Shetel asqan sportshylar

Bul sportshy jaıynda biz beker áńgimelep otyrǵan joqpyz. Ol Reseıge qarasty Sahalın aralynyń týmasy bolǵanymen, jalyndap turǵan jastyq shaǵyn Qazaqstanda ótkizdi. Ájesimen birge Almatyǵa qonys aýdarǵan Sergeı sý sportyn serik etip, tanymal bapker Galına Mıheevanyń qol astynda jattyqty. 1973 jyly jergilikti sport mektepteriniń birine qabyldanǵan jas óren óziniń dara talantymen birden oqshaýlandy. Aınaldyrǵan eki jyl ishinde respýblıkamyzdyń mańdaıaldy sportshysyna aınalyp, halyqaralyq dodalarda olja saldy. KSRO jáne Eýropa birinshilikterinde jeńis tuǵyryna kó­terildi. Osy nátıjeleriniń arqa­synda 17 jastaǵy Sergeı Nemsanov Monreal Olımpıadasynda óner kórsetý múmkindigine ıe boldy.

Úıeńki japyraqtar elinde Sergeı Nemsanov sátsiz óner kór­setti. Olımpıadaǵa bas júldeden bas­ty úmitkerlerdiń biri retinde attanǵan ol nebári toǵyzynshy oryndy qanaǵat tutty. Árıne, bul kórsetkishke óziniń de, bapker­lerdiń de, basqalardyń da kóńili tolmady. Olımpııa oıyndary aıaqtalǵan bette KSRO men AQSh quramalary arasynda matchtyq kezdesý ótýge tıis edi. Biraq qatysýshylar tiziminen aıtýly sportshynyń aty-jónin kezdestire almadyq. Sóıtsek, sodan birer kún buryn ǵana belgisiz jaqqa shyǵyp ketken Nemsanov Olımpıadalyq qalashyqqa sol kúıi oralmady.

Keńes Odaǵy bıligi jaısyz oqıǵany jasyrýǵa tyrysqanymen, bul jańalyq jer-jahanǵa tez tarady. Sheteldik BAQ ókilderi «Sýǵa sekirýden KSRO quramasynyń múshesi S.Nemsanov óz komandasy shoǵyrlanǵan jerden qashyp, Kanada úkimetinen saıası baspana surady» degen habardy jarysa taratty. Kópshilik ań-tań boldy. Talaı jankúıer jaǵasyn ustady. Rasynda da, nebári 17 jasynda Olımpııa oıyndary sekildi dúbirli do­dada kúsh synasý baqytyna bó­len­gen asqan daryn ıesi nege aıaq asty­nan búlindi? Kópke deıin osy saýal kópshiliktiń kókeıinde júrdi.

Sergeı Nemsanovtyń nelikten osyndaı qadamǵa barǵany jaıynda túrli áńgime aıtyldy. Solar­dyń qaısysy shyn, qaısysy ótirik eke­nin anyqtaý múmkin bolmady. Birinshisi, ol Olımpıada qar­sańynda ótken jarystardyń birin­de sýǵa sekirýden AQSh quramasy sa­pynda óner kórsetetin 21 jas­taǵy Kerol Lındner esimdi arýmen tanysady. Ol alpaýyt memlekette áıgili dúkender jelisin basqaryp otyrǵan shirigen bir dókeıdiń qyzy eken. Soǵan es-tússiz ǵashyq bolǵan Sergeı Keroldyń qasynda qalǵysy keledi. Iаǵnı bozbala mahabbat dertine shaldyǵypty-mys.

Ekinshisi, Olımpııa oıyndarynda sátsizdikke ushyraǵannan keıin delegasııa basshylary men bapkerler ony balaǵattap, namysyna tıetin ǵaıbat sózder aıtqan. Soǵan shydamaǵan jas jigit sary ýaıymǵa salyndy. Qaıǵyǵa batyp júrgen kezinde qapııada kanadalyq bapkerlermen jolyǵady. Olar Sergeıdi aldap-arbap, ózderimen birge qalanyń bir shetkeri jerine ertip áketedi. Sol jaqta ishimdikke toıdyryp, mas qylady. Ertesine teledıdar arqyly joǵarydaǵy habardy taratady. Sodan pysyqaılar: «Eger KSRO-ǵa oralsań, qurısyń. Kommýnıster satqyndardy keshir­meıdi. Kanadada qalsań, turmysyń jaqsarady. Esh alańsyz daıarlaný úshin barlyq jaǵdaı jasaımyz» dep ýádeni úıip-tókti. Amaly taýsylǵan sportshy óz keli­simin bergen kórinedi. Biraq halyq­aralyq talap boıynsha saıası bas­pana 18 jastan asqan azamattarǵa ǵana beriledi. Al ol kezde Sergeı kámelet jasqa tolmaǵan edi. Sol sebepti zań talaptaryn oryndaýǵa májbúr bolǵan Kanada úkimeti Nemsanovty qaıta Keńes Odaǵyna qaıtardy.

