Jekeshelendirýdiń úshinshi tolqyny ulttyq ınvestorlardy qalyptastyra ma?

Aksııaǵa aldanǵandar

Sońǵy tórt jyldyń qortyndysyn jarııalaǵan soń ile-shala shilde aıyn­da Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2021-2025 jyldary jekeshelendirýge jata­tyn respýblıkalyq menshiktegi uıymdardyń tizbesin jarııalady. Mem­lekettik deńgeıde zańdastyryp bergen Qaýly 2021 jylǵy 1 qańtardan bas­tap kúshine enbek. Qaýlyǵa sáıkes, Ult­tyq ekonomıka mınıstrligi jyl saıyn eki ret – jartyjyldyq jáne bir jyl qorytyndysy boıynsha 10 shilde­de jáne 10 qańtarda memlekettiń qan­daı aktıvi qanshaǵa satylǵany, qaı kásiporyn ınvestorlardyń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyrǵany nemese joıyl­ǵany, qaısysynyń MJÁ jobasyna aınalǵany týraly esep usynady.

Árbir jekeshelendirý tolqyny bas­talǵan saıyn kópshilik kóńilinde «Bul joly ne satylady?» degen qyzy­ǵýshylyq bolady. Bul joly nazar – «úshinshi tolqynnyń nátıjesi orta tap arasynan ulttyq ınvestorlardyń shyǵýyna qalaı áser etedi?» degen saýaldyń jaýabyna baǵyttalyp tur. Sebebi úshinshi tolqynnyń orny bólek jáne jeńil bolmaıtynyn TAV Airports Holding túrik holdınginiń Almaty ha­lyqaralyq áýejaıy ak­sııa­larynyń júz paıyzyn satyp al­ǵa­nynan baıqadyq.

Demek, aldaǵy naýqan EAEO elderi ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde ótedi. Tek ulttyq kompanııalar emes, áleý­mettik mańyzy bar nysandar da jeke sek­torǵa 5 jylǵa áriptestik negizde bas­­qarýǵa berilip, sodan keıin jańa qo­jaıy­n­nyń menshigine ótedi.

Álemdik tájirıbede halqynyń 20 paıyzy qor bırjasyna qatysyp, aksııa satyp alýǵa shamasy jetse ǵana ult­tyq ınvestorlardyń áleýetinen úmit­­tene alady eken. Al bizdegi bul kór­setkish áli 1,4 paıyzdyń shamasynda. Endeshe aldaǵy naýqan kezinde halyq belsendiligi qandaı bolmaq?

Halyq kóńilindegi alańǵa sebep te bar. Sebebi 1990 jyldardyń ekinshi jarty­syn­da, jekeshelendirýdiń alǵashqy tol­qyny júrgen kezde memlekettik múlik­tiń bir bóligi halyqqa beriledi dep aıtyldy. Jekeshelendirýdiń alǵashqy jyl­daryn­da Qazaqstannyń ár azamaty iri kásip­oryn­dardyń aksııalaryna ıe bolyp, ózderine tıesili úlesterin alady degen túsindirme jumystary júrgizildi. Munymen 168 jekeshelendirý qory aınalysty.

Ekonomıst Toqtar Esirkepovtiń aı­týyn­sha, úlken zaýyttar jekeshelen­dirilgen kezde 10 paıyzǵa deıingi aksııasy halyqqa tegin beriledi degen ýáde bolǵan. Qazir sol aksııalardyń qaıda ketkenin eshkim bilmeıdi. Kórshi el – Reseıde kýpondar arqyly jekeshelendirýdi bizden ana­ǵurlym saýatty júrgizgeni týraly aıtylady. Reseılikter kýpondaryn bir­den aqshaǵa aınaldyrǵan nemese óz qalaý­lary­men belgili bir tulǵaǵa syılap ji­berý quqyqtaryn tolyq paıdalanǵan.

– 1990 jyldardyń ekinshi jartysynda ótken jekeshelendirýden halyq eshteńe alǵan joq. Qolyndaǵysy jaı qaǵaz bolyp shyǵyp, aldanyp qaldy.. Úkimet árbir tolqynnyń qortyndysyn jarııalaǵan kezde onyń halyqtyń turmysyna áser etkenin qosa jarııalaý kerek edi. Bizde kerisinshe boldy. 1990 jyldardyń ekinshi jartysynan bastap búginge deıin elde óte baı jáne óte kedeı adamdardyń qatary kóbeıdi. Al orta tap joq. Áýel bastaǵy Úkimettiń ustanymy orta tapty qalyptastyrý, olarǵa jekeleshendirý naýqanyna qatysýǵa múmkindik berý bolatyn, – deıdi T.Esirkepov.

