Synaq polıgonynyń «Balapan» alańyndaǵy 200 metr tereńdikke salynǵan jarylǵysh zat tonnalyq tastardyń ózin segiz shaqyrymǵa deıin ushyrǵan. Kókke kóterilgen shań-tozań birneshe kúnge deıin seıilmegen. Semeıdiń zeńgir kógin qarańǵylyq basqan. Túngi aspan da radıasııanyń áserinen qyp-qyzyl bolyp turǵan eken.
Halyqtyń basyna qara bult tóngen ýaqytta Keńes ókimeti №7 «Halyq sharýashylyǵy úshin ıadrolyq jarylystar» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń shóleıt dalasynda jasandy kól jasadyq» dep tórtkúl dúnıege maqtanyp jatqan-tuǵyn. Al qarapaıym halyqqa ıadrolyq jarylysty sharýashylyq maqsatta júrgiziledi dep túsindirgen.
Iаdrolyq jarylys 1965 jyly 15 qańtarda Semeı polıgonynyń negizgi sý kúretamyry – Shaǵan jáne Ashysý ózenderiniń quıylysy ornynda júrgizildi. Jarylys ornynda dıametri 500 metr, tereńdigi 80-100 metr qazanshuńqyr paıda bolǵan. Joǵary temperatýranyń áserinen shuńqyrdyń túbindegi granıt tastar erip, shynydaı jyltyrap jatqan. Arnany qurý boıynsha qurylys jumystary júrgizilgen soń eki úlken sý qoımasy, atap aıtqanda ishki qazanshuńqyrda jáne syrtqy Shaǵan, Ashysý ózenderi alqaptarynyń sýymen toltyrý esebinen paıda boldy. Sóıtip, bul halyq arasynda «Atomkól» atalyp ketti.
Jumysshylar úshin Shaǵannan shuńqyrǵa deıin arna qazý ońaıǵa soqpaǵan kórinedi. Qurylysshylar úshin qıyny qara jumys emes, sondaǵy radıasııa sáýlesi bolatyn. Radıasııaǵa qarap turǵan ókimet bar ma?! Olardyń oıy – shuńqyrdy sýǵa toltyrý. «Urysta turys joq» dep qurylysshylar iske kirisken. Tehnıkalardyń kabınasy qorǵasyn plastınalarmen qaptalǵanymen, jumysshylardy zııandy sáýlelerden qorǵaı almaıtyn. Zııannyń áseri sol, qurylysshylardyń kóbi qaıtys boldy. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» emes pe, aman qalǵandar da joq emes. Kól tóńireginde jumys istegenderdiń biri – Vladımır Jırov.
– Radıasııa alańynda jumys istegende jıyrma úsh-aq jasta edim. Qaqaǵan qysta komsomoldyq tapsyrmany oryndaý úshin jiberdi. Temir «býdkalarda» turdyq. Sýyqtan shyǵar dep oıladym, murnymnan qan aǵyp, tamaǵym qarlyǵyp, qatty aýyrdym. Sóıtsem, radıasııanyń áseri eken ǵoı. Qarap otyrsam, úsh júz jigittiń otyz shaqtysy ǵana tiri qalyppyz, – deıdi V.Jırov.
Tarıhı derekterge kóz júgirtsek, sol ýaqytta partııa basshylyǵyna tapsyrmanyń sátti oryndalǵany týraly baıandamalar joldanyp jatty. 1966 jyly «Izvestııa» gazetinde «jaqyn mańdaǵy aýyldardyń turǵyndary qoldan jasalǵan kólde shomylýda» dep jalǵan aqparat ta tarapty.
Túptep kelgende keńestik ǵalymdar Qazaqstan jerinde mundaı qyryqqa jýyq shuńqyr jasaýdy kózdegen. Sondaǵy oqymystylardyń oılary: «Azııanyń qýańshylyq aımaǵynda osyndaı sý rezervýarlaryn kóptep salyp, qar sýyn jınaqtaý. Shuńqyr túbindegi erigen tastar jınalǵan sýdyń sińip ketýine jol bermeıdi. Sóıtip, kólge mal sýraýǵa bolady» degen eken.
