Asanáli ÁShIMOV: Sheberliktiń shyńy – shyndyq

Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń Memlekettik syılyqtarynyń laý­reaty, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń memleketaralyq «Dostastyq juldyzdary» syılyǵynyń laýreaty, táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty, «Otan», «Qurmet» ordenderiniń, IýNESKO-nyń álem kınosy aldyndaǵy eńbegi úshin berilgen «Altyn qyran» ordeniniń ıegeri…

Asanáli Áshimovtiń ataq-laýazymyn osylaısha tizbeleı berýge bolady. Biraq sol qajet pe? Akterdiń qadir-qasıetin qazaqqa aıtyp jatý artyq ekeni anyq. Sondyqtan da alashtyń aıtýly tulǵalarymen aýyq-aýyq etek-jeńi keń pishilgen áńgime-dúkenniń negizinde ádette kólemdi materıaldar salynatyn «etjeńdi» nómirlerde jarııalanyp júrgen «О́mir órimderi» aıdarynyń kezekti qonaǵy ataqty akter bolýy ábden tabıǵı jaı. Endi, qadirmendi oqyrman, aktermen taıaýdaǵy áńgimemizdi nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń Memlekettik syılyqtarynyń laý­reaty, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń memleketaralyq «Dostastyq juldyzdary» syılyǵynyń laýreaty, táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty, «Otan», «Qurmet» ordenderiniń, IýNESKO-nyń álem kınosy aldyndaǵy eńbegi úshin berilgen «Altyn qyran» ordeniniń ıegeri…

Asanáli Áshimovtiń ataq-laýazymyn osylaısha tizbeleı berýge bolady. Biraq sol qajet pe? Akterdiń qadir-qasıetin qazaqqa aıtyp jatý artyq ekeni anyq. Sondyqtan da alashtyń aıtýly tulǵalarymen aýyq-aýyq etek-jeńi keń pishilgen áńgime-dúkenniń negizinde ádette kólemdi materıaldar salynatyn «etjeńdi» nómirlerde jarııalanyp júrgen «О́mir órimderi» aıdarynyń kezekti qonaǵy ataqty akter bolýy ábden tabıǵı jaı. Endi, qadirmendi oqyrman, aktermen taıaýdaǵy áńgimemizdi nazarlaryńyzǵa usynamyz.

– Ardaqty Aseke! Gazetimizde «О́mir órimderi» degen aıdarmen shyǵyp júrgen suhbattardy oqyp turady ekensiz. Ana jyly babańyz Ysqaq pirádardyń Sarysýdaǵy asyna shaqyrǵanyńyz, ázil-shynyn aralastyryp: «Sábıt aǵańmen ǵana sóılese bermeı, ara-arasynda bizben de shúıirkelesseıshi» degenińiz esimde. Sizben suhbat jasaý talaıdan ózimniń de oıymda júrgen. Almatyǵa siz úshin arnaıy kelip otyrmyn. Bastaıyq áńgimemizdi. Men ózimdi sizben jerlespin deı alatynymdy keıin ǵana bildim. Qazyǵurt jerinde týǵanymmen, bizdiń aýyl maqta egetin jerlerdi ıgerý degen naýqannyń pármenimen 1954 jyly Keles aýdanyna kóshirilgen. Balalyq, jastyq, jigittik dáýrenniń bári kórkem Kelestiń bel-belesinde ótkendikten, týǵan jerimnen kem kórmeımin. Qyzyq bolǵanda, siz Keleste týǵan ekensiz…

– Oı, jýrnalısterdiń de qazyp tappaıtyny joq. Ony qaıdan estidiń?

– Estigenim joq, oqydym. «S lıýbovıý – vash A.Ashımov» degen ǵumyrbaıandyq kitabyńyzdan.

– Oqysań – solaı. Jalpy, meniń ata-tegim eldiń batys betinen. Atyraý jaqtan. Syrym bastaǵan kóterilis basyp-janshylǵannan keıin soǵan belsene qatysqan babalarymyz aýmaly-tókpeli zamanda myna Arqa jaǵyna kelgen eken. Ákemniń ákesi Jańaarqa jaqta týǵan. Otyzynshy jyldardyń basyndaǵy asharshylyq kezinde О́zbekstan jaqqa ótip ketipti bizdiń aýyl. Bizdiń aǵaıyndarymyzdy Oraz Jandosov bastap, osy qazirgi Sarysý jaqqa alyp kelip, aýdan qurypty. Olar surap júrip, aýdan atyn Sarysý qoıǵyzypty. Arqa jaqta Sarysý degen ózen bar ǵoı. Jańaǵy habardy, ıaǵnı el jınalyp, ornalasyp jatyr eken degendi estigennen keıin bizdiń aýyl úderile kóship, Sarysý jaqty betke alyp shyqqan. Qazaqtyń kóshi degen, ásirese alysqa bara­tyn kósh toqtamaı júre bermeıdi ǵoı. Qonal­qany bylaı qoıǵanda, ár jer-ár jerde sharýanyń jaıymen aptalap turyp qalýy da múmkin. Men sol kósh Kelestiń tusy­na kelip, az ýaqyt aıaldaǵan kúnderde dúnıege kelippin. Sheshem aıtatyn, qar erip jatqan kez edi dep. Qar degen kóktemde de, kúzde de erı beredi ǵoı… Qujat alarda kúzden kóktemi durys shyǵar dep qıystyryp toltyra salǵanmyn. 8 mamyr dep. 9 mamyr deýge batpaǵan bolarmyn.

– Stýdent kezden bergi dosyńyz Sábıt Orazbaev Almatyǵa kelgende aldymen qujattaryn mal dárigerleri ınstıtýtyna ótkizgen eken. Sábeńe aýyldaǵy aǵalary «Maldyń táýibi bolyp kel, aýyldaǵy maldy emde» dep tapsyrypty. Sizge agronom bolýdy kim tapsyryp júr? Eger Raıymbek dosyńyz Asqar Toqpanovqa jolyqtyrmaǵanda, Asekeń: «Qazaqstanda azar bolsa bir agro­nom kem bolar» dep konservatorııaǵa súırelemegende taǵdyryńyz qalaı qalyptasar edi dep oılaısyz?

– Ol kezde aýyl balalarynyń kóbi SHI men zoovetten basqa oqýdy onsha bile qoımaıtyn. Men mektepti Kentaýda bitirdim ǵoı, qaıtkenmen azdap qala kórip qaldyq, rýdnıktegilerge qarap ınjener bolsam ba eken degen bir oıdyń jylt etkeni ras, biraq oǵan matematıkamen onsha dostyǵymnyń joqtyǵy jibermedi.