Áleýmettik saıasatqa basymdyq

2016 jylǵa deıingi ekinshi tolqynda jeke­shelendirilgen nysandardyń 90 pa­ı­y­zy – kommýnaldyq qyzmet kórse­tetin mekemeler. Birinshi kezeńdegi 1991-1992 jyl­­dardaǵy «Kishi jekeshe­lendirý» baǵ­­darlamasy aıasynda satylǵan mem­le­ket­­tik saýda jáne qyzmet nysan­dary­nyń úlesi – 50 paıyz, 1993-1996 jyldar ara­lyǵyndaǵy ekinshi kezeńde 5 iri ónerkásip saýdaǵa túsip, 1700 zaýyt pen fabrıka ınvestısııalyq kýpondarǵa ótti, 44 kásiporyn senimdi basqarýǵa tapsyryldy.

Alparı ınvestısııalyq kompanııa­synyń taldaýshysy Anna Bodrova memle­kettiń qaraýynda bolǵan kásiporyndarǵa alǵa jyljý úshin qozǵalys kerek ekenin jetkizdi.

– Bıznestiń damýy – naryq talaby. Memlekettiń bıznes sektoryndaǵy úlesi­niń tómendeýi elde jańa kapıtaldyń damýy­na jol ashady. Bul sapalyq turǵy­dan alǵanda ózgeshe oqıǵa. Memleket ıeli­gindegi nysandy jekege ótkizgende jańa sapalyq damýǵa kóteriledi dep kútedi , – deıdi A.Bodrova.

Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń sózi­men aıtsaq, alǵashqy tolqynda tıyn-tebenge satylǵan keıbir nysandar, my­saly, balabaqsha ǵımarattary keıin­nen memleket tarapynan bıýdjet qara­jaty esebinen satyp alyndy. Mu­ny el arasynda jekeshelendirý naýqanyn­daǵy solshyldyqtyń balalyq aýrýyna teńeı­tinder kóp. Alaıda sarapshylar qorqy­nysh­qa qaramastan, jekeshelendirý órke­nıetti jolmen ashyq túrde ótse ekono­mıkaǵa paıdaly bolýy tıis edi degen pikirdi qoldaıdy.

Qarjyger Dáýlet Sembaev 1990 jyl­­dar­dyń alǵashqy jartysynda kiris bóli­gi­niń kenetten qysqarýyna baılanysty bıýdjettik saıasatty qolaısyz eko­no­mıkalyq jaǵdaılarǵa jedel beıim­deý qajet bolǵandyqtan aman qalý stra­te­gııa­sy iske asyrylǵanyn aıtady. Ekono­mıkalyq reformalardyń birinshi keze­ńinde Qazaqstan rýbldik aımaqta boldy. Sondyqtan Qazaqstan Reseı Federa­sııasyndaǵy áleýmettik, ekonomı­kalyq jáne saıası jaǵdaılardyń ózgerýine táýel­di boldy. 1992 jyly qańtarda baǵa lı­be­r­aldandy. Bul kezde, elimiz rýbldik aımaqtan shyqpaǵandyqtan, ishki faktor Reseıdegi áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaılardyń ózgerýine táýeldi edi. Sol sebepti jekeshelendirýdiń  alǵashqy tolqynynyń ekonomıkalyq emes, áleý­mettik-saıası sıpaty basymyraq.

– Jekeshelendirý salasyndaǵy kemshi­likterge qaramaı, belgili bir nátıjege qol jetti. Bastysy – ekonomıkany bas­qarý­da memleket róliniń azaıýy, na­ryqtyq ekonomıkaǵa beıimdi jańa sharýa­shylyq sýbektilerin qurý boldy, – deıdi D.Sembaev.

Jekeshelendirýdiń úshinshi tolqyny ǵalamdyq ekonomıkalyq daǵdarys kezine týra keldi. Halyqaralyq tájirıbe mundaı jaǵdaıda jekeshelendirý naýqanyn júr­gizýdi qup kórmeıdi. Bıyl maýsym aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev 2016-2020 jyldary jekeshelendirilýi tıis nysandar tizimin qaıta qaraýdy usynyp, nátı­jesinde keıbir nysandardy jeke­she­lendirý keıinge qaldyryldy.

2021-2025 jyldary 137 respýblıkalyq menshik jekeshelendiriledi. Bul tizim aldaǵy ýaqytta jańaraýy ábden múmkin. Osy joly tizimge kirmeı qalǵan iri ult­tyq kompanııalar iri ınvestorlar­men árip­­testikte ne IRO-ǵa shyǵý jolymen jekeshelendirilmek. Qarjy mınıstr­ligi­niń málimetinshe, jekeshelendirýdiń II tolqynyn tolyq aıaqtaý úshin jyl sońyna deıin memlekettik jáne kvazımemlekettik sektor menshigindegi 62 nysan jekeniń qolyna beriledi. Shilde aıyna deıingi málimet boıynsha olardyń 31-i saýdaǵa shyǵaryldy.