Joba sátsiz bolǵanymen keńes ǵalymdary jumystaryn jalǵastyra berdi. Kólge jyldar boıy ártúrli balyqtar, jándikter jiberildi. Túbine sý ósimdikteri men baldyrlardyń tuqymy shashyldy. О́kinishke qaraı olardyń 90 paıyzy ortanyń qolaısyz jaǵdaıyna baılanysty qyrylyp qalǵan. Tiri qalǵandary mýtasııaǵa ushyrap ketken. Sazandardyń uzyndyǵy eki metrden asyp, jyrtqysh balyqqa aınalǵan. Shaıandar da ózgeriske ushyraǵan.
Keıingi jyldary jarııa bolǵan qupııa qujattarǵa sensek, «Shaǵan» jerasty synaǵynan keıin 11 eldi mekenniń aýmaǵy radıoaktıvti lastanýǵa ushyraǵan. Al halyqaralyq ekologııalyq tazalyqty baqylaýshy «Grınpıs» uıymy bul jarylysty adamzatqa qarsy jasalǵan eń soraqy qylmys dep baǵalaǵan.
Sóıtip, 1991 jyldyń 29 tamyzynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy.
«Semeı ıadrolyq polıgonynda termoıadrolyq jarylystyń saldarynan paıda bolǵan «atom kóli» jaǵasynda turǵanym esime túsedi. Qap-qara sý aıdyny men tóńkerilip túsken jerdiń jansyz shombal kesekteri qııal-ǵajaıyp kórinisten aýmaıdy. Sol arada men dúnıemizdiń qanshalyqty osal ekenin meılinshe anyq sezindim. HH ǵasyrda búkil álem osyndaı «tóńkerilgen» qazanshuńqyrǵa aınalýy múmkin edi... Bizdiń halqymyz ıadrolyq jantalasa qarýlanýdyń barlyq saldaryn óz basynan ótkerdi. Sondyqtan bizdiń dúnıeni ıadrolyq ózin-ózi joıý qaýpinen qutqarý jolynda tynbastan əreket etýge búkil adamzatty shaqyratyndaı moraldyq qaqymyz bar», dep jazady Elbasy óziniń «G-global: HHI ǵasyr álemi» atty kitabynda.
Qazirgi ýaqytta kól jaǵasynda ornalasqan eldi mekender joq. Aıdynyna úırek-qazdar múldem qonbaıdy. Tek týrıster ǵana ótip bara jatyp toqtaıdy, balyǵyn aýlap kórmek bolady. Jalpy búginde kólde zııandy radıasııa bar ma? Adamdar úshin qaýipti me? Bul týraly mamandardan surap kórgen edik.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń mamandary júrgizgen zertteýlerdiń derekteri boıynsha qazanshuńqyrdyń radıoaktıvti lastanǵan erneýi adamdar men janýarlar úshin qaýipti bolyp tabylady. Munda uzaq ýaqyt bolý qaıta sáýlelenýge ushyratýy múmkin. Sondyqtan qorshaýlar men arnaıy kórsetkishter ornatý týraly máseleni qarastyrý qajet. Al sýdaǵy radıonýklıdterdiń mólsheri normatıvtik deńgeıden aspaıdy, – deıdi Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy respýblıkalyq memlekettik kásiporny Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń dırektory Asan Aıdarhanov.
Iá, adamzatqa zaýal tóndirgen ajdaha nyspyly joıqyn qarýdan arylý týraly bastama kótergen Qazaqstannyń jer-jahanǵa izgilik elshisi bolyp tanylýy beker emes. Halqymyzǵa mundaı qasiretter endi jýymasyn.
Mereı QAINARULY,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy
