IJО́ ósimi 2,8 % bolady
Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov elimizdiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy álemdegi jaǵdaıdy eskere otyryp ázirlengenin aıtty. Koronavırýs pandemııasy aıasynda bıyl álemdik ekonomıka 4,9 %-ǵa tómendep, 2021 jyly 5,4%-ǵa deıin ósedi dep kútilýde. Álemdik taýar naryqtaryndaǵy úrdister baıaýlady.
Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan munaı baǵasyna konsensýs-boljamy barreline 45 jáne 55 dollardy quraıdy. Mınıstrdiń aıtýynsha, elimizdiń ekonomıkasynyń damýyn halyqaralyq reıtıngtik agenttikter oń baǵalaýda. Moody's jáne FitchRatings reıtıngtik agenttikteri Qazaqstannyń reıtıngin ınvestısııalyq senimdilik deńgeıinde rastady.
Vedomstvo basshysy atap ótkendeı, syrtqy jáne ishki jaǵdaılardy eskere otyryp, ekonomıkany damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan 3 yqtımal ssenarıi ázirlendi. Bul – bazalyq, optımıstik jáne pessımıstik ssenarıı. «Konservatıvti tásildi eskere otyryp, bıýdjettik josparlaý úshin bazalyq ssenarıdi paıdalaný usynylady», dedi R.Dálenov.
Bazalyq ssenarıde ishki ónimniń naqty ósýi 2021 jyly 2,8% deńgeıinde boljanyp otyr. 2025 jyly ol 4,6%-ǵa jetedi. Ataýly IJО́ 2021 jyly 76,7 trln teńgeni, al 2025 jyly 104,8 trln teńgeni quraıdy. Munaı óndirý 2021 jyly 86 mln tonna bolsa, 2025 jyly 100,7 mln tonnaǵa deıin artady. Barlyq bazalyq salalarda oń ósim kútilýde. «О́ńdeý ónerkásibi jylyna orta eseppen 6,7%-ǵa ulǵaıyp, ken óndirý ónerkásibine qaraǵanda qarqyny ozyq bolady. Ken óndirý ónerkásibindegi ósim 2,9% deńgeıinde bolýǵa tıis. Ortasha jyldyq ósý qarqyny aýyl sharýashylyǵynda – 6,2%, saýdada – 5,5%-dy quraıdy. Taýar eksporty 2021 jyly 41,4 mlrd dollardy qurap, 2025 jyly 51,5 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady dep kútilýde. Import 2021 jylǵy 36,3 mlrd dollardan 2025 jyly 37,8 mlrd dollarǵa deıin ósedi», dedi R. Dálenov.
Atalǵan makroekonomıkalyq kórsetkishter negizinde respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) 2021 jyly 6 926 mlrd teńgeni, 2022 jyly 8 566 mlrd teńgeni, 2023 jyly 9 217 mlrd teńgeni quraıdy dep boljanýda. Osyǵan oraı R.Dálenov kepildi transfertti 2021 jyly – 2 700 mlrd teńge, 2022 jyly – 2 400 mlrd teńge, 2023 jyly – 2 200 mlrd teńge mólsherinde aıqyndaýdy usyndy. «Kepildendirilgen transfertti áleýmettik mindettemelerdi qarjylandyrýǵa baǵyttaý usynylady. Tıisinshe damý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýdy ulǵaıtý úshin 2021 jyly Ulttyq qordan 1 trln teńge nysanaly transfertti tartý usynylady» dedi mınıstr.
Osy boljam boıynsha túsimder 2021 jyly 11,4 trln teńgeni, 2022 jyly 11,8 trln teńgeni, 2023 jyly 12 trln teńgeni quraıdy. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary keler jyly 14 049 mlrd teńge, 2022 jyly 13 873 mlrd teńge, 2023 jyly 13 889 mlrd teńge kóleminde boljanýda. Jalpy, áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa, nátıjeli jumyspen qamtýǵa, sonymen qatar ulttyq ekonomıkany turaqty jáne sapaly damytýǵa baǵyttalǵan.
