Ata Zańymyzdyń tarıhy kópshilkke málim. 1995 jyly jalpyhalyqtyq refererendým nátıjesinde qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltpaı keledi. Búginde biz Konstıtýsııaǵa súıene otyryp zańdardy qabyldaýǵa, zańnamalyq bazalardy jetildirýge, erkin demokratııalyq memleket jolynda qoǵamdy damytýǵa bolatynyn anyq aıta alamyz.
Kez kelgen quqyqtyq aktini qabyldaýdan buryn, ony qurastyrý, sharyqtaý shegine jetkizip daıyndaý úlken bilim men taldaýdy qajet etedi. Al Konstıtýsııany quraýshylarǵa bul talaptar men jaýapkershiliktiń aýyr júgi eselep artsa kerek. Jyl saıyn Konstıtýsııa merekesinde basty qujattyń áleýeti, ústemdigi jáne tarıhy ǵana atalyp ótiledi. El taǵdyryn jazýmen para-par iske atsalysqandardyń esimi kóp jaǵdaıda nazardan tys qalyp jatady. Árıne jankeshti eńbekke aralasqandardyń eńbegi men esimi keleshekke málim bolǵany abzal. El Ata Zańnyń eń basty avtory Elbasy Nursultan Nazarbaev bolsa, ýaqyt talabyna saı jańa Konstıtýsııa qabyldaý qajettigi týyndaǵan kezde Elbasy bul jaýapty iske Baýyrjan Muhamedjanov, Igor Rogov, Anatolıı Kotov, Ǵaırat Saparǵalıev, Maıdan Súleımenov, Vladımır Kım, Erkesh Nurpeıisov, Naǵashbaı Shaıkenov sekildi belgili ǵalymdar men saıasat qaıratkerlerin shaqyrǵan. Olar Elbasyǵa ári kómekshi, ári sarapshy bola tura halyq ıdeıasyn Konstıtýsııa negizine berik qalady.
Osydan keıin, 1995 jylǵy Konstıtýsııa Qazaqstannyń táýelsizdigin túpkilikti rásimdedi. Memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qalyptasýy men nyǵaıýyna berik negiz boldy, adamnyń quqyqtary men bostandyqtarynyń senimdi qorǵalýyna kepildik berdi, eldiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı áleýetiniń barlyq adamdardyń ıgiligi úshin qarqyndy damýyna jaǵdaılar jasady.
Konstıtýsııa normalarynyń negizinde memlekettik basqarýdyń barlyq ınstıtýttary quryldy, kásibı eki palataly Parlament tıimdi qyzmetin bastap, Úkimet basqaratyn atqarýshy organdar jańa qaǵıdattarǵa sáıkes jumys isteıtin boldy. Adam quqyqtaryn senimdi qorǵaýǵa múmkindik beretin táýelsiz sot júıesi quryldy.
Jańa Konstıtýsııanyń arqasynda Qazaqstan postkeńestik ekonomıkadan mura bolyp qalǵan: ınflıasııa, jumysy toqtaǵan kásiporyndar jáne taýarlardyń tolyq jetispeýshiligin ońaı eńserip, álemdegi serpindi ekonomıkalardyń birine aınalǵan qýatty memleket qura aldy.
Elimiz táýelsizdik alǵan kúnnen bastap, saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalardaǵy ózgeristermen qatar, qazirgi zamanǵy sot júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi.
1995 jylǵy Konstıtýsııa sot bıligin memlekettik bıliktiń derbes tarmaǵy retinde júzege asyrýdyń negizderin rettedi. Azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa, Konstıtýsııa men zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etýge, sýdıalardyń quqyqtyq mártebesi men sot júıesin nyǵaıtýǵa, ádilettilik prınsıpteriniń oryndalýyna yqpal etti.
Qazir de barlyq reformalar men jańashyldyqtar Ata Zańnan bastaý alyp, tek soǵan ǵana súıene otyryp júrgiziledi. Sońǵy jyldarda sot júıesinde júrgizilgen jańa ózgerister osy sózimizdi aıǵaqtaıdy.
О́tken onjyldyqta birneshe materıaldyq jáne prosestik zańdar jańartyldy, onyń ishinde 2015 jylǵy 1 qańtardan bastap jańa Qylmystyq, Qylmystyq prosestik kodeksteri jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksi, 2016 jylǵy 1 qańtardan bastap Azamattyq prosestik kodeksi jańa redaksııada qabyldandy.