– Iá, áneý kúni osy áńgimede qoıy­lady-aý degen suraqtardyń nobaıyn jiberýge elektrondy poshtańyzdyń adre­sin suraǵanymda: «Biz ondaıǵa deıin tómendemeımiz ǵoı...» dep ázilmen jaýap qaıtarǵanyńyz esimde.

– Sodan klastas dosym Raıymbek ekeýmiz (ataqty akter Raıymbek Seıitmetov – S.A.) bir mánisi bolar dep Almatyǵa tartyp kettik. Kelgenshe qaı oqýǵa tapsyratynymyzdy da sheshken joqpyz. Baǵymyzǵa qaraı, biz ózge ınstıtýttarǵa qujat tapsyryp júrgenimizde «Kazahstanskaıa pravda» gazetine bir habarlandyrý shyǵa kelipti: «Prı konservatorıı otkryvaetsıa akterskoe otdelenıe, kotoroe gotovıt akterov teatra ı kıno» degen. Raıymbek gazet sózin tap sol kúıinde jattap ta alypty. Oǵan deıin konservatorııaǵa túsip, ánshiler daıyndaıtyn fakýltette bir jyl oqyp úlgergen Sábıt Orazbaevtyń jańaǵy akterlik bólimge aýysyp júrgeni sol tusta. Men bul kezde aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtýtyna túsip qoıǵanmyn. Agronomııa fakýltetine. Raıymbek mektepte kórkem­ónerpazdar úıirmesiniń belsendisi bolatyn. Jińishke uzyn sary, shashy buıra, ádemi jigit. Jańaǵy habarlandyrýdy oqyp, konservatorııaǵa barǵan eken, ony Asqar Toqpanov birden qabyldapty. Tipti toptyń starostasy etip qoıypty. Asekeń qoıqań-qoıqań minezi bar qyzyq kisi edi ǵoı, oqýǵa jańa ilikken Raıymbekke aıtypty, «Oqýǵa túspeı jatyp, bastyq boldyń. Jýmaısyń ba?» dep. Sodan Raıymbek ári oılap, beri oılap, aqyry bir týysqanynyń úıine shaqyrdy. Alǵany – jalǵyz bótelke shampan. Sol bótelkeniń bel ortasynan aýa bergende (ishetin jalǵyz ózi) Asekeń maǵan qadala bir qarap qoıdy. «Bala, sen qaıda oqyp júrsiń?». «Selhozda». Taǵy birer fýjerden keıin tipti qadalyp: «Aı, Raıymbek, myna balada birdeńe bar… Erteń muny maǵan alyp kelshi» dedi. «Qazaqstanda azar bolsa bir agronom kem bolar» degeni de sol kezde. Raıymbek ózinshe maǵan rejısser bolyp, «Jas gvardııa» degen romannan Oleg Koshevoıdyń monologyn túnimen jattatty, qalaı oqý kerek ekenin túnimen úıretti. Sodan bardyq qoı erteńine konservatorııaǵa. Aıaq-qol dir-dir etip, edel-jedel jattaǵan sózderimdi aıqaılap aıtyp shyqtym. Komıssııada tórt adam otyr. Tórteýdiń ekeýi bir kózden soqyr. Baıqaımyn, kóńilderinen shyqqan joqpyn. Jańaǵy eki soqyrdyń ekeýi bir-bir aýyz sóz aıtty. Birinshi soqyr: «Bul bala ózi aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqyp júr eken, sonda oqı bersin», dedi. Ekinshi soqyr baıaý daýyspen: «Bala jas qoı, áli úırenedi ǵoı», dedi. Sondaǵy birinshi soqyr Beken Jylysbaev eken de, ekinshi soqyr Ahmet Jubanov eken… Ahańnyń «úırenedi ǵoı» degen bir aýyz sózimen osy kúnge jetip, aldyńa keldik qoı.

– Sábıt Orazbaevpen suhbatta sizdiń jataqhanadan shyǵaryp jiberilgenińiz, dosyńyzdyń bólmesinde jasyryn turyp jatqanyńyz, rektor ózi izdep kelgende terezeden shyǵyp qashyp ketkenińiz aıtylǵan edi. Quddys Qojamııarov stýdenttiń sońyna nege túsip júr sonsha?

– Sońyma túsip júrgeni – bir-eki fılm­ge túsip edim. Ondaı jaǵdaıda sabaqtardy ótkizip alasyń ǵoı. Men tipti jıyrma kúndeı joǵalyp ketkenmin. Mádenıet mınıstri Qanapın qol qoıǵan ruqsat qaǵazym bolsa da oqýdan shyǵaryp jiberdi. Mınıstrlikke shaqyryp, sóıleskende: «Ilı Ashımov, ılı ıa» dep turyp alypty. Ol kezde Quddys aǵanyń ábden dúrildegen kezi. Iýsýpov kókemiz – birinshi hatshy. Biraq men konservatorııadan ketpeı qoıdym. Aýdıtorııaǵa kelip, art jaqqa otyryp alamyn. Oqytýshylardyń bireýi jaqtyryp, bireýi jaqtyrmaı, qaraıdy da qoıady. Shyǵaryp jibermeıdi. Keshke baryp qonatyn jerim – Sábıttiń bólmesi. Apasyn aýyldan aldyrtyp, oǵan bir bólme bergen. Sóıtip júrgende bir kúni maǵan áskerge shaqyrǵan qaǵaz keldi. Oqýdan shyqqan adamdy áskerge alady ǵoı. Voenkomatqa bardym. «Erteń baqyrash ydysyńdy, shanyshqy, pyshaq, qasyǵyńdy alyp kel» dep jiberdi. Shashymdy tyqyrlap alyp tas­tady. Qoı, birge oqyp júrgendermen qoshtasaıyn dep konservatorııaǵa keldim. «Áskerge ketetin boldym» dep túsindirip, esikten shyǵyp bara jatsam, bul sáttilik degendi qoısańshy, I.I.Masalovıch degen zavých áıeldiń aldymnan shyǵa kelgeni. Túrimdi kórip, selk ete qaldy. «Ashımov, chto s toboı?», deıdi. Biletin orysshammen: «Vot, otpravlıýs v armııý» dep jatyrmyn. Sózimdi estip aldy da, jańaǵy áıel meni dereý kabınetine kirgizip, esikti japty. Tez arada maǵan konservatorııada oqıdy degen anyqtama jazyp berdi. Salyp uryp jańaǵy qaǵazdy voenkomǵa apardym. «Pochemý srazý ne skazal?» dep tańdanyp jatyr. Umytyp ketippin degen sııaqty birdeńeni aıttym. Qysqasy, jańaǵy áıel esik aldynda kezdesip qalmasa erteńinde áskerge attanǵaly tur edim. Kim biledi, eki-úsh jyldan keıin akterlik oqýǵa keler me edim, kelmes pe edim? Onda taǵdyrym qalaı bolar edi? Men osynyń bárin uly babam Ysqaq pirádardyń ózimdi jelep-jebep júrýiniń arqasy dep bilemin.