Úmitten góri kúdik basym

Sarapshylar jekeshelengen nemese alda jekeshelendiriletin nysandar týraly aqparat ashyq emes ekendigine alańdaıdy. El ishinde «ulttyq kapıtaldy alypsatarlyqpen almastyryp aldyq. Jekeshelendirilgen nysandardy ishki naryqtyń sýbektisine aınaldyrǵan­dar ekonomıkany damytýǵa úles qospady. 1990 jyldary jekemenshikke ótip ketken balalar baqshasy men kitaphanalardy memleket birneshe ese baǵasyna satyp aldy. Strategııalyq mańyzy bar iri kásip­oryndar básekelestik qabileti tómen fır­malarǵa satylyp ketý qaýpi de joqqa shyǵarylmaıdy.

Medıamagnat Armanjan Baıtasov elde iri kásiporyndardy satyp ala alatyn adamdardyń az ekenin, jekeshelendirý naýqanyna tek Forbes tizimindegilerdiń ǵana múmkindigi bar ekenin ashyq aıtqan bolatyn. Ásirese turǵyndar áleýmettik mańyzy bar mekemelerdi jekemenshikke berý odan birjola qol úzgenmen teń degen oıda. «Endi sol naýqandy qaıta júrgizýge ne sebep boldy?» degen saýalǵa Úkimettiń aıtar ýáji daıyn: «Jekemenshikti báseke­ge tartý úshin jekeniń qolyna ótti». 

Jalpy, sarapshylar álemdik tájirı­bege súıene otyryp, nysandar men uıym­dardy basqarýda jeke sektor memleketpen salystyrǵanda tabysty bolatynyn aıtady. Qazaqshalap aıtqanda, muny «ózim degende ógiz qara kúshim bar» deýge bolady. Onyń ústine, jeke bıznestiń jańa jaǵdaıǵa tezirek beıimdelip, jańa tehnologııalardy da ýaqtyly engizýge qabiletti bolatynyn alǵa tartady.

T.Esirkepov jekeshelendirýdi zańdas­ty­ra­tyn kelisimderdiń jurtqa ashyq jarııa­laýdyń kezi kelgenin jetkizdi. Sebebi satyp alýshy taraptyń jaýapkershiligi kelisimde kórsetile me, joq pa, ol jaǵy qupııa. Mamandar qazirgi jekeshelendirý múldem bólek sıpatta ekenin ańǵardy. Bul joly áleýmettik jaǵy basymdaý. Memleket bızneske «aktıvterdi satyp alyńdar jáne eńbekaqy, medısına, bilim berý, zeınetaqy jáne salyq máselelerin sheshińder» dep olardyń áleýmet aldyn­daǵy jaýapkershiligin taǵy da eske salyp otyr. Bul elimizdiń áleýmettik baǵyt emes, naryqtyq baǵytqa qaraı oıysa bas­taǵanyn baıqatady. T.Esirkepov osyǵan baılanysty elde sheshimin tappaǵan másele áli kóp ekenin aıtady. Saqtandyrý kom­panııalary halyqty áleýmettik jaǵy­nan saqtandyrýǵa daıyn emes, sebebi halyq­tyń tólem qabileti syn kótermeıdi. Aýrý­hanalar naýqastarǵa MÁMS arqyly qyz­m­et kórsetýge daıyn emes, taǵy da halyq­tyń qorǵa tólep otyrǵan jarnasy syn kó­termeıdi. Bul tusta da memlekettiń ja­ýap­ker­shiligi men qoldaýy aýadaı qajet.

– Biz halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetetin nysandar, JOO-ny 100 paıyz jekeniń qolyna ótkizýge daıyn emespiz. Bul halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý arqyly kezeń-kezeńimen júrýi kerek. Naryqtyń jáne halyqaralyq talap­tar­dyń yǵyna jyǵyla bersek, halyqty sharshatyp alamyz, – deıdi T.Esirkepov. 

Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń pikirin­she, biz kóp múmkindikti ýystan shyǵa­ryp aldyq. Bizge el ishinen shyqqan ınves­tor kerek. Ekonomıkaǵa qajetti ınves­tısııanyń 80 paıyzyn osy orta tap qu­ıyp otyrýy kerek, tek 20 paıyzyn ǵana shetel­dikterdiń úlesine qaldyrý qajet. Halyqta aqsha joq. Orta tap dep ataýǵa bolatyn toptyń úlesi tym tómen.

– Sondyqtan aldyn ala oılastyryp, jeti ret ólshegen abzal. Eń durysy, áleýmettik-strategııalyq nysandardy jeke menshikke satqan kezde biraz jaıtty qaıta qaraǵan durys. Qazir ulttyq kapıtalısterdi qalyptastyrýǵa múmkindik týyp tur. Bıznes-elıta muny sátti paıdalanady dep oılaımyn. Bıznestiń áleý-met aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinetin kez keldi. Memleket kvazımemlekettik kompanııalardyń bárin birdeı jekeshe­lendirýge shyǵarǵan kúnde, ony óz baqylaýynda ustaýy tıis. Sebebi, strate­gııalyq mańyzy bar ındýstrııaly nysandardy satýdan memlekettiń qaýipsizdigine zalal kelýi múmkin. Tek kimge, qaıda satylsa da halyqtyń senimin aqtasa bolǵany, – deıdi ekonomıst.

ALMATY