Ult josparyn iske asyrý barysynda azamattardyń sot tóreligine qol jetimdiligin jeńildetý úshin sot ınstansııalarynyń sany úsh satyǵa ońtaılandyryldy, elordada jáne Joǵarǵy sotta ınvestısııalyq daýlardy qaraıtyn mamandandyrylǵan sot quramdary quryldy. Joǵarǵy sottyń janynan Sot tóreligi akademııasy óz jumysyn bastady, onda qyzmettegi sýdıalardyń júıeli túrde biliktiligin arttyrýdy qamtamasyz etedi, barlyq sot prosesteriniń dybys-beıne jazbasy engizildi.
Budan keıin Joǵarǵy sottyń «Sot júıesiniń 7 túıini» atty iri jobasy iske qosylyp, onyń aıasynda «Minsiz sýdıa», «Úlgili sot prosesi», «Ádil prosess», «Sapaly nátıje», «Smart-sot», «Kommýnıkasııalyq strategııa», «Tatýlasý: sotqa deıin, sotta» jobalary sátti jalǵasyn tapty.
Qazirgi tańda halyq ıgiligi úshin sot júıesimen 22 zań jobasy jasaldy, onyń 11-i qabyldandy, altaýy Parlament qaraýynda, beseýi memlekettik organdarda maquldaný satysynda. Qabyldanǵan zańdar jańa sýdıalardy irikteý prosesin túbegeıli ózgertti, qyzmettegi sýdıalardy baǵalaýdyń jańa júıesin engizdi, sot táýelsizdigin joǵarylatý úshin sottyń ózin-ózi basqarý organdary qaıta quryldy, barlyq sýdıalarǵa sot júıesiniń mańyzdy máselelerin sheshýge qatysýǵa múmkindik berildi, oblystyq sottardyń sot alqalary tóraǵalarynyń konkýrstyq irikteýi engizildi, sot tóraǵalarynyń ókilettikteri eki merzimge deıin shekteldi.
Birneshe aı buryn Azamattyq prosestik kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip sýdıanyń prosestegi belsendiligi artty, tatýlasý ınstıtýttaryn qoldaný aıasy keńeıtildi. Qarapaıym azamattardy memlekettik organdardyń ústemdiginen qorǵaý maqsatynda Ákimshilik prosestik – rásimdik kodeks qabyldandy.
«Bolmysyn quqyqpen aıshyqtaǵan, ómirin tártippen órgizgen el azbaıdy», degen dana sóz bar. Ata Zań aıasynda atqarylyp jatqan zańnamalyq ózgerister tek el ıgiligin kózdeıtini sózsiz. Konstıtýsııa tek quqyq normalardyń jıyntyǵy ǵana emes, eldiń yntymaǵy men birligin, turaqtylyǵy men kelisiminiń kepiline aınaldy.
Bıyl álem elderi úshin ońaıǵa soqpaǵany anyq. Qazaqstanda dúnıejúzilik ahýaldan tys qalǵan joq. Jer jahandy jaýlaǵan indet adamzat ómirin edáýir ózgertti. Buryn-sońdy el aýmaǵynda bolmaǵan tótenshe jaǵdaı, karantın rejimderi engizilgenin kórdik. Munyń barlyǵy Konstıtýsııa talaptaryna saı qatań sáıkestikte júzege asyryldy.
Aldaǵy kúnimiz jarqyn bolýy úshin bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz Ata Zańnyń joǵary zań kúshin jáne tikeleı qoldanylýyn qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis. Aldymyzda turǵan basty mindet – Konstıtýsııa boıynsha tolyqqandy ómir súrý. Memlekettik organdar jáne azamattar Negizgi Zańǵa tıimdi jumys isteıtin quqyqtyq qujat retinde qaraýy qajet. Bul úshin konstıtýsııalyq dúnıetanymdy damytyp otyrý kerek.
Bıyl Ata Zańymyzdyń 25 jyldyǵyn atap ótýdemiz. Osy kezeń ishinde elimizdiń basty zańy jasampazdyq pen ilgerileýdiń bıigine jetkizdi. Konstıtýsııa merekesi sýdıalar qaýymdastyǵynda kásibı mereke retinde atalatyn beıresmı salt qalyptasqan. О́ıtkeni Konstıtýsııa árbir sýdıanyń jumys ústeliniń tórinen tabylatyn basty qural. Sol arqyly adam taǵdyry ádilet tarazysyna túsedi.
Ata Zań azamattarymyzdyń múddesine qyzmet etip, elimizdi odan ári damytýǵa septigin tıgize beretinine kámil senemin. Barlyq qazaqstandyqtarǵa, áriptesterime zor densaýlyq, baq-bereke jáne mol tabys tileımin!
Baýyrjan JUMAǴULOV,
Atyraý oblystyq sotynyń tóraǵasy