– Ysqaq pirádar týraly aıtqandary­ńyzdy buryn Astanada jolyqqanda, aqyndar aıtysynan keıin «Aqqý» restoranyndaǵy bas qosýda estigenmin. Babańyz arýaǵynyń sizdi jelep-jebep júretininde mıstıkalyq jaılar da bar sııaqty. Pirádar atańyz sizge qalaı kómektesedi?

– Tórt jasymda qatty aýyryppyn. Ákem áskerge ketetin jyly. Iyǵymnyń bir jaǵynyń súıegi tesilip, sý aǵa beredi eken. Ákem kúnde bir jylan ákelip, jańaǵy jerge tartyp tastaıdy, jylannyń eti soratynyn soryp, qurǵap qalady, biraz kúnnen keıin qaıtadan ashylyp ketedi. Sodan ákem áskerge keterde menen urpaq qalmaıtyn boldy ǵoı dep ábden jylapty. Ol kezde aýylǵa arbalarmen kelip, ony-muny satyp júretinder bolatyn. «Aına bar, taraq bar, almasań da qarap qal» degen sózderi jadymda. Apam álgi saýdagerlerdiń bireýine bir put astyq berip, bes mysqal synap satyp alypty. Synapty ákelgen soń ony óltiredi, kirin alady, sonyń eshteńesin jasamaı jańaǵy bes synapty aýzyma birden salyp jiberipti. Senseń de sol, senbeseń de sol, álgi bes synap aqyry boıdan shyqpaı, deneme sińip júre bergen. Jańaǵy tesilgen jer de bitelip qalǵan. Sony qazirgi dárigerlerge aıtsam, nanbaıdy. «Mynaýyńyz tórt jasar bala turmaq, eresek adam da kótermeıtin doza, bul múmkin emes», deıdi. Qaıteıin, dál solaı bolǵan. Dál sol kúni dál sol aýylǵa sonsha synaptyń baryp turǵany, Raıymbektiń meni Asekeńmen jolyqtyra qalǵany, áskerge ketkeli turǵan jerimnen aldymnan ustazymnyń shyǵa kelgeni sııaqty jelep-jebeýdi men kóp kórdim. «Qyz Jibekke» túsip júrgenimde dál men shaýyp ótetin tustan Qapshaǵaıdyń bir jartasy sýǵa qaraı opyryla qulap, tastyń astynda janshyla jazdaǵanymda da atym basyn alyp qashyp, aman qalǵanmyn. Mundaı jaǵdaılar kóp. Oryssha suhbattar bergenimde Ysqaq babamdy «Moı angel-hranıtel» dep talaı aıtqanmyn.

– Aseke, sizdiń ómirińiz – baı da maǵynaly ómir. Qazaqtyń nebir jaq­sy­symen, jaı­sa­ńymen birge bol­dyńyz, keshegi Keńes Odaǵynyń talaı ataqty adamymen de, álemge áıgili akter, rejısserlermen de aralasyp-quralastyńyz. Siz kita­byńyzda ózińiz pir tutatyn úsh adamdy bóle ataısyz. Sháken Aımanov, Sábıra Maı­qanova, babańyz Ysqaq pirádar. Babańyz jó­ninde aıttyńyz. Endi Sháken aǵaǵa keleıik. Sizdiń óz ómirińizde, jalpy qazaq ónerinde Shá­ken Aımanov qandaı oryn alady?

– Men Almatyǵa kelgenimde ártisterdiń eshqaısysyn bilgenim joq. Elýbaı О́mirzaqovty bireýler kósheden kórsetkende shoshyp ketkenim bar. Amangeldini basqa bireý oınaıdy eken dep te oılamaıtyn, ártis degendi tek án aıtatyn, dombyra tartatyn adam dep sanaıtyn kezimiz ǵoı. Biz konservatorııaǵa túskende Sháken aǵa teatr­dan kınoǵa aýysyp jatyr eken. Onyń ózi de kóregendigi ǵoı. Ekrannyń múmkindigin, ha­lyqty tanyta­tyn jańa óner ekenin der kezinde sezingeni ǵoı. Shákenniń darynyn jaı sózben túsindirip aıtý qıyn. «Asaýǵa tu­saýda» Katarına – Hadısha Bóke­eva­men sahnaǵa shyǵa kelgende kórermen túgel ornynan turyp ketetinin talaı kórdik. Bárin ish­ten oqyp týǵan adam bolatyn. Qandaı ortada da qy­sylyp-qymtyrylý de­gen­di bilmeı­tin. Talaı fes­tı­valderge bardyq, bes-on mınýttan keıin jurttyń bári «Shaken Ken­jetaevıch, Shaken Ken­­jetae­vıch» dep­ shyǵa keletin. Shekspır keıip­kerleriniń uly­ oryndaýshysy Olıvemen de teń turyp aralasqan adam. Olıve Shákendi mashınasyna otyrǵyzyp, ofısine alyp barǵan. Sodan ekeýi vıskıletip, tómen tússe Olıveniń mashınasy ot almaıdy deıdi. Rólge otyratyn adamnan alkogoldiń ıisi shyqsa ot almaı qalatyn mashına eken. Jańaǵy jerde on besinshi qabattan kómekshisin shaqyryp, rólge sol otyryp, bu­lardy alyp kelipti. Máskeýdegi birinshi halyqaralyq kınofestıvalde Sháken Elızabet Teılormen restoranda býgı-výgı bılep, birinshi oryn alǵan. Ol bıdi ol kezde Keńes Odaǵynda eshkim bilmeıdi. Almatydan barǵan Shákenniń bilýi tipti múmkin emes. Djaz stılindegi bı. Jastarǵa «Segodnıa ty ıgraesh djaz, a zavtra rodıný prodash» dep ursatyn kez. Sonda Shákenniń hvatkasy keremet bolyp tur ǵoı. Birer ret qana kóre salysymen qaǵyp alyp, bılep qana qoımaı, birinshi oryn alyp júrgeni shynynda da keremet alǵyrlyǵynyń arqasy. Sháken Loýrens Olıvemen de, aýyldyń shaldarymen de birdeı sóılese beretin. Dıapazony sondaı edi. Jańaǵy shaldarmen sóılesip otyrǵanda Sháken aǵa maǵan seksendegi, toqsandaǵy qart kisi bolyp kórinetin. Men Maıraǵa úılenip, ákemniń ózinen eki jas kishi inisi Qasym aǵa Sháken qudasymen birigip, Almatyda toı jasaǵanda Shákeńder 42-43-te eken.

