Sońǵy jyldary sheteldik tehnologııalardyń bári birdeı ozyq degen jańsaq pikir etek alyp, onyń elimizdiń sharýashylyq júrgizý erekshelikterine beıimdiligin eksheý qolǵa alynbady. Otandyq ǵalymdardyń jetistikterin saralaý, keıbir jaqsy tustaryn qoldanýdyń aıasyn keńeıtýge jete mán berilmedi. Osyndaı túıtkildi máseleler tóńireginde qolda bar múmkindikterimizdi saralaǵandy jón sanadym.
Jalpy, tórt túlik mal ósirýdiń negizgi úsh ustanymy bar. Mal ósirýdiń tıimdiligi túliktiń tuqymdyq tegine, jem-shóbi men baǵyp-qaǵýyna jáne mal aýrýlarynyń aldyn alý sharalaryna tikeleı baılanysty. Keńes kezinde elimiz osy úshtaǵandy teń ustap, sharýashylyq úzdik jetistikterge jetti. Respýblıkamyzda 36 mln qoı, 10 mln iri qara maly ósirildi. Odaq kóleminde jún óndirýden ekinshi oryndy, dúnıejúzi boıynsha jetinshi oryndy ıelendik.
Toqsanynshy jyldary elde 8 mln-ǵa tarta qoı, 5 mln-ǵa jeter-jetpes iri qara maly qaldy. Mal basynyń azaıǵanyn statıstıka aıǵaqtaǵanymen, sapalyq jaǵy kópshilikke beımálim. Odaq qambasyna 500 myń tonna et tapsyrǵan respýblıka qazir et boıynsha elimizdiń ishki suranysyn tolyq qanaǵattandyra almaı otyr.
Respýblıkada tabıǵı jaıylym kólemi 188 mln gektardan asady. Osy jaıylymdarda ósetin shóptesin ósimdikter jylyna 30 mln tonna azyqtyq birlik shamasynda. Bul baılyq mal sharýashylyǵyn órkendetýdiń tıimdi resýrsy. Zamanaýı talaptarǵa júginsek, ekologııalyq taza ónimge suranys basym. Tabıǵı jaıylym, shabyndyq, mal azyǵy daqyldaryn ósiretin ekpeli jer jetkilikti, jergilikti óńirge beıimdelgen mal tuqymdary da bar. Osy alǵysharttardy utymdy úılestire otyryp, sharýanyń mal ósirýine memlekettik yqpal bolsa, ekologııalyq taza ónim óndirý elimizdiń ekonomıkalyq brendine aınalýy qıyn emes.
Naryq talaptaryn eskersek, qoı ósirý –tehnologııalyq utymdy sala. Qoı tez ósedi. Ár 100 saýlyqtan 120-130 qozy, tipti kóp tóldeıtin tuqymdardan 200-den artyq tól alýǵa bolady. Qozynyń ene qursaǵynda damý kezeńi 140-155 kún, ıaǵnı eki jylda kelesi býyn urpaq týylady. Al iri qara malda tuqym sabaqtastyǵy bes jyldyń kóleminde ǵana jalǵasyn tabady.
Árıne tabıǵı jaıylymdardy barynsha paıdalaný barysynda qýań jerlerge kóbine qoı órbitip, jylqy ósirse, shóbi shúıgin jaıylymdarǵa iri qara malyn jaısa, mal sharýashylyǵyn damytýdyń áleýeti tolyq ıgeriler edi. Osy baǵytta ǵalymdar ázirlegen mal sharýashylyǵy salalaryn keshendi damytýdyń daıyn tujyrymdamasy da bar.
Sońǵy onjyldyqta respýblıkamyzda sıyr sharýashylyǵyna basa nazar aýdarylyp, elimizde sıyr etin eksportqa shyǵaramyz degen saıasat júrgizildi. Ǵalymdardyń usynysy boıynsha 2009-2011 jyldary mal sharýashylyǵyn damytý boıynsha keshendi baǵdarlamalar usynylǵan edi. Sol tustaǵy Úkimet basshylyǵynyń kózqarasyna sáıkes iri qara sharýashylyǵyna basymdyq berilip, sıyr etin eksporttaý áleýetin damytý baǵyty qolǵa alyndy.