Kiris birtindep artady
«2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy týraly baıandaǵan Qarjy mınıstri E.Jamaýbaevtyń aıtýynsha, keler jyly túsim 11,4 trln teńge deńgeıinde boljanyp otyr. Respýblıkalyq bıýdjettiń kirisi (transfertterdi eseptemegende) 2021 jyly 6,9 trln teńgeni, 2022 jyly 8,6 trln teńgeni, 2023 jyly 9,2 trln teńgeni quraıdy. Ol korporatıvtik tabys salyǵy, qosylǵan qun salyǵy jáne shıki munaıdyń eksporttyq kedendik bajy esebinen ulǵaıýǵa tıis. Bıýdjet tapshylyǵy 2021 jyly IJО́-niń 3,4%-yna teń bolsa, 2023 jyly kezeń-kezeńmen IJО́-niń 2,1%-na deıin tómendeıdi. Mınıstrdiń aıtýynsha, shyǵystar 2021 jyly 14 trln teńge bolady. Bıýdjettiń aǵymdaǵy shyǵystary kelesi jyly 13,1 trln teńge deńgeıinde anyqtaldy. Damý bıýdjetiniń kólemi 2021 jyly 900 mlrd teńge somasyna josparlanyp otyr.
E.Jamaýbaev atap ótkendeı, jobada bıýdjettiń áleýmettik baǵyty saqtaldy. Shyǵystar qurylymyndaǵy áleýmettik salanyń úlesi 50,4%-ǵa teń. Osylaısha áleýmettik salaǵa keler jyly bıylǵymen salystyrǵanda 454 mlrd teńgege ósimmen 7 trln teńge dep josparlandy. Jyl saıynǵy ındeksteý jáne zeınetaqy men járdemaqy alýshylar kontıngentin ulǵaıtý úshin kelesi jylǵa qosymsha 265 mlrd teńge kózdeldi. Pedagogter men dárigerlerdiń jalaqysyn kóterý arqyly olardyń mártebesin arttyrý jónindegi Prezıdenttiń tapsyrmasyn iske asyrýdyń barlyq is-sharalary josparlanǵan.
Ekonomıkanyń naqty sektorynyń damýyn qoldaýǵa 2021 jylǵa 1,7 trln teńge kózdeldi. Osy qarajat aıasynda «Nurly jol», «Nurly jer», Agroónerkásiptik keshendi damytý, Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý men «Bıznestiń jol kartasy – 2025» jáne basqa da baǵdarlamalardy iske asyrý jalǵasady. Mınıstr atap ótkendeı, 2021 jyly óńirlerge respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen 3,8 trln teńge bólinedi, bul jalpy bıýdjet shyǵysynyń shamamen 27%-y. Onyń ishinde aǵymdaǵy nysanaly transfertter – 1,4 trln teńge, damý transfertteri túrinde 405 mlrd teńge kózdeldi.
Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Fitch reıtıngtik agenttiginiń bıylǵy tamyzdaǵy derekterine sáıkes Qazaqstannyń ınvestısııalyq senimdiligi VVV, ıaǵnı turaqty dep baǵalandy. Bul – daǵdarysqa qarsy sharalardy ýaqtyly qabyldap, qurylymdyq reformalardy tabysty júrgizýdiń nátıjesi. Sondaı-aq el ekonomıkasynyń turaqtylyǵyn, memlekettik qaryzdyń tómendigin, Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligin jáne fıskaldyq rezervtiń edáýir kólemin kórsetedi.
Ulttyq bank jyldyq ınflıasııanyń nysanaly dálizin 2021 jyly 4-6% sheginde saqtap, 2025 jyly 3-5%-ǵa deıin tómendetýdi kózdeıdi. 2021 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette shyǵystardyń jańa bastamalary kózdelgen, onyń ishinde jalaqyny arttyrý arqyly pedagog pen medısına qyzmetkerleriniń mártebesin arttyrý, MÁMS-ke memleket jarnalary, orta bilim berý uıymdaryn jan basyna qarjylandyrý, halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý, jergilikti mańyzy bar joldardy damytý, gazdandyrý, jastar men kóp balaly otbasylardy turǵyn úımen qamtamasyz etý bar.
«Qazir ekonomıka salalaryn qoldaý jónindegi josparlanǵan sharalardy sapaly iske asyrýymyz kerek, úılesimdi ári jedel sheshimder qabyldaýymyz qajet. Jaǵdaıdy eskere otyryp, alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin el bıýdjetiniń jobasy jasaldy. Onda qarastyrylǵan qarajat memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemelerin tolyq kólemde oryndaýǵa múmkindik beredi», dedi A.Mamın. Ol Parlamentke atalǵan zań jobalary men áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn belgilengen merzimde engizýdi tapsyrdy.