– 56 jasynda ketti ǵoı.

– 56 jasynda ketti. Bir tańǵalarlyǵy, qazaq kınorejıssýrasynyń úsh alybynyń úsheýi de – Sháken de, Májıt te, Abdolla da – ómirden 56 jasynda ketti. Aıtqandaı, Maıra da dál 56 jasynda qaıtys bolǵan edi.

– Sol toıdy aıtyńyzshy. О́zińiz maıyn tamyzyp jazypsyz. Jalpy, kita­byńyzdyń ádebı nusqasyn jasap shyqqan Ǵalııa Shymyrbaevanyń eń­be­gin de osy arada razylyqpen ataı keteıik.

– Iá, dıktofonǵa aıtqandarymdy órnekti tilmen órip otyrǵan. Sodan, áli esimde, eki jaqtan 1000 somnan qosylyp, 2000 somǵa toı jasaldy. Aqshanyń qundy kezi ǵoı. Eki myń som degen qyrǵyn aqsha. Qalanyń qaq ortasynda, Panfılov parkinde aǵashtan jasalǵan restoran bar edi. Sonda ótti. Áýezovten bastap qazaqtyń ıgi jaqsysynyń bári qatysty sol toıǵa. Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı… bári boldy. Meniń janymda Sábıt, Raıymbek sııaqty birge oqıtyn balalar bar. Biz, úılenetin jastar, kúıeý joldas, qyz joldasy, dostarymyz bárimiz esik jaqta otyrdyq. Jastarǵa arnalǵan bir-aq ústel. Onyń ózi, jańa aıttym ǵoı, esik jaqta. Tór jaqta – aǵalar, apaılar. Sharalar bılep, aǵaıyndy Abdýllınder rómkelerge araq-sharap quıyp, qyzmet etip júr. Ermek Serkebaevtyń da ýyzdaı jas kezi. Bizge kóńil bólip jatqan adam shamaly. Bir kezde ǵana jastardy ortaǵa shaqyrtyp, bıletti. О́zimizshe vals bıledik. Bılep bolǵansha arqam terlep ketkeni esimde. Qazir men aıtamyn, esikten bastap edim, tórge qaraı júrip kele jatyrmyn dep. Toıdy uıymdastyrǵandar ádeıi solaı jasady ma, álde jastarǵa osy jer de jaraıdy dep otyrǵyza saldy ma, ol arasyn bilmeımin. Biraq, men úshin bul tereń máni bar sheshim bolyp shyqty. Sol toıda úlken kisilermen durystap sýretke de túspeppiz. Tek Sábıt dosym túsirgen birer sýret qana qaldy.

– Súıikti jaryńyz týraly «Maıranyń áni» degen tamasha kitap jazdyńyz. Jurtshylyq jaqsy qabyl­dady. Áıtse de, bul suhbatta ol kisiniń sizdiń ómirińizdegi orny jóninde qaıtalaı bolsa da aıtqanyńyzdy qalar edim.

– Maıra konservatorııada vokal fakýltetinde oqydy. Ol kezde men aýyldyń balasymyn, uıalshaqtaý, tuıyqtaý edim. Men tipti Maıramen tanysyp júrip, konservatorııadaǵy bir balerına qyzdy jaqsy kórip qalyp, Maıra arqyly hat ta berip jibergenim bar… Maıra biraq ol hatty jetkizbepti. Sóıtetin sebebi meni ózi teris kórmeıdi eken. Keıin maǵan Geteniń bir tomdyq lırıka kitabyn syılap, sodan ekeýmiz azdap aralasyp, eki jyldaı, sol kezdiń tilimen aıtqanda, «drýjıt» etip júrdik. Biraq, Maıranyń ata-anasy áýelde meni qalaı qoımady. Toqpanovtyń shákirti degennen keıin sheshesi tipti beze qashypty. Asekeńdi unatpaıdy eken. Jyndysúreıleý dep sanaıdy eken. Shyndyqty ońdy-soldy betke aıtyp júretin adam kimge jaqsyn. Jaryqtyq dıplomatııaǵa onsha joq bolatyn. Qysqasy, meni unatpady ol kisi. Úılerine bir barǵanymda: «Aıaǵyna qarashy, aıaǵyna, kıgen týflıiniń túrin…» dep sóılep jatqanyn estip qalǵanym esimde. Ol ózi Kentaýdaǵy grekter tikken týflı bolatyn. Sary, qyzyl, aq terilerdi aralastyryp, kombınırovannyı etip tikken. О́zimshe ony qatqan týflı kórip júrgenmin. Sóıtsem, talǵamsyzdyqty tanytýǵa taptyrmaıtyn týflıdiń tap ózi eken.

Adamdy ashatyn bir sátter bolady ǵoı. Sondaı sát men úshin Maırany jerlesterdiń keshine alyp barýym boldy. 7 qarasha – ol kezde úlken meıram. Biz barǵannan-aq qyz-jigitter dý ete qaldy, «Oı, artıster keldi» dep. Bir-eki fılmde kórinip qalǵan kezim. Jańa sa­ǵan syılaǵan men týraly fotoalbomda («Asanáli Áshimov. A., «О́ner», 2012 – S.A.) «Vy­pýsknıkı kaz SSh ım.Altynsarına g.Ken­taý Chımkentskoı oblastı, obýchaıýshıesıa v výzah g.Alma-Aty (1962)» degen vınetka bar, sonda meni stýdent bolsam da «kınoakter» dep jazyp, fotomdy ózgelerden úlkendeý etip bergen. Janymdaǵy qyz Sháken Aımanovtyń qyzy ekenin de biraz jurt bilip qalypty. Sodan bizdi qolpashtap, maǵan araq quıdy. Stýdentterde rómke qaıdan, qyrly staqandarǵa quıady. Bir jaǵynan namysqa tyrysyp, bir jaǵynan jańaǵy qolpash sózderge kóńilim ósip, tartyp-tartyp jatyrmyn… Esimdi jısam, tań atqan. Kesh ótken bólmeniń janyndaǵy bir bólmede jatyrmyn. Menen basqa da domalap jatqandar bar. Solardyń bireýi – jerlesim, bir-eki ánimen aty jańa shyǵa bastaǵan Ilııa Jaqanov… Bas jaǵymda shoqıyp Maıra otyr. Túni boıy meni kúzetip shyǵypty, qolyndaǵy dymqyl oramalyn mańdaıyma basyp-basyp qoıady. Sol kúni men Maıranyń ómirimdi arnaýǵa bolatyn adam ekenin tanydym, túsindim. Ne aıtary bar, perishtedeı edi ǵoı. Maıra qaıtqanda apamnyń: «Dúnıege perishte bolyp kelip, dúnıeden perishte bolyp ketip bara jatqan jaryǵym-aý!» dep, kelininiń máıitine qulap, zar eńiregeni jurttyń bárin jylatqan. Enesin sondaı qadirlep, sondaı kútip edi. Shetelge shyǵa qalsa aldymen apama sálem-saýqat izdeıtin.