Monrealdaǵy keleńsiz oqıǵa Sergeıdiń sporttyq karerasyna keri áserin tıgizbeı qoımady. Elge oralǵannan keıin ol biraz qaǵajý kórdi. Bapkeri ekeýi shetelde ótetin jarystardan shettetildi. Soǵan qaramastan Nemsanov jatpaı-turmaı daıarlanyp, 1980 jyly Máskeýde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynyń joldamasyna ıelik etti. Biraq aıtýly jarysta joly bolmaǵan ol jetinshi orynda qalyp qoıdy.

1982 jyly Sergeı Nemsanov Qarýly kúshter qataryna shaqy­ryldy. Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn ol Semeı qalasynyń mańynda ótedi. Eki jyldan keıin Almatyǵa oralyp, sporttyq mansabyn qaıta jalǵastyrýǵa talpyndy. Biraq burynǵy babyna qaıta kelý múmkin bolmady. Kóleńkede qalyp qoıǵan jas jigittiń júıkesi juqaryp, ishimdikke salynady. Nátıjesinde ózi azyp-tozyp, otbasy oıran bolady. Aqyrynda Sergeı májbúrli túrde emdelý mekemesinen bir-aq shyǵady.

Ýaqyt oza Nemsanov jańa ómirge qaıta beıimdele bastady. Ishimdikten boıyn aýlaq ustap, óz tirligin bastady. Úılenip, uldy boldy. Almatyda kólik jóndeý sheberhanasyn ashyp, turmysy túzeldi. Keıinnen ózi armandaǵan AQSh-qa qonys aýdardy. Keıbir derek kózderine sensek, 61 jastaǵy Sergeı Vasılevıch bul kúnderi Atlanta qalasynda turyp jatqan kórinedi. Sol jaqta ol óziniń jeke sharýasyn jalǵastyrýda...

Jalpy, kezinde KSRO-ny tas­tap, shetelge qashqandar arasynda ataqty sportshylar Sergeı Nem­sanovpen ǵana shektelip qalmaıdy. 1965 jyly Batýmı qalasyna qydyryp kelgen 26 jastaǵy ataqty bessaıysshy Vladımır Komıssarov Qara teńizge súńgıdi de, Anadoly eli jaǵalaýynan bir-aq shyǵady. Segiz saǵatta ol 25 shaqyrymdy júzip ótedi. Túrkııada tórt-bes aıdaı turaqtaıdy da, ári qaraı Amerıkaǵa attanady.

Vladımır áýelde júzýmen aınalysqan eken. Keıinnen qazirgi bessaıys úırmesine aýysyp, bar-joǵy bir jyl ishinde Odaqqa tanylady. О́ziniń aıshyqty óneri men eleýli tabysynyń arqasynda KSRO quramasyna qabyldanyp, birqatar shet memleketterdi aralady. Ol jaqtaǵy ómir Komıssarovqa qatty unady. Sodan tanymal sportshy qalaı da shekara asyp, damyǵan elderdiń birine qonys aýdarýdy kózdeıdi. О́z josparyn júzge asyrý úshin Komıssarov baqandaı bes jylyn sarp etedi. Aqyry kózdegen maqsatyna qol jetkizip, Amerıkadan bir-aq shyǵady.

1976 jyly ótken týrnırge qa­tysý úshin Amsterdamǵa attanǵan KSRO-nyń tórt jáne Eýropanyń bes dúrkin chempıony, shahmatshylar Olımpıadasynyń alty márte jeńimpazy, álem chempıony ataǵynan úmitker Vıktor Korchnoı elge oralýdan bas tartyp, atalǵan memleketten saıası baspana suraıdy. Gollandııa bıligi onyń bul ótinishin oryndaı almady. Ese­sine qundy kadrlardy baǵalaı bile­tin Shveısarııa jurtshylyǵy Korch­noıdy qushaq jaıa qarsy aldy.

Áıgili shahmatyshynyń bul áreketin synǵa alǵan ótkir maqa­la­lar gazet betterinde jarııalana bastady. Jýrnalıster ony KSRO-nyń qundylyqtaryn baǵalaı almaǵan azǵyn retinde kórsetýge ty­rysty. Kúlli keńes qoǵamy Vıktor Korchnoıdan teris aınaldy. Aıtýly azamattyń áıeli men balasy da azapty molynan tartty. Olardyń shet memleketterge shyǵýyna shekteý qoıyldy.

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, 1972 jyly Vıktor Korchnoı «Len­­fılm» kınostýdııasynda túsiril­gen «Grossmeıster» kórkem fılminde basty keıipker – shahmatshy Sergeı Hlebnıkovtiń jeke bapke­riniń beınesin somdaıdy. Bul týyn­dy sátti shyǵyp, birqatar festı­valdar men konkýrsta ol túrli syı­lyqtarǵa ıe boldy. Al Korch­noı shetelge ketkennen keıin bul fılm prokattan alynyp tastal­dy.

Kezinde óz suhbattarynyń birin­de Vıktor Lvovıch: «Mıl­lıon­daǵan adamdar meni únemi KSRO-nyń kelmeske ketkenin qa­lap júrgen dıssıdent dep esep­teıdi. Biraq esh olaı emes. Barlyǵy tek shahmatqa baılanysty. Sport­tyq karerama qaýip tóngennen keıin Keńes Odaǵynan ketýge máj­búr boldym. Sebebi ol jaqtaǵy sheneýnikter meniń shahmat óneri­niń ushar shyńyna shyǵýyma kedergi keltirdi», dep til qatty.

1979 jyly mánerlep syrǵa­­naýdyń has sheberleri – Lıýd­mı­la Beloýsova men Oleg Proto­po­­pov Shveısarııada qalyp qoı­dy. Aıtýly juptyń Olımpııa oıyn­­darynyń eki jáne álem chem­pıo­nat­­tarynyń tórt dúrkin jeńim­pazy degen ataqtary bar. Kom­mý­nıs­­tik partııanyń basshylary «Qaı­tyńdar» dep qansha úgit­te­genimen, olar raıynan qaıt­pady. Uzaq ýa­qyt boıy ataqty sport­shylar úreıde ómir súrdi. «Qoryq­qan­ǵa qos kórinedi» demekshi, Keńes Odaǵy taraǵannan keıin de Lıýd­mıla men Oleg biraz ýaqyt Máskeýge barýǵa júrek­sindi. Tek 2003 jyly sol kezderi Reseı spor­tyn basqarǵan Vıaches­lav Fetı­sovtan arnaıy shaqyr­tý alǵan­nan keıin ǵana olardyń týǵan jer­lerine tabandary tıdi. Juldyzdy jup Alpi taýy ete­ginde uzaq ári baqytty ǵumyr keshti. L.Beloýsova osydan úsh jyl buryn 82 jasqa qaraǵan sha­ǵynda qaıtys bolsa, 88 jastaǵy O.Protopopov qazir Grındel­vald qalasynda turyp jatyr.

О́ziniń bir suhbatynda kúdik pen úmit arpalysqan sol bir kezdi Lıýdımıla Beloýsova bylaı dep sıpattaǵan edi: «KSRO-ǵa oral­maıtynymyzdy jarııa etkeni­mizde, jergilikti polıseıler tól­qujatymyzdy alyp, bizdi árli-berli sendeltti. Birese ana qonaq úı, birese basqa otel. Tek saıa­sı baspana berilgennen keıin ǵana jaǵdaıymyz turaqtaldy. Sol mezetten bastap, kóptegen usy­nystar túse bastady. Bizdi baspa­na­men de, esh alańsyz jattyǵý ja­saýymyzǵa qajetti muz aıdy­ny­men de qamtamasyz etti. Kún­­delikti túrli uıym men aza­mat­­tar­dan «Jaraısyńdar! Du­rys iste­­dińizder!» degen sıpatta ja­zyl­ǵan qut­tyqtaý hattar tolassyz kelip jatty». 

