystary júrgizilýde. Naqtysyn aıtqanda, osy kezge deıin Jaıyq ózeni túbiniń 40 shaqyrymyn tereńdetý bastaldy. Qazir onyń 33 shaqyrymynyń jumysy atqaryldy. Al Qıǵash ózeniniń 127 shaqyrymyn tereńdetý josparlanypty. Osy kezge deıin onyń 80 shaqyrymy tereńdetildi.
Degenmen, sýdan marjan súzgen balyqshylardyń qadamyna kóleńkesin túsirgen bulttaı kedergi jasaıtyn keıbir máseleniń túıini tolyq tarqatylǵan joq. Ras, memleket tarapynan qoldaý joq emes, bar. Alaıda balyqshylardyń kóńilin kónshitedi deı almaımyz. Munyń birneshe sebebi bar. Taǵy da oblystyq balyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Artýr Sádibekulynyń pikirine júginsek, munyń birinshisi – aýlanatyn balyqqa tólenetin qarjy máselesi. Máselen, sazan, jaıyn, kókserke, shortan sekildi iri balyqtyń bir kılosy úshin shamamen 19 teńge 114 tıyn tólenýi kerek. Al bir kılo usaq qara balyq úshin 11 teńge 112 tıyn tóleýge mindetti bolyp otyr.
Alaıda balyq salasyndaǵy qurylymdar bul qarjyny kóktemgi maýsym bastalardan buryn aýlanatyn balyqtyń jalpy kólemi úshin aldyn ala tóleýi kerek. Biraq, bólingen lımıt oryndalmasa, tólengen qarjy keri qaıtarylmaıdy. Osyǵan baılanysty balyqshylar bul qarjy tek aýlanǵan balyqtyń kólemine qaraı tólenetindeı múmkindik jasalǵanyn qalaıdy. Sonda bul balyqshylar úshin qoldaý bolaryna senedi.
Ekinshisi – balyq ósiretin sharýashylyqtarǵa beriletin sýbsıdııa. Qazir sýbsıdııa balyq jemine jumsalǵan shyǵynnyń 30 paıyzyna ǵana beriledi. Balyq túrlerin basseınder men jasandy toǵandarda ósirýshiler jemdi qaıdan alady? Máselen, «Saspian Royal Fish» JShS-niń bas balyq ósirýshisi Ahat Nımatovtyń aıtýyna qaraǵanda, balyq jemi Qazaqstanda da shyǵarylady. Kórshiles Reseıden de tabylady. Desek te, atalǵan seriktestik ujymy balyqqa qajetti jemdi Polshadan aldyrýǵa májbúr bolyp otyr. Sebebi, basseınderdegi tuıyq sýda ósiriletin balyq úshin sapasy joǵary jem qajet. Demek, balyq jeminiń shyǵynyna beriletin 30 paıyzdyq sýbsıdııa tym az emes pe?
Úshinshi másele – Jaıyq ózenine kórshiles elden keletin sýdyń tym azdyǵy. Qazir ózen arnasy tarylyp barady. Bul árıne, memleketaralyq deńgeıde sheshimin tabýy tıis. О́ıtkeni, Batys Qazaqstan men Atyraý oblystarynyń aýmaǵymen aǵatyn ózenniń bastaýy Reseıde jatyr. Kórshiles el jyl saıyn shómishten qysyp, sýdy az jiberetin boldy.
– Kóktemde balyq aǵysqa qarsy júzedi. Al Jaıyq ózeninde sý azaıǵan saıyn aǵys ta baıaýlaıdy. Osynyń saldarynan Jaıyqqa balyq ta az shyǵady, – deıdi Artýr Sádibekuly.
Atyraý balyqshylarynyń tolǵaýy toqsan tirshiligine qan júgirter osyndaı qadaý-qadaý máseleler alańdatady. Al onyń túıinin tezirek tarqatar sheshim Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi usynatyn balyq sharýashylyǵyn damytý tujyrymdamasyna baılanysty bolyp otyr. Tujyrymdamada balyqshylar bazynasy eskerilip, Úkimettiń nazary salany damytýǵa aýady degen úmit bar. Sonda ǵana balyqshylardyń basynan bult seıiler edi.
Atyraý oblysy