Meni kádimgi bir úlken ulyndaı aıalaıtyn. Ne jasyratyny bar, «Keshegi el qydyrǵan eser shaqta» degendeı, ataǵymyz shyǵyp, halyq alaqanyna sala bastaǵanda, qyz-qyrqynnyń kóz qurtyna aınalǵan kezimde ońdy-soldy júrisim de bolmaı qalǵan joq. Ot ta bastym. Maıra sonyń bárin túsindi, sonyń bárin keshirdi. Júregi keń edi, bárin salqyn sabyrǵa sala biletin.

– Aseke, sizdiń atyńyzdy sol kezdegi Odaq kólemine jaıǵan alǵashqy ról – «Atamannyń aqyryndaǵy» Qasymhan Shadııarov. Qazaq kıno akterleriniń qadir-qasıetin búkil Keńes Odaǵyna Nurmuhan Jantórınnen keıin laıyqty tanytqan adam – Asanáli Áshimov. Bul shyǵar kúndeı shyndyq. Sháken Aımanovty kezinde fılminiń basty róline óziniń kúıeý balasyn túsirdi dep aıyptaǵandar az bolmaǵan deıdi. Teginde, ol sózder fılm daıyn bolǵansha aıtylǵan shyǵar.

– Sháken aǵany olaı dep kinálaıtyndar tipti Ortalyq komıtettiń bıýro múshele­riniń arasynda da bolǵan. Bıýro músheleri «Atamannyń aqyryn» kórgende Asanbaı Asqarov fılmnen keıin pikir alysý kezinde sondaı bir sóz qosyp qalypty. Sonda Sháken qarsy sóılep, meniń kıno túsirý kezinde sýǵa aǵyp kete jazdaǵanyma deıin aıtyp, renishin bildiripti. Dımekeń ekeýine basý aıtyp, úlken áńgimeni kishireıtpeńizder degen eken. Sháken týysqan izdese fılmderine dáıim inisin – Káýken Kenjetaevty túsirip otyrar edi. Olaı etpegen ǵoı. Maǵan kúıeý balasy retinde keńshilik jasaǵan emes. Sháken aǵa meni sol róldi alyp shyǵa alatynyma sendi de, sol róldi maǵan berdi. Men aǵanyń senimin aqtadym dep oılaımyn. Fılm tolyq bitken kezde úıine barǵanymda bir-aq aýyz sóz aıtqany bar. Arqamnan qaǵyp, «Bala, jaqsy» dep edi. «Atamannyń aqyryndaǵy» rólime baılanys­ty bar aıtqany sol. Jańaǵy áńgime fılm ekranǵa shyqqannan keıin tyıylǵany anyq.

Shákenniń úlken bir jospary bar edi. «Atamannyń aqyryn» bitirgen soń Máskeýde Chýhraı oǵan: «Detektıvti ábden meńgeripsiń, meniń stýdııamda jaqsy materıal bar, sony sen túsirseń qaıtedi?» dep usynys jasapty. Sonda Shákeń Chýhraıǵa: «Joq, men basqa jumysqa daıyndalyp júrmin. Basty rólge akterim daıyn», depti. Ol jumysy – «Abaı joly» boıynsha fılm túsirý edi ǵoı. Ony kórýdi bizdiń mańdaıymyzǵa jazbapty.

– Kitabyńyzdyń Sábıra Maıqanova týraly taraýyn «Mat teatra» dep atapsyz. Sábıra apaıdyń da rýhyn bir terbep óteıikshi.

– Kezinde Sábıra apaı týraly maqala jazǵanmyn. Bir suhbatymda «Áıelderdiń Qallekıi» dep ataǵanym da bar. Sábıra apaı sahnaǵa shyǵa kelgende sahnany kerip jiberetindeı áser qaldyratyn. Tolǵanaıdy bir oınap shyqqanda apaı 4-5 kılo salmaq tastaıdy eken. Ǵajap edi. Teatr úlkeıip, sahna dalaǵa, taýǵa aınalyp ketetindeı bolýshy edi. О́mir ónerge aınalyp júre beretin. О́nerdiń shyndyǵy ómirdiń shyndyǵyna ulasatyn. Sheberliktiń shyńy shyndyq qoı.

– Myna sózińiz jazýshynyń sózi bolyp shyqty.

– Asanáli Áshimovtiń Jazýshylar odaǵynyń músheligine ne úshin qabyldanǵanyn ózderiń jazdyńdar ǵoı…

– Qazaq ónerindegi uly beınelerdiń biri – «Qyz Jibektegi» Bekejan. Oǵan eshkimniń daýy joq. Bekejan obrazynyń kiltin siz qalaı taptyńyz?

– Áýelde Sultan Qojyqov meni ol rólge bekitkisi kelgen joq.

– Aıtqandaı, Bekejan róline taǵy kimder talasyp edi?

– Nurmuhan Jantórın, Ydyrys Noǵaı­baev, Káýken Kenjetaev, Ánýar Moldabekov túsken kınosynaqqa. Men kınosynaqqa bir jaqsy ssena daıyndadym. Sony Ǵabıt Músirepov kórip, birden aıtypty: «Mynaý daıyn Bekejan ǵoı» dep. Ǵabeń aıtsa – zań. Sóıtip, bekidim de kettim. Qýanyshymda shek bolmady. Almatynyń kóshesinde kele jatyp ózimnen-ózim sóıleımin, ózimnen-ózim máz bolyp kúlemin. Akter ataýly armandaıtyndaı ról ǵoı bul! Onyń ústine fılmde! Sol kúni-aq Qurmanbek aǵa Jan­darbekovti taýyp alyp, kınoda jańa ról tıgenin «Almaty» restoranynda jýyp, kókemniń batasyn aldym. Áıtse de, kópke deıin maǵan Sultekeńniń kúmáni kóp boldy. Keıipkerdi paıymdaý jóninde biraz talastyq. Men aıtamyn: ol kezde myna jer betinde jaman qazaq joq, bári taza, bári ańǵal, olardan jaýyzdyq shyq­paıtyn. Ne istese de shyn júreginen, kúıgennen, súıgennen, qyzǵanyshtan, namys­tan isteıtin. Tipti kerek deseńiz, Jibekke Tólegennen góri Bekejannyń qoly jetýiniń qısyny kóp edi. Oǵan jaý­yn jeńip berse qyzyn qosýdy qyz ákesi Syrlybaıdyń ózi ýáde etken edi. Biraq, ortaǵa Tólegen kılikti. Júrekke ámir júrmeıdi eken dep, qyz tańdaýy Tólegen boldy eken dep Bekejan qalaı mahabbatynan óz erkimen bas tarta salady? Baqyty úshin kúrespese, onyń jigittigi qaıda? Onyń da namysy bar, onyń da keýdesi bar. Namys bolǵanda qandaı, keýde bolǵanda qandaı! Sóıtip, biz qazaqtyń kóńilinde namys uǵymyn asqaqtatyp kórsetýdi oıladyq. Aqyry Sultekeń meniń aıtqanymmen kelisti. Fılm halyqtyń kóńilinen shyqty.

