«58»-diń elesi (Dıptıh)

Ult úshin oqqa ushyp, ıtjek­kenge aıdalyp, tánderi qa­rań­ǵy qapastarda shirigen esil erlerdiń azabyn arqalap, solar­dyń tartqan mehnatyn eki shek toǵyz pernege aqtarǵan uly dáý­les­ker kúıshi qulap kele jatty.

Shortandynyń aqqý-qazy dúrlige aspanǵa kóterildi. Dúnıe­niń betin kók myltyqtyń uńǵy­synan ushqan jasyl tútin japty.

Jurt shalqar Shortandyny sodan beri Qandykól atady. Qart Qarqaralynyń shyǵys qaq­pa­synda shalqyp jatqan úlken aıdyn sodan beri álgi eki jendettiń kózderindeı sup-sýyq shymyrlaıdy...

Alashtyń myńdaǵan jyldar boıǵy qaıǵy-qasiretin, ar-oj­danyn, qýanysh-saltanatyn qý shanaqta sóıletken dańǵaıyr dombyrashynyń jansyz denesi qara jerge qulap kele jatty.

Jazyqsyz, kinásiz, eshkim­niń ala jibin attamaǵan, qazaq­tyń qudiretti ónerin ǵana nası­hattaǵany úshin aıypty bol­ǵan kúı piri qandy qasaptyń qyly­shyna qulap kele jatty...

 * * *

Erteńine Úlken kóldiń betin ap­paq kebin jaýyp ketipti. Moıyn­daryna tas baılap batyrǵan alash­orda arystarynyń, ataqty Dııaqajy, Qappas aqyn, aǵaıyndy kópes Rıazansevterdiń, ataqty aq general Lavr Kornılovtyń týys­qandarynyń, elge sharapaty tıgen baı-shonjarlardyń, ǵalym-qaıratkerlerdiń aq jeıdeleri sý betine qalqyp shyqsa kerek.

Solardyń ishinde «58-shi statıa» kúıi úshin kúdikti bolyp, ha­­­lyq jaýy degen jazamen oqqa ushqan Sarmantaıdyń kúıshi Ah­­metjany da bar. Qara jerge al­pam­sadaı qulap kele jatqan sol Ahmetjannyń asqaq tulǵasy edi.

Dala sazynyń daýylpaz eńse­si, qazaq kúıiniń shejireshisi, ult jadynyń jalp etip són­gen bir shyraǵy. Arqadaǵy «Ýyq kóte­rilisi» atanǵan qyr qazaq­tary­nyń qarsylyǵyna qolbasshy bolǵan azat oı ıesi.

 О́zge kúıleri bir tóbe, «58-shi statıa» kúıi bir tóbe degdar.

«58-shi statıa» kúıi – aıyptaý aktisi.

Qandy qyrǵynda jazyqsyz shahıd keshken Alash rýhyn joqtaý kúıi.

Saıyn qyr Saryarqanyń saryjaılaý saharasy Sarmantaıdyń Ahmetjany shertken sol kúımen birge tolqyp ketti.

Eldiń ishin «58-diń» elesi kezip bara jatty.

Álimhan Ermekuly

Alashordanyń sońǵy tuıaǵy Álimhan Ermekulynyń sońynan «elý segizdiń elesi» ómir boıy eripti de otyrypty. Qazaqtyń eli men jeri úshin jaǵasy jaý qolynda ketken esil bozdaqtardyń aýyr da qymbat amanatyn arqalaǵan sońǵy arystyń sońyna túsken elestiń úreıi, daýysy, yzǵary shyn máninde jan túrshigerlik edi. Ol eles jáne ultshyldyǵy úshin qýǵyn-súrginnen kóz ashpaǵan qaıratkerdi aqtalǵannan keıin baryp ańdı bastaǵan.

Stalındik muzdaı lagerlerde jazyqsyz japa shegip, «58-shi statıamen» sotty bolǵan Álimhan keıin Qaraǵandydaǵy polıtehnıkalyq ýnıversıtette dáris oqyǵany belgili. Áıtse de Keńes bıligi Álekeńdi qysqa arqan, tar tusaýdan bosatpaǵanyn baıqaımyz. Olaı deıtin sebebimiz, alashtanýǵa aıryqsha úles qosyp júrgen azamat Nurlan Dýlat­bekovtiń aıtýynsha, páter bólý barysynda Álimhanǵa qysastyq astyrtyn jasalǵan.

«Álekeńe Lenın kóshesinen úı beriledi. Úı beretin sharýashylyq basshylary qysastyq qylyp, pá­terdi 58-úıden beredi. Páter bi­rinshi qabatta ornalasqandyqtan, 4-nómirli bolýy kerek eken. Biraq ony óshirtip tastap, «8-páter» dep jazǵyzady. Onyń sebebi – Álim­han Ermekov Lenın kóshe­sinde tursyn, 58-baptyń 8-tar­maǵymen sottalǵanyn máńgi esin­de saq­tasyn degeni», deıdi N.Oryn­­ba­­saruly. Álgi adres áli saq­tal­ǵan. Qaraǵandy qalasynyń Lenın kóshesindegi 58-úı áli bar. Birinshi qabattaǵy 8-páter de óz­ger­tilmegen.

Ony keıin jýrnalıst Nurly­han Qalqamanuly indete zerttepti. Sol úıde qazir turyp jatqan jandarmen suhbattasqan. Birinshi páterdiń ıesi Álekeńniń kózin kórgenin aıtyp bergen.

«Keńes bıligi Álimhandy qa­laı da 8-páterge ornalastyrýdy kózdeıdi. Biraq kirip qoıǵan páterinen kúshtep shyǵarýdyń reti kelmegen soń páterlerdi nó­mir­leýde qýlyqqa barǵan. Iаǵnı birinshi, ekinshi, úshinshi jáne tórtinshi nómirler úıdiń ekinshi qabatyndaǵy páterlerge berilgen de, qalǵan tórt nómir (5, 6, 7, 8) birinshi qabattaǵylarǵa berilgen. Osylaısha Álimhan Ermekov 58-úıdegi 8-páter turǵyny bolyp shyǵa keldi. Bul – ádeıi jasalǵan qysastyq. Ol dál osy bap boıynsha sottalyp, túrmede otyryp keldi ǵoı. Sony máńgi jadynda ustasyn degenderi bolar», depti 1-páterdiń ıesi Baqytjan Muhammedjanqyzy.

О́kinishke qaraı jýrnalıst segizinshi páterdiń ıelerimen jo­ly­ǵa almaǵan.

Ol úıde kim tursa da bir sal­qyndyqty sezer edi.

Ol úıge siz kirseńiz de Alashqa te­risinen soqqan qara sýyqqa uryn­­­ǵandaı deneńiz muzdap keter edi.

Saı-súıegińizdi syrqyrata úskir­gen sary aıazǵa janyńyz dombyǵar edi.

Elý segizinshi úıdiń qabyr­ǵalaryndaǵy úreı – jalpy adam­­zattyń úreıi. Jazyqsyz ól­ti­­rilgen qyrshyn ǵumyrlar men ki­násiz tógilgen kóz jastarynyń úıi.