Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
Osy jaǵdaı qoldaýdan quralaqan qalyp kele jatqan jeke qosalqy sharýashylyq ıelerimen qatar, atalǵan problemany burynnan kóterip júrgen sala mamandary men aýyl janashyrlaryna tyń jiger berdi. Prezıdent sózinen qanattanǵan olar qazirdiń ózinde iske kiristi.
Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi
«Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» degen ataly sóz bar. Egemendigimizdiń alǵashqy jyldary jekeshelendirý barysynda «el enshisine beriledi» degen dúnıeni kooperatıv qurý arqyly qaıta jınaqtaýǵa, qalyptasqan tehnologııany buzbaı óndiristik úderisti jalǵastyrýǵa bolatyn edi. Sol almaǵaıyp jyldarda keıbir jylpostar pysyqtyq tanytyp óndiristik kooperatıv qurǵan-dy. Keıinnen olardyń «paı jınap baı» atanǵany belgili boldy.
Jekeshelendirý nátıjesi jalpy kópshiliktiń kóńilinen shyqpady. Keńesten qalǵan jyrtysty keregine jaratqan buqaranyń shama-sharqy uzaqqa jetpedi. О́sim beretin mal quny kók tıyn bolyp, sabyn men araqqa aıyrbastalyp, sarqylyp bitti. Sóıtip, halyq qolynda jer telimine shartty túrde berilgen quqyqtary (úlesteri) ǵana qaldy.
Úkimet naryq talaptaryn túsinip úlgermegen aýyl turǵyndaryna «Úlesterińdi zańdastyryp ne jeke sharýa bol, ne bolmasa kásiporyndardyń jarǵysyna quıyp quryltaıshylar qataryna kir» degen shart qoıǵany áli esimizde. Azyn-aýlaq quraly bar azamattar sharýa qojalyqtaryn quryp, jeke ketti. Batyldyq pen derbestik tanyta almaǵandar jer úlesterin kásiporyndarǵa tapsyrdy. Biraq odan áli de paıda kóre almaı júr.
Osylaısha taraǵan kolhozdar men sovhozdardyń ornyna aýyl turǵyndarynyń múliktik paılary men jer úlesterinen quralǵan seriktestikter men aksıonerlik qoǵamdar paıda boldy. Joǵaryda aıtqandaı, óz úlesterin berip, odan eshqandaı paıda kórmegen qara halyq úıdegi óziniń qosalqy sharýashylyǵyna úmit artty. Búginde osy úı sharýashylyqtary Qazaqstanda óndiriletin mal ónimderiniń 70%-ǵa jýyǵyn eshbir tehnologııasyz jáne de memlekettiń kómeginsiz berip otyr. Al olarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetse, úı sharýashylyqtarynan quralǵan kooperatıvterdiń bereri de eselenip, aýyldaǵy halyqtyń turmys deńgeıi aıtarlyqtaı kóteriler edi.
Alaıda bul máseleni sheshýdiń áli de bolsa jergilikti jerlerge beıimdelgen sara joly tabylmaı keledi. Osy jóninde áńgime qozǵalsa kóbi shetelderdiń tájirıbesine júginedi. Árıne olardyń kooperatıv qozǵalysyn damytýdaǵy jetistikteri orasan zor. Ondaı deńgeıge olar birte-birte, ondaǵan, tipti júzdegen jyldar ishinde jetti emes pe? Biz bolsaq solardyń úlgisin tez arada ózimizge engizbekpiz. Biraq oǵan qoǵam daıyn ba, jergilikti jerlerdegi jaǵdaı sheteldik úlgini qabyldaı ala ma degen suraqtarǵa jaýap joq.
Sharýa qojalyqtaryna qaıtyp oralaıyq. Bastapqyda olardyń jaǵdaıy kóńil kónshiterlik boldy dep aıtýdyń reti kelmeıdi. Dóńgelegi bolsa traktory joq, arbasy bolsa aty joq jańa agrobıznesmenderdiń alǵashqy on-on bes jyly jumys quralyn qalyptastyryp, etekterin jaýyp, esterin jınaýmen ketti. Bir-birine táýeldi, kiriptar bolǵysy kelmeı, jer alqaby az bolsa da árqaısysy ózine jeke tehnıka aldy. Tirnektep jıǵan aqshasy men nesıe rásimdep satyp alynǵan qural-jabdyqtyń qýaty óndiristegi naqty qajettilikten anaǵurlym kóp bolǵandyqtan, alynǵan zat bos turdy. Nátıjesinde shyǵarǵan ónimniń ózindik quny ósip, ekonomıkalyq tıimdilik tómendedi.