– «Halyqtyń kóńilinen shyqty» degenińiz kishiliktiń sózi. Naǵyz klassıkaǵa aınaldy ǵoı. Áli kúnge kóre beremiz, kóre beremiz.

– Men Bekejan róline de, Qasymhan Shadııarov róline de birte-birte, satylap kóterildim. Jyldan-jylǵa tájirıbe jınap, rólden-rólge ósip baryp keldim. О́nerdi men tabaldyryqtan bastadym. «Asaý Ertis jaǵasynda», «Bir aýdanda», «Ushy-qıyrsyz jol», «Meniń ulym», «Jol toraby» degen sııaqty neshetúrli fılm­derge tústim. Arasynda sáttisi de, sátsizi de boldy. О́nerde óz jolyńdy birden tórden bastaıtyn jaǵdaılar da bolady. Odan keıin sekire almaı qalasyń. Mysaly, Merýert О́tekeshova birden Jibek bolyp bastady. Halyqtyń kóz aldynda solaı qaldy. Endi Merýert qaı beınede, qalaı bıikteıdi? Qıyn. Lıýdmıla Saveleva birden Natasha Ros­tova bolyp bas­tady. Oǵan da qıyn boldy. Áıtse de bular ónerde qala bildi. Basqadaı jaǵdaılar da bar.

«Jas gvardııa» fılminde Sergeı Tıýlenındi Sergeı Gýrzo oınady, Oleg Koshevoıdy Vladımır Ivanov oınady. Ekeýi de 17-18 jasynda Memlekettik syılyq aldy. Sodan baıǵus Ivanov dańqty kótere almady, aqyry jyndanyp ketti. Sergeı Gýrzoǵa jasy 20-ǵa endi tolǵanda «Batyl jandar» degen fılmdegi róli úshin Memlekettik syılyq taǵy berildi. Ol 20-ǵa jetpeı berilgen eki Memlekettik syılyqty alyp júre almady, jyndanbaǵanymen, akter retinde taýsylyp bitti. Al myna Ýlıanov, Smoktýnovskııler ónerdiń barlyq belesinen ótken, oblystyq, provınsııalyq teatrlardan bastap, bıigine jetken.

– «Transsibir ekspresi» «Atamannyń aqyrynyń» jarasymdy jalǵasy bolyp edi. Karlovy Vary kınofestıvalinde Gran-prı aldy ǵoı. Prokattaǵy tabysy da ǵajap boldy. Ony kórýshilerdiń sany tipti «Atamannyń aqyrynan» da asyp ketti. Bir jylda 50 mıllıon adam kórdi. «Atamannyń aqyrynyń» ózin alǵashqy bir jylda kórgenderdiń sany 30 mıl­lıon adam bolǵan. Fılm tabysynyń syryn qalaı túsindirer edińiz?

– Shákeń dúnıeden qaıtqannan keıin 6-7 jyldaı ótkende Eldar Orazbaev ekeýmiz úıde otyryp, ustazymyzdy muńaıyp eske aldyq. Aǵamyzǵa qandaı eskertkish ornatamyz dep aqyldastyq. Dál sol sáttegi oıymyz kádimgi eskertkish bolatyn. Bir kezde, taǵy Ysqaq pirádar kómekke keldi ǵoı deımin, aıaq astynan: «Eldar, sen ekeýmiz Shadııarovty jalǵastyraıyq, Sháken Kenjetaıulyna budan artyq eskertkish qoıa almaımyz» degenim. Eldar janyp tústi. Edýard Tropının degen KGB-niń polkovnıgi bar eken, ózi jazatyn kisi eken. Ssenarııdiń birinshi nusqasyn sol jasady. Odan keıin bul iske Andron Konchalovskıı, Aleksandr Adabashıan qosyldy. Túpki sharýany qolǵa Nıkıta Mıhalkov aldy. Shetinen sheber. Fılm tabysynyń negizgi syry – professıo­nalızm. Lentanyń ón boıyna Sháken jaqsy kórgen áýenderdi paıdalaný, Shákenniń ózi aıtatyn «Jıyrma besti» qosý tipti tamasha sheshim boldy.

– Sol taqyrypqa odan keıin túsirilgen «Manchjýrııa nusqasy» fılmi aldyńǵy ekeýindeı sátti shyqqan joq desem kelisesiz be? Eger kelisseńiz, sebebi nede? Kelispeseńiz – nelikten kelispeısiz?

– О́zim túsken fılmdi ózim sátsiz shyqqan dep qaıteıin. Oǵan da janymnyń bir bólshegin berdim ǵoı. Biraq, «Manchjýrııa nusqasynyń» dramatýrgııalyq materıaly burynǵy eki fılmdegideı shymyr, jumyr shyqpaǵany anyq. Biz onyń oqıǵalyq jelisin bir japon jazýshysynyń hıkaıatynan alǵan edik. Qansha degenmen, fılm úshin arnaıy jazylmaǵan soń bolmaıdy eken.

– Qasymhan Shadııarov jelisi keıin­nen «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılminde de jalǵasty. Munda ol narkomafııa­men kúresip júr… Ataman Dýtovty óltir­gen 1920-jyly jıyrma jasta bolǵannyń ózinde Qasymhanyńyzdyń búgingi kúnge deıin ómir súrýi neǵaıbil edi deıtinderge ne aıtasyz?..

– Ne aıtamyn? Kıno ıllıýzııa jasaýy kerek. О́ıtip qarasań Djeıms Bond ta ekrannan baıaǵyda ketýge tıis qoı. Batystaǵylar óıtpeıdi. Batystaǵylar nómiri 007 agent týraly fılmderdi túsire beredi, túsire beredi. Degenmen, Qasymhan Shadııarov Djeıms Bond emes, menen keıin bul róldi basqa akter oınamaıdy-aý dep oılaımyn. Fılmniń ıdeıasyn men ózim usynǵan edim. Lenta qazir moda bolyp turǵan ekshn janryn­da túsirilgen. Rejısseri – qazaqtyń tamasha talantty jigiti Qýat Ahmetov.

– Fılm qyzyq túıindeledi. Fınalda Qasymhan Shadııarov Reseı narkomafııasynyń basshysymen shahmat oınap, utady da esinen tanyp qalady. Teginde, júrek talmasy ustaǵan sııaqty. Sóıtip, endi Qasymhannyń taǵdyry taǵy da sizdiń qolyńyzda tur. Qalasańyz – dárigerler ony aman alyp qalady, qalamasańyz – ómirden ótip kete barady… Qandaı oıyńyz bar?..

– Kóremiz endi. Dál qazir naqty joba joq.

– «Qazaqstandaǵy №1 kınochekıst» degen beıresmı ataq alǵansyz. Siz tús­ken fılmderge ulttyq qaýipsizdik qyz­me­tin­degiler kásibı turǵydan qandaı baǵa beredi? Biz stýdent bolyp júrgende, 1973 jyly ǵoı deımin, QazGÝ-de ózińizben kezdesý bolǵanda jastardyń biri: «Asanáli aǵa, sizdiń keıipkerińiz fıltrli sıgaret shegedi. Ol kezde ondaı sıgaret shyqqan joq qoı?» dep ózińizdi bir qysyldyrǵany esimde. Chekıster týraly fılmder ssena­rıı­leriniń sarapshylyǵyna chekısterdiń ózderi qatystyrylyp júr me?

– «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılmin biz Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde kórsettik. Chekıster kásibı turǵydan da joǵary baǵalady, lentany. Jalpy, Otan qorǵaý jolynda júrgen jandardyń obrazyn jasaý jaýapty da saýapty is.

Al endi kıno ındýstrııa bolǵannan keıin ara-arasynda dálsizdikter ketip jatady. «Qyz Jibektegi» úlken panoramada kadrdyń bir shetine avtobýs iligip te qalǵan… Teledıdardan qaraǵanda kórinbeıdi.

– Orys tilinde ómir synaqtaryna baılanysty aıtylatyn «Proıtı ogon, vodý ı mednye trýby» degen sóz bar. Ot pen sýy belgili ǵoı, qıyndyqtardy eńserýdi aıtqany, al «mednye trýby» degende ataq-dańqqa bólenip oralǵan jeńimpazdy úrmeli aspaptar orkestrimen dýyldatyp qarsy alýdy megzeıdi. Aldyńǵy ekeýinen keıingi synaqtyń salmaǵyn kem qoımaıdy. «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyrynan» keıin sizdiń dańqyńyz ábden dúrildedi. Arǵy-bergidegi qazaq ónerinde eshkimniń de tanymaldyǵy dál sizdiń sol 70-jyldardaǵy tanymaldyǵyńyzdaı bolmaǵan shyǵar. Kóshede júrgizbeıtin edi ǵoı, tipti. Sol dańqty qalaı kóterdińiz?

– Kitabymda jastaý kezeńimnen 1967 jyldan 1988 jylǵa deıingi ýaqyt aralyǵyn óte bir shabytty shaǵym dep jazǵanmyn. On jyldyń ishinde – 1970-1980-jyldarda úsh ataqty – eńbek sińirgen artıst ataǵyn, Qazaqstannyń halyq artısi ataǵyn, KSRO-nyń halyq artısi ataǵyn, eki syılyqty – respýblıkanyń Memlekettik syılyǵyn, KSRO-nyń Memlekettik syılyǵyn aldym. Orda buzatyn otyzym men qamal alatyn qyrqym solaı ótti. «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyrynan» keıin aqyl-esimnen qalaı aıyrylmaǵanyma, qalaı iship ketpegenime, otbasyn qalaı saqtaı alǵanyma ózim tań qalamyn dep buryn da bir aıtqanmyn. Kóshede kele jatqanymda kórermenderimniń tobymen sońymnan erip júretin kúnderi de boldy. Taksıge otyrǵanda eshqandaı júrgizýshi menen aqsha almaıtyn. Áıteýir, qudaı sol dańqty kóterýge jaraıtyndaı etip aqyl bergenine de shúkir. Dańqty kóterýge bolady. Sen odan da qabat-qabat kelgen qaıǵyny qalaı kóterdińiz dep surasaıshy…

– Sonyń retin keltire almaı otyrmyn ǵoı. Jan jarańyzdy qozǵaǵym kelmese de, mundaı kólemdi suhbatta ómirińizdegi qaıǵyly tustardy aınalyp óte almaıtynymdy durys uqqanyńyzǵa rahmet.

– Ári aǵam, ári dosym Tóregeldi Sharma­nov «Kazpravdadaǵy» men týraly maqalasynda Alen Delonnyń «Akter aýqymdy bolǵan saıyn baqytsyzdaý bola túsedi» degen sózin keltiripti. Bul sózdiń durys-burystyǵyn kim bilipti? Nebir talantty tulǵalardyń tórt qubylasy teń, baýyry bútin ekenin kórip te júrmiz. Biraq, dál meniń ómirime kelgende jańaǵy sóz durys bolyp shyqqan sııaqty, ókinishke oraı. Ákemnen jastaı qalǵanymdy kóppen kórgen uly toı sanap edim. Soǵystyń salǵan qaıǵysy ǵoı. Anam dúnıeden qaıtqanda da shúkirshilik ettim. 87 jasqa keldi ǵoı. Balasynyń el aldyna shyqqanyn kórdi, nemerelerin kórdi. Tipti Maıranyń ómirden ótkenine de kónip edim. Qansha degenmen, biraz aýyrdy ǵoı. Mádıim men Saǵıymnyń bir jyldyń ishinde birinen keıin biri ketkeni esh aqylǵa syımaıtyn is boldy. Bul adam degenniń jany qandaı siri?! Sol kezde qalaı tiri qalǵanyma áli ań-tańmyn. Mashınaǵa minip alyp, tańǵy saǵat altylarda Medeý jaqtaǵy shatqaldarǵa baratynmyn. Baramyn da taý-quzdy jańǵyrtyp, aıqaılaımyn kelip, aıqaılaımyn kelip. Qansha ret solaı ettim. Shyqpady sherim. Sodan úıge kelip, esikti jaýyp alyp qatty jylaımyn. Áıtpese, jarylatyn edim. «О́lmektiń artynan ólmek joq» degen ras eken. Jańaǵy tópelep kelgen qazalardan keıin de aman qaldyq qoı.