Bıyl 18 mln tonna astyq jınalady
Úkimettiń selektorlyq otyrysynda 2020 jylǵy oraq naýqanynyń barysy qaraldy. Naýqannyń bastalǵany týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarov, janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etýdiń jaı-kúıin Energetıka mınıstri N.Noǵaev, óńirlerdegi ahýal jaıly Aqmola Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy oblystarynyń ákimderi baıandady.
Qazir barlyq óńirler jappaı egin jınaýǵa kiristi. Bıyl 22,7 mln gektar jerge egin egildi, bul byltyrǵydan 439 myń gektarǵa artyq. Dándi daqyldar 15,9 mln gektarǵa (onyń ishinde bıdaı – 12,1 mln ga), maıly daqyldar – 2,9 mln, maqta – 125,8 myń, qant qyzylshasy – 20,9 myń, kókónis-baqsha ónimderi jáne kartop – 457,4 myń, jemshóp daqyldary – 3,3 mln gektar alqapqa egildi. Oraq naýqanyna arzandatylǵan dızel otynynyń qajetti kólemi – 395 myń tonna. О́ndirýshiler úshin 1 lıtri shamamen 147 teńgeni quraıdy.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri atap ótkendeı, bıyl oraq ýaqytyly tústi, naýqannyń qarqyny byltyrǵydan joǵary. Respýblıka boıynsha 3,3 mln gektardan dándi jáne burshaqty daqyl jınaldy, ıaǵnı alqaptyń 21,2%-y oryldy.
«Ortasha ónimdilik gektaryna 13,5 sentnerdi qurap, 4,5 mln tonna astyq bastyryldy. О́zderińiz biletindeı, bıylǵy jazda ótken jylǵy sekildi qýańshylyq boldy. Tótenshe jaǵdaı men karantın rejimine qaramastan, naýqan ońtaıly merzimde júrgizildi. Ylǵaldy jabý jáne topyraqty egis aldynda óńdeý boıynsha sapaly jáne ýaqytyly júrgizilgen is-sharalar topyraqtyń ylǵalyn saqtap qalýǵa múmkindik berdi», dedi S.Omarov.
Respýblıkada 145 myń traktor, 75 myń traktor tirkemesi, 38 myń astyq kombaıny, 15 myń destelegish, 39 myń júk kóligi bar. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ-na respýblıkalyq bıýdjetten 70 mlrd teńge kóleminde bıýdjettik nesıe bólindi. Ol qarjy 2400 sýbektige berildi.
Nurlan Noǵaev kúzgi dala jumystaryn júrgizý maqsatynda Energetıka mınıstrligi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip dızel otynyn jetkizý úshin oblystardy MО́Z-ge bekitý kestesin ázirlegenderin aıtyp ótti. «Josparlanǵan 395 myń tonnanyń 106,2 myń tonnasy jóneltildi. Qyrkúıek aıynda 140,8 myń tonna, qazan aıynda 36,8 myń tonna jóneltý josparlanǵan. Ol tólemge sáıkes júrgizilýde», dedi mınıstr.
Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy A.Mamın Prezıdent tapsyrmasy boıynsha «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda 100 mlrd teńge bólingenin eske saldy. «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» ónimdi forvardtyq túrde satyp alyp jatqanyn aıtty.
«Úkimet tarapynan oraq jumystaryn qarjylaı jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sheshimder qabyldandy. Jalpy alǵanda, qabyldanǵan sharalardyń esebinen bıyl astyqtyń boljamdy jalpy jınalymy 18 mln tonna deńgeıinde josparlanyp otyr. Qazaqstan ózin astyqpen tolyq qamtamasyz etedi. Eksport áleýeti de jaqsy bolady» dedi A.Mamın.
Úkimet basshysy astyq jınaýdy sapaly ári ýaqytyly júrgizý, sharýalardy janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý, sonymen qatar jınalǵan ónimdi ýaqytyly qabyldaý jáne saqtaý jaǵdaılaryn erekshe baqylaý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaýdy tapsyrdy.