Kooperatıv qurý boıynsha memleket tarapynan osydan on bes jyl buryn bolǵan sony serpindi jobany eske alaıyqshy... Lızıng pen nesıe syıaqysy 9-11 paıyz bolyp turǵanda «SPK» degen 5 paıyzdyq jańa baǵdarlama bulttan shyǵa kelgen kúndeı jarq ete tústi. Shynyn aıtý kerek, birneshe adam birigip sút jınaımyn dese jeńildetilgen tártipte beriletin óte arzan nesıe aýyl arasyna tym shıki kúıinde ketti. Onyń ústine úı-úıdi aralap eshkim nasıhat jumysyn júrgizbegendikten, baǵdarlama týraly aqparat oblys pen aýdandardaǵy kabınetterden ary shyǵa qoımady. Alaıaqtar sybyr-kúbirmen taraǵan aqparatty estip alyp, kooperatıvke kirgen adamdardyń jalǵan tizimin jasap, arzan nesıeni talan-tarajǵa saldy. Onyń 90 paıyzy qaıtarýsyz qalǵandyqtan nesıe beretin uıym da, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de bul taqyryptan at-tonyn ala qashty. Baǵdarlamanyń avtorlarynan «jobalaryń nelikten jabyldy?» dep surasańyz, «sharttary shıki boldy» dep moıyndaýdyń ornyna «halyq birigýge daıyn emes», «bul ýtopııa eken», «kooperatıv qurý tıimsiz» dep sýdyrlata jónelýden taıynbaıtyn. Kezinde osyndaı jaýaptary úshin keıbir azamattarmen jaǵa jyrtysýǵa deıin bardyq.
Eshten kesh jaqsy
Mamyrdyń basynda COVID-19 pandemııasynan sal bolýǵa aınalǵan ekonomıkany qaıta qolǵa alý kerektigin tapsyrǵan Prezıdentimiz úı sharýashylyqtaryna erekshe nazar aýdardy. Bul endi aýyldaǵy sharýa baqqan aǵaıynǵa birigip, tirlik etemiz deýge týyp turǵan naǵyz juldyzdy sát edi. О́ıtkeni Prezıdent eki tizgin, bir shylbyrdy qolymyzǵa ustatyp otyr ǵoı. Qyrýar qarjy da bólinedi. Endi ne kerek? Qalaı bolǵanda da osy kúnderde kooperatıv qurýdy aqı-taqı sóz etýdiń naǵyz tarıhı sáti týyp turǵanyn esten shyǵarmaý qajet. Tipti naıqalyp júrip almaı, bilekti sybanyp iske kireıik. О́mir talaby, jahandy jaılaǵan jaısyz indet bizden osyny talap etip otyrǵanyn barlyq jan-tánimizben sezinýimiz kerek.
Endeshe, kooperasııa aýyl turǵyndaryna ne beredi, ol qalaı qurylady, ol úshin ne isteý kerek degen qarapaıym suraqtarǵa keleıik.
«70 jyl kollektıvtenýden sharshaǵan halyqtyń ujymdasa jumys isteýge qulqy joq», «bul da baıaǵydaǵy kolhozdyń bir túri ǵoı... » degen bos áńgimeni alǵa tartyp, kooperasııa jumysyn tejep jatqandar áli de jetip artylady. Biraq 2016 jyly mınıstrlikke jańa basshynyń kelýimen kooperasııa taqyryby jandana bastady. Ideıa da, nıet te keremet. «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» buryn-sońdy bolmaǵan qaǵıdany qoldana otyryp, kooperatıv qurýshylarǵa keremet baǵdarlama syılasa, mınıstrlik ınvestısııalyq sýbsıdııa jaǵyn jaınatyp qoıdy. Nátıjesinde Qazaqstan boıynsha 157 eldi mekende quny 5 mıllıondyq, sút jınaıtyn beketter ornatyldy. Salıqaly nesıe saıasaty men ınvestısııalyq sýbsıdııa sol beketterdiń kooperatıvter úshin qoljetimdi bolýyna arqaý edi.