Aıta keteıik, keńes kezinde iri qara sharýashylyǵy eń aldymen halyqty sútpen qamtamasyz etý baǵytynda damydy. Sút óndiretin sharýashylyqtarda tehnologııa qarqyndy jetildirilip, iri sharýashylyqtar eldi mekender men qala mańynda shoǵyrlandy. Maqsat – qala turǵyndaryn sút jáne et ónimderimen qamtamasyz etý jáne turaqty jumys oryndaryn ashý bolatyn. Ekonomıkalyq turǵydan barlyq másele osylaısha keshendi sheshimin tapqan edi. Sútti sıyrdan týǵan erkek buzaýlardy bordaqylaý arqyly etke degen suranys ta ótelip jatty. Ýaqyt tezinen ótken osy tálimdi tásil ókinishke qaraı «sıyr etin eksporttaý áleýetin damytý» baǵdarlamasynda eskerilmedi.
Álemdik tájirıbe boıynsha, syrttan analyq maldy ákelý tek sútti mal sharýashylyǵynda ǵana keńinen qoldanylady. Jaıylymda baǵylatyn mal úshin jergilikti analyq maldy asyltuqymdy atalyq arqyly jaqsartý ádisi qoldanylady. Sútti mal negizinen qoralarda ósiriletindikten jáne mal azyqtandyrý rasıony birtektes bolatyndyqtan, onyń jersiný úderisi kóp qıyndyq týǵyzbaıdy. Jaıylymda baǵylatyn malda, ıaǵnı sıyr malynda jersiný syrtqy qorshaǵan orta áserine jáne óristegi shópke tikeleı táýeldi.
Sıyr etin eksportqa shyǵaramyz degen kezeńde (2009-2019 jyldar) syrttan kelgen maldyń ónimdilik qasıeti saqtaldy ma? Sol maldyń jergilikti maldyń tektik qoryn jaqsartýǵa yqpaly qanshalyqty boldy? Osy tektes saýaldarǵa mardymdy jaýap ala almaımyz. О́ıtkeni mal esebi júıeli júrgizilgen joq jáne ǵalymdar osy úrdiske jetkilikti dárejede tartylmady.
Árıne shetelden ákelgen iri qara – shúıgini mol, ekpeli jaıylymdarda ósirilgen mal. Qazaqstanda kók maısasy jaıqalǵan jaıylymdar shekteýli, tabıǵı jaıylym kóp. Sondyqtan óriste aıaǵynan taýsylyp shóp shúıginin taýyp jeıtin jáne shalǵaı jaıylymdarǵa jetý úshin uzaq jolǵa shydas beretin, tuıaǵy myqty mal ósirý ǵana tıimdi. Qunarly ekpe shópterdi qorytýǵa beıim «kirme mal» mardymsyz júriske boı aldyryp, jaıylymda óz aıaǵymen óristen qajetti azyǵyn taýyp jeýge beıimdelýi biraz ýaqytty talap etedi. О́kinishke qaraı, baǵdarlamany ázirleý kezinde ǵalymdar aıtqan osy tektes jaıttar eskerilmedi.
Statıstıkalyq derek boıynsha elimizge syrttan ákelingen maldyń soıys salmaǵy 10 jyldan keıin de 310 kılodan aspady. Osy ýaqyt aralyǵynda úsh býyn urpaq ósip, jetildi. «Import» maldyń óz basyn eseptegende tórt býyn. Tórt býyn urpaq boıyna taza ósirilgen mal «asyltuqymdy» bolyp esepteletinin eskersek, kóńil kónshiter jetistikke jete almaı kelemiz. «Asyltuqymdy mal» degen uǵym zootehnıkalyq túsinikten ekonomıkalyq sıpatqa ıe boldy. «Kirme malǵa» sýbsıdııa berý úshin asyltuqymdy maldy kategorııaǵa bólý úrdisi qoldanysqa engizildi. Osyndaı solaqaı saıasattyń kesirinen, mal asyldandyrý jumysy júıesizdikke dýshar boldy.