Sol jyldary bir áńgime estidim. Bir kisiniń alty balasy soǵysqa ketip, altaýy da ólgen eken. Sol shal-kempirdiń kórshilerinde balalary bolmapty. Bir kúni jańaǵylardyń baqshasyna bulardyń sıyry túsip ketipti. Sonda kórshi áıel, óziniń tili ashy eken, alty balany eske salyp, qarǵapty. Kempiri egile jylaıdy, qorlanady. Shal dana adam eken, kempirine aıtypty: «Sen jylama, qorlanba. Balalarymyz ómirge keldi – qýandyq. Shildehana jasadyq – qýandyq. Kámeletke toldy – qýandyq. Balalarymyz ómirden ketti – qaıǵyrdyq. Qýanysh sezimi de, qaıǵy sezimi de oıandy bizde. Bul dúnıede ne balasy týyp qýanbaǵan, ne balasy ólip qaıǵyrmaǵan adamnan qudaı saqtasyn», dep. Osy áńgime de maǵan úlken basý boldy. Qaıtesiń, ómir osy­laı. О́ner adamyna munyń bári ári júrekke salmaq, ári janyńa azyq. Jasym jet­piske jaqyndaǵanda maǵan taǵdyr Baǵdat sııaqty asyl jar jolyqtyrdy. О́mirimdi jalǵastyratyn perzent syılady. Osy jaılar meni on jylǵy úzilisten keıin sahnaǵa qaı­ta oraltty. «Ymyrttaǵy mahabbatta» jasy egde tartqanda jas qyzǵa ǵashyq bol­ǵan Mattıas Klaýzen beınesinde men ózimdi-ózim oınadym desem de artyqtyǵy joq.

– «Ymyrttaǵy mahabbatty» eki ret kórdim. Ǵajap spektakl. Osy qoıylym sizdi teatrǵa qaıta oraltýmen qatar, ózińizdi de akter retinde taǵy bir bıikke kóterip jiberdi. Mattıas Klaýzen róli sizge nesimen qymbat?

– Gaýptmannyń pesasy boıynsha qoıylǵan ol spektaklge men barymdy saldym. Bir jaǵynan, drama materıaly janyma sondaı jaqyn boldy, ózim bastan keshken jaılardy, ózegimnen ótkizgen, júregime jetkizgen sezimderdi beıneledim. Ekinshi jaǵynan, kórermenge áli sol baıaǵy Asanáli Áshimov ekenimdi, tuǵyrdan taımaǵanymdy dáleldeýim kerek boldy. Beıneledim de, dáleldedim de dep oılaımyn. Az jyldyń ishinde 100-den astam ret qoıylǵan ondaı spektakl sırek. Spektakldi qoıǵan (basyn ashyp aıtaıyn – men úshin qoıǵan) Rýben Sýrenovıch Andrıasıannyń premeradan keıin: «O, meniń Jan Gabenbaıym, aqtadyń úmitimdi» degeni men úshin keremet baǵa. Uly Jan Gabenge uqsatqandy ár akter maqtanysh kóredi.

– Teatr óneriniń jaı-kúıi jóninde ashy-ashy pikirler aıtyp júresiz. О́zińiz de Áýezov teatryn basqardyńyz ǵoı. Sol kezeńdi teatrdyń dáýirlegen tusy deı almaıtyn shyǵarsyz? Álde akter Áshimovten góri ákimshi Áshimov álsizdeý soqty ma?

– Jeltoqsan oqıǵasy kezinde Ázir­baı­jan Mámbetovtiń alańǵa barǵanynan, jaraqat alǵanynan keıin sol kezdegi bı­liktegiler ony otyrsa opaq, tursa sopaq etýge aınaldy, teatrdyń deńgeıi de kúrt túsip ketkendeı sóz etile bastady. Sonda da Ázekeńdi qyzmetinen bosatýy múmkin degendi tipti oılamaǵanbyz. Áze­keń – álemdik aýqymdaǵy rejısser. Áze­keń – qazaq teatryn halyqaralyq deń­geıge kóterip bergen adam. Sondyqtan da maǵan Mádenıet mınıstriniń orynbasary Áshirbek Syǵaı telefon soǵyp, teatrdy basqarýdy usynǵanda shalqamnan túse jazdaǵanmyn. Kelisimimdi bermegenmin. Rólimdi oınaǵannan basqa eshteńeden habarym joq, ózimshe júrgen adammyn. Repertýarlyq saıasat, qarjylyq jaǵdaı, kadrlarmen jumys, qoıylymdardyń tehnıkalyq máseleleri sııaqtylardan eshteńe bilmeımin. Onyń ústine Ázekeńniń ornyna barý degen tipti aqylǵa syımaıdy. Áshekeń sonda da qoımady. Eki-úsh aıdan keıin taǵy kóterdi sol máseleni. Endi jańa ýájder taýypty. «Teatrdy tek maman rejısser basqarady degen zań joq. Teatrdy tulǵa basqarýy kerek. Vahtangov teatryn Mıhaıl Ýlıanov basqaryp otyr. Akter. Úlken dramalyq teatrdy (BDT) Kırıll Lavrov basqaryp otyr. Akter. Eki teatr da órlep tur. Táýekel deńiz, kirisińiz», dep qoımaıdy. Aqyry kelisimimdi berdim. Sodan-aq óz basyma báleni ózim tilep aldym. Ujym basqarý degen, ásirese, shyǵarmashylyq ujymdy basqarý degen azaptyń azaby eken. О́zimdi oǵan deıin tanyp bilmeppin, tym jumsaq, tym demokratııashyl bolyp shyqtym. Akterlermen, aktrısalarmen burynǵydaı dos-jaran, joldas bolyp qarym-qatynas jasaı berippin. Teatrdaǵy tártipti de bosańsytyp alyppyn. Kóre almaýshylyqtyń da neshe túrin kórdim. Qyrsyq shalǵanda, dál sol tusta, 1988 jyly Áýezov teatrynyń Máskeýdegi gastroli josparda tur eken. Negizinde, men teatr basshylyǵyna jańa kelip jatqanymdy, oılaǵan ózgeristerimdi júzege asyryp úlgermegenimdi aıtyp, gastrol­den bas tartýyma nemese ýaqytyn keıinge shegerýdi suraýyma bolatyn edi. Sony jasamadym. Úlken qateligim boldy. Teatrymyzdyń Máskeýdegi gastroli negizinen sátsiz ótti dep sanaldy. Ázekeńniń ol jaqtaǵy bedeli keremet. Teatrdyń jiligin shaǵyp, maıyn ishkenderdiń bári: «Azıkti alyp tastaý ne sumdyq? Ony alm