Alaıda ádettegideı ortalyqtan bastalǵan baǵdarlama jergilikti jerde pármendiligin joǵaltyp aldy. Týrasyn aıtqanda tyń sharýa qolǵa alynbaı jatyp, aıaǵy qurdymǵa ketti...
Prezıdentimizdiń úndeýinde aýyl turǵyndarynyń birigý jolyn yntalandyratyn erekshe baǵdarlama kerek ekendiginiń aıtylýy beker emes.
Ondaı baǵdarlamany biz Aqmola oblysy Aqkól aýdanynyń Azat aýylynda júzege asyrýdy qolǵa aldyq. Teorııadan naqty iske kóshetin kezeńde 1 mln 700 myń úı sharýashylyǵyn kooperasııa arqyly damytý máselesin kabınet deńgeıinde ıdeıa jınaý arqyly sheshýge bolmaıdy. Oǵan ýaqyt joq. Oblys ákimderi men quzyrly organdarǵa bizdiń tájirıbeni qoldaný boıynsha tapsyrma berilse jetkilikti. Bilgenimizben bólisýge biz daıynbyz.
Kooperatıvimizdiń qurylý tarıhyn qysqasha aıta keteıin. Eń aldymen «aýyl turǵyndarynyń birigip jumys isteýi úshin naqty ne isteý kerek jáne kooperatıv qurylǵan jaǵdaıda, onyń turaqtylyǵyn qalaı qamtamasyz ete alamyz?» degen eki suraqqa S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti ǵalymdarynyń ǵylymı kózqarastarymen qatar, jergilikti jaǵdaı men halyqtyń oıyn bir-birimen úılestire otyryp jaýap izdedik. Basty bilgenimiz – kooperatıv qurýda alǵashqy qadamdy adam emes, memleket ne mesenat jasaýy tıis. Iá, bul istiń baıybyna baryp, túsiný qıyn. Dese de, osynaý zamanda «Aldymen qosylyńdar, sosyn baryp kerek-jaraqtaryńdy alyp beremiz» degen ýáde bos sóz bolady. Aıtylatyn sóz «Minekeı, qajetterińe jaratatyn dúnıe daıyn, kelińder, paıdasyn birge kórińder» bolý kerek!
Minekeı, týra osy ustanymdy negizge alyp, kooperatıv qurý týraly oıymyzdy «Samuryq Qazyna» ál-aýqat qoryna aıttyq. Túsindi. Qoldady.
Endigi kezekte irgeles aýyldardyń áleýmettik jaǵdaıyna beıqam qaramaıtyn, amanatqa qııanat jasamaıtyn adal da abzal seriktes tabý kerek edi. Tańdaý Aqmola oblysy Aqkól aýdanyndaǵy Azat kentinen 6 shaqyrym jerde ornalasqan «Qara naıza» sharýashylyǵyna tústi. Bul qojalyq orta deńgeıdegilerdiń qatarynda. Qora-qopsysy qarapaıym. Aǵashtan salynǵan. Jupyny deýge kelmeıdi, jyltyrap turǵan jeri de joq. Qarapaıymdylyǵynan bolar, «Qara naıza» sharýashylyǵy ıdeıamyzdy qoldap, kooperatıvke qajet jer bólip, úı sharýashylyqtaryna qyzmet kórsetý maqsatynda qurylǵan jańa qurylymǵa demeýshi ári kómekshi bolýǵa kelisti. Sóıtip, 2019 jyldyń kúzinde S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrarlyq ýnıversıtetiniń qoldaýymen jobamyzdy qaǵazǵa túsirip, «Samuryq Qazyna» qorynan qarajat alyp, jumysty bastap kettik.
Eń aýyry osy ıdeıany óz oıymyzdaǵydaı aýyl turǵyndaryna jetkizý, túsindirý boldy. Malǵa qajet sapaly jem-shópti ósirip, ony arzan baǵamen aýyl turǵyndaryna jetkizýge, erkek maldy bordaqylaýǵa, urǵashy maldy kóktemnen qysqa deıin baǵyp berýge, ony qoldan uryqtandyryp, veterınarııa jaǵynan qadaǵalap turýǵa daıyn ekenimizge halyqty birden sendirý ońaı emes. Osyny eskere otyryp, nasıhattaý jumysyna úlken mán berdik. Bizge úlken demeý bolǵan taǵy bir jaıt – seriktes retinde tartylǵan «Qara naıza» sharýashylyǵynyń sol mańdaǵy aýyl turǵyndarynyń aldyndaǵy joǵary bedeli boldy.