Maldyń tektilik áleýeti atalyq malǵa tikeleı baılanysty, óıtkeni qatal suryptaýdan ótedi. Mysaly, sútti iri qara salasynda myń buqanyń ishinen óte qatań talap negizinde bir ǵana atalyq buqa suryptalyp alynady. Sondyqtan atalyq maldy suryptaýǵa zor mán beredi jáne onyń sapasyn tuqymynyń ónimdiligi boıynsha baǵalaý – seleksııalyq jumystardyń mindetti túrde júrgiziletini eń mańyzdy quramdas bóligi retinde qaralady. Alaıda suryptaýdyń eń basty talaby: «atalyq maldy tuqymy boıynsha baǵalaý» sıyr sharýashylyǵynda elenbeı otyr.
Eń ozyq sharýashylyqtardaǵy sıyrlardyń súttiligi ortasha eseppen 7 myń lıtrdiń aınalasy. Qatardaǵy sharýashylyqta asyltuqymdy sıyrlardyń súttiligi 5 myń lıtrlik mejeni ǵana eńsergen. Almanııa, Majarstan memleketterinde sıyrlardyń ortasha súttiligi búgingi tańda 9 myń lıtr, al asyltuqymdy sharýashylyqtarda 12-15 myń lıtrge jetedi. Biz keńes kezinde respýblıka kóleminde bir sıyrdan ortasha 2400 lıtr sút saýsaq, qazir osy mejeden 400 lıtr ǵana artyq sút alamyz.
Etti iri qara salasynda da serpilis baıqalmaıdy. Ázirge qara maldyń soıys salmaǵy 310 kılo shamasynda ǵana. Osy salmaq syrttan mal ákelýge deıin de bolǵan. Bordaqylaý alańyna qoıylǵan mal sany da mardymsyz, josparly meje ıgerilmedi.
«Eksporttyq áleýetimizge» kelsek, 2016 jyly 60 myń tonna et eksporttaý josparlanǵan edi. 2019 jyldy 5 571 tonna et eksporttaýmen aıaqtadyq, al ishki naryqqa ımporttalǵan sıyr etiniń kólemi 25 823 tonna boldy. Etti eksportqa shyǵaramyz dep, ımport tasqynyna jol ashtyq. Sıyr etin óndirýdiń eksporttyq áleýetin arttyramyz degen kezeńde otandyq mal tuqymdarynyń ónimdilik qabileti tómen degen jańsaq pikir beleń aldy. Osy pikirdi qoldaǵandardyń ishinde ǵalymdar da boldy.
Etti baǵyttaǵy jergilikti sıyr tuqymdary – qazaqtyń aqbas sıyry men áýlıekól tuqymdary ónimdilikteri jaǵynan álemdik asyltuqymdy túliktermen qatarlas. Tabıǵı jaıylymda baǵylǵan buzaýlary kúnine 800-900 gramnan artyq salmaq qosady, bordaqylaý alańyndaǵy buzaý-taıynshalar táýligine 1,5 kılo qosymsha salmaq bere alady. Osy tuqymdardyń elimizdiń qatal tabıǵatyna tózimdi, jaıylymǵa beıimdi, buzaýy erte jetiletin, jaıylymǵa shyqqanda tez qoń alatyn qasıetteri óndiriste dáleldengen sharýaǵa qolaıly mal ekeni kópshilikke málim. Shynynda, etti eksportqa shyǵaramyz degende aldymen ekologııalyq taza etke, ekinshiden, mármár etke suranys zor ekenin nazarǵa alyp, osy baǵytta syndarly jumystar atqarý kerek edi.