Keńes Odaǵynyń ýyǵy shaıqala bastaǵan tusta qashqyndar qatary kúrt kóbeıdi. 1989 jyly el-jurt­ty dúrliktirgen eki birdeı oqıǵa esimizde. Birinshisi, 15 jasta­ǵy asa daryndy shahmatshy, jas­óspirimder arasyndaǵy KSRO chempıony Gataýlla Sabırovtiń ákesi Rýstemmen birge Nıý-Iork­tegi týrnırge baryp, sol jaqta qa­lyp qoıǵany. Keıinnen ol aty-jónin Gata Kamskıı (sýrette) dep ózgertti. О́ziniń sporttyq ómir­baıanynda aıtýly azamat AQSh-tyń birneshe dúrkin chempıony, álemniń vıse-chempıony, álem kýbogynyń ıegeri atandy. Ekinshisi, Odaqtyń beldi hokkeıshisi Aleksandr Mogılnyıdyń elge oralmaýy.

A.Mogılnyıdyń baq jul­dyzy erte jandy. 20 jasqa tol­ǵan­ǵa deıin ol Máskeýdiń SSKA klýby men KSRO quramasynyń surmergen shabýylshysyna aınalyp úlgerdi. 1988 jyly Kalgarı Olımpıadasynda jáne 1989 jy­ly álem chempıonatynda altyn tuǵyrǵa kóterildi. Bir sózben aıt­saq, sol dáýirde jas jigittiń tasy órge domalap turdy. Biraq ol Amerıkany tańdady. Bul jańalyq shartarapqa tez tarady. О́ıtkeni Mogılnyı Qarýly Kúshterdiń qatarynda boldy. Kishi leıtenant degen sheni bar. Al áskerı adam osyndaı qadamǵa barsa, ózgelerden ne qaıyr? Osyny qaperge alǵan KGB osy ispen muqııat aınalysty.

Arada jyldar ótkennen keıin ataqty hokkeıshi osyndaı qadamǵa barýǵa ne ıtermelegenin búkpesiz aıtty. Birde BAQ ókilderine bergen suhbatynda Aleksandr: «Olımpıada jáne álem chempıony, Odaq birinshiliginiń úsh dúrkin jeńimpazy degen dardaı ataqtarym bola tura, maǵan san mıllıon adam shoǵyrlanǵan Máskeý qalasynda qýyqtaı bir bólme de buıyrmady. Soǵan kúıin­dim, sanamdy sansyz oılar sharlady. О́z menshigimde maqtaý qaǵazdar men kýboktar ǵana bar. Al ondaı ómirdi kim kerek qylsyn?! Bir sózben aıtsam, men KSRO-da qaıyrshylyq kúı keship, kádimgi BOMJ boldym» dep aǵynan jaryldy.

Amerıkada Mogılnyı kópte­gen tabysqa qol jetkizdi. Ult­tyq hokkeı lıgasynda «Býffalo Seıbrz», «Vankýver Kenaks», «Nıý-­Djersı Deıvlz», «Toronto Meıpl Lıfs», «Nıý-Iork Devılz» sekildi beldi komandalar sa­pynda aıshyqty ónerimen jan­kúıerler júregin jaýlady.

1990 jyly Sıetlde ótken Izgi nıet oıyndary barysynda KSRO-nyń taǵy bir beldi hokkeı­shisi Sergeı Fedorov AQSh-ta qalyp qoıýdy uıǵardy. Ol da 20 jasta edi. Asa daryndy jigit­ti ame­rıkalyqtar qushaq jaıa qarsy aldy. Soǵan deıin Máskeý­diń «Dınamo» men SSKA klýb­tary sapynda surapyl oıynymen kózge túsken Fedorov «Detroıt Red Ýıngzdyń» jeıdesin kıdi. Keıinnen Ulttyq hokkeı lıgasynyń basqa da komandalarynda óner kórsetip, talaı tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. KSRO ydyraǵannan keıin Reseı quramasy sapynda Nagano men Solt-Leık-Sıtıde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda júldeli oryndardy ıelenip, álemniń úsh dúrkin chempıony atandy.

Toqsanynshy jyldardyń basynda qylyshynan qan tamǵan KSRO-nyń irgesi sógilip, Jer sharynyń altydan birin alyp jatqan alyp ımperııa kelmeske ketti. Sol kezden bastap burynǵy «baýyrlas» respýblıkalarda turǵan azamattardyń barlyǵy da ózderi qalaǵan memleketterge qonys aýdaryp, emin-erkin ómir súrýge múmkindik aldy...