Úgitteý jumysyn júrgizýge bilikti de, bilimdi, ómir kórgen, tájirıbeleri mol, halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, sóılese alatyn azamattar tartyldy. Olar kúzden bastap kóktemge deıin qystyń surapyl borandaryna qaramastan alty aı boıy 13 eldi mekendegi ár úıdi aralap shyqty. Nátıjesinde 1075 adamǵa sáıkesinshe aqparat pen bilim berildi. Mamandar qoldaryna qalam men qaǵazyn alyp, kooperatıv qyzmetin paıdalaný jáne úı sharýashylyǵy bolyp jeke jumys isteýdiń aıyrmashylyǵyn túsindirýden jalyqpady. Aqyry tamshylap túsindirý arqyly tasty tesip shyqtyq.
Kooperatıv jumysynda tórt qaǵıdany negizge aldyq. Birinshisi – qanaǵat. Kooperatıvtiń óz tutynýshylaryna kórsetetin qyzmetten tabatyn paıdasy ózindik qunnyń 10-15 paıyzynan aspaý kerek. Ekinshi qaǵıda – jaýapkershilik pen abyroı. Kooperatıv pen aýyl turǵyndarynyń arasynda jasalatyn kelisimshart senimdi bolý úshin bergen ýádeni buljytpaı oryndaý qajet. Mysaly, baǵýǵa alǵan mal joǵalsa, ornyna dál sondaı mal qoıý nemese qunyn ádil baǵamen ýaqytynda óteý. Úshinshi qaǵıda – tehnologııany dáripteý. Bordaqylaý da, óriste ósirý de zamanaýı talaptarǵa saı bolýy shart. Aýyl turǵyny sharýashylyq jaǵdaıynda ósirilgen maldyń kúıi úıdegi malmen salystyrǵanda birneshe ese jaqsy bolatynyn sezse ǵana kooperatıvke qyzyǵýshylyq paıda bolady. Tórtinshisi – aýyl turǵyny úshin tabysty ulǵaıtý múmkindiginiń bolýy. Iаǵnı mal ótkizýmen ǵana shektelmeý. Ári qaraı, kooperatıvtiń kómegimen arzan nesıege qol jetkizip, oǵan qosymsha mal alyp kooperatıvtiń qyzmetin paıdalaný arqyly kiris kólemin eseleı berý.
Osydan bir jyl buryn ıdeıamdy túsindirgen kezde adamdar «Qolyndaǵy bar maldy kooperatıvke tapsyryp qoıyp, aýyl turǵyny ne istemekshi?..» dep kúlgen edi. Minekeı, ýaqyttyń ózi dáleldep shyqty. Kooperatıvke malyn senimmen tapsyryp, qoly tolyq bosaǵandardyń bir bóligi aýdan ortalyǵynda jumysqa ornalassa, ekinshi bóligi baý-baqshamen aınalysyp ketti. Kiris kózin barynsha ulǵaıtý degen osy emes pe?!
Kooperatıvke kirip qansha paıda tabamyz, esep aıyrysý qalaı júzege asady, aýyl turǵyny tutynatyn qyzmet baǵasy qandaı degen suraq týyndasa, qosymsha aqparat berip, táptishtep túsindirýge daıynbyz.
Sonymen baǵanadan toqyp otyrǵan órmegimizdiń toq eteri – irilengenniń isi iri bolady. Kooperatıvke birikkennen utpasaq, utylmaımyz. Tipti áriden alsaq, «Túıeni jel shaıqasa, eshkini kókten kóresiń» degendeı, mynaý joıqyn indet aýzyn aıǵa bilegen memleketterdiń ózin teńseltip jatqanda ońasha qalyp alysqa barý qıyn. Ne bolsa da birigip, judyryqtaı jumylyp, qıyndyqqa qarsy turǵanymyz jón ekeni daýsyz.
Anas BAQQOJAEV,
«Kooperatıv qurý arqyly aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý» jobasynyń jetekshisi