Egemendik alǵaly beri jem-shóp qamdaý máseleleri de óz dárejesinde atqarylmaı keledi. Toqsanynshy jyldary 11,4 mln-nan astam jerge azyqtyq daqyldar egilse, búgingi tańda mundaı alqap 2,5 mln gektardan aspaıdy. Bede, jońyshqa alqaptary eki jarym ese azaısa, júgeri alqaby 27 esege tartyldy. Osy jaǵdaı qoldaǵy bar maldyń jem-shóbin daıyndaýǵa qolbaılaý bolyp tur.
Qysqy azyq kóbine pishenmen shektelgendikten, tórt túlik aǵzasyna qajet qorektik zattar jetispeıdi. Mal súısine jeıtin pishen jáne súrlem sııaqty jem-shóp qorynyń azdyǵy azyqqa asa qajet aqýyz, qant, karotın jáne taǵy basqa da qorekti zattardyń jetispeýine jol ashty. Sapaly shópterdiń jetispeýine baılanysty astyqty óńirlerde, maldy kóbine dándi daqyldarmen azyqtandyrý keń etek aldy. Etti iri qara sharýashylyǵynda osy úrdis et óniminiń qymbattaýyna sebep boldy. О́ıtkeni óndirilgen et baǵasynyń 50 paıyzdan astamy jem-shóp qoryna baılanysty. Sondyqtan da sútti mal ósirem degen sharýa onyń azyǵyn daıyndaýdy, ásirese pishen máselesin sheship alǵany abzal.
Búgingi tańda Qazaqstanda mln gektarǵa jýyq alqapta jońyshqa ósedi. Biraq bul alqaptardan alynatyn ónimniń tómendigi – qunarly mal azyǵyn daıyndaýdyń tıimdiligine tejeý. Osy oraıda mal azyǵy bazasyn nyǵaıtýdyń tehnologııalyq ózegi súrlem daıyndaý ekenin basty nazarǵa alý kerek. Ázirge, súrlem jáne pishen daıyndaý úrdisi tek sútti sıyr ósirý aıasynda shektelip qaldy. Respýblıkamyzda qazirgi ýaqytta 1 mln tonnadan asa súrlem daıyndalsa, pishenniń aýqymy odan da az.
Qazaqstanda iri qaraǵa jylyna 22 sentner azyq beriledi, onyń proteın mólsheri 12-14 kılo deńgeıinde bolady. Bul zootehnıkalyq talaptardan eki esege deıin tómen. Mal sharýashylyǵy damyǵan eýropalyq elderde bul kórsetkish 40 sentner, Latyn Amerıkasynda 45 sentnerden astam.
Túıindeı kelgende, mal basyn asyldandyrý jumystary júıesin taýyp, jem-shóp daıyndaý máselesi jolǵa qoıylsa, respýblıkamyzdyń mal ónimin eksporttaý týraly maqsaty júzege asatyny aıqyn. Osy baǵytta iske qosylmaı jatqan resýrstar barshylyq. Iri qara sharýashylyǵynda ustanym ózgerip, jumys aldymen sút ónimderine degen ishki suranysty óteýge baǵyttalǵany durys, óıtkeni sút ónimderi kóbine syrttan tasymaldanýda. О́z kezeginde, sútti sıyrlardan alynǵan buqashyqtar bordaqylaý keshenderi jumysyna serpin bereri anyq. Qoı men jylqy malyn kóbeıtý barysynda sý kózderi jetkilikti tabıǵı jaıylymdardy barynsha ıgerý qarastyrylǵany abzal. Tórt túlik maldyń áleýetin osylaı oryndy paıdalaný, et eksporttaý maqsatyna qol jetkizýdiń tıimdi joly bolary anyq. О́risimiz malǵa tolyp, tórt túlik kóbeıip, ónimi ósse, sharýanyń tabysy artyp, qazynaǵa quıylatyn qomaqty qarjy sarqylmas baılyq kózine aınalary sózsiz.
Aıbyn TО́REHANOV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor
