«Tutynýshylarǵa toqtaýsyz, tipti jaýapsyz nesıe berýge normatıvtik turǵydan tosqaýyl qoıý kerek. Onyń aıtarlyqtaı áleýmettik zardaby bolýy múmkin. Azamattardyń qarjylyq saýatynyń tómendigi olarǵa túrli nesıeni jón-josyqsyz tyqpalaýǵa sebep bolmaýy kerek», dedi Memleket basshysy.
Bul qýanyshta da, qazada da nesıege júginetin jandardyń qolyn qaqpaı kelgen qarjylyq uıymdardyń tizginin tartýyna túrtki bolmaq. Sebebi bizdiń elde qyzmetine memleket asa aralasa bermeıtin mıkroqarjy uıymdary, lombardtar men basqa da qarjy mekemeleri kóp.
Prezıdent bıylǵy Joldaýynda tutyný nesıesin ońdy-soldy taratyp kelgen mundaı uıymdardyń qyzmeti memleket tarapynan retteletinin málimdedi.
Daǵdarys daýyly turyp, eldiń tabysy azaıyp, qaryzǵa batý qaýpi artqan tusta mundaı qadamnyń jasalýy quptarlyq, árıne. Bul úshin Memleket basshysy aıtqandaı, zańnamalyq jáne normatıvtik baza ózgertilip, qaryz alýshynyń tólem qabiletin baǵalaýǵa qatysty talaptar edáýir kúsheıtilýge tıis.
2020 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha Qazaqstan halqynyń sany 18,7 mln adamdy qurady. Onyń shamamen
9 mln-nan astamy jumys isteýge qabiletti, ekonomıkalyq belsendi turǵyndar tobyna jatady. Jyl basyndaǵy derekterge súıensek, ekonomıkalyq belsendi halyqtyń shamamen 71 paıyzy kredıt alǵan. Al nesıe almaǵandardyń úlesi 1,77 mln adam nemese 19 paıyzǵa teń. Bul rette Qazaqstannyń jalpy kredıttik qorjyny aqpan aıynda 25 trln teńge boldy. Munyń ishinde zańdy tulǵalar da, jeke tulǵalar da bar. Tarqata aıtsaq, jalpy somanyń 74 paıyzyn nemese 17 trln teńgeden astamyn zańdy tulǵalar, ıaǵnı kásipkerler, kompanııalar alǵan. Jeke tulǵalardyń úlesi – 7,4 trln teńge. Bul – jalpy kredıttik qorjynnyń 26 paıyzy.
Endi myna bir derekke nazar salaıyq. «Birinshi kredıt bıýrosy» JShS-niń atqarýshy dırektory Ásem Nurǵalıevanyń aıtýynsha, 2020 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha jeke tulǵalar arasyndaǵy tólem merzimi ótip ketken kredıtterdiń úlesi 12 paıyzǵa jetken.
– Eldegi tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty qaryz alýshylarǵa úsh aılyq úzilis berilgeni belgili. Osy aralyqta kredıtter boıynsha ósimpul da, aıyppul da eseptelgen joq. Memlekettiń kredıti barlarǵa jasaǵan jeńildigi 15 maýsymda aıaqtaldy. Biraq karantındik sharalar jeńildetilse de, jalǵasýda. Demek, el ishinde jumysqa shyqpaǵandar áli de bar. Sondyqtan tamyz-qyrkúıek aılarynda tólem merzimi ótip ketken kredıtter kóbeıýi múmkin, – deıdi Ásem Nurǵalıeva.
Demek, joǵaryda biz aıtqan «qara tizim» qyrkúıek aıynan keıin taǵy da tolyǵýy yqtımal. Kredıttiń áleýmettik zardaby da sol tusta baıqalýy ábden múmkin.
Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, el Úkimeti byltyrdan beri kredıtti ońdy-soldy berýdi shekteýdiń qamyna kiristi. Máselen, ótken jyly bankterdiń kredıt berýine qatysty normatıvtik erejelerdiń ishinara ózgertilýi sonyń dáleli.
– Jańashyldyqqa sáıkes, tabysy tıisti mólsherden tómen adamdarǵa eshqandaı uıym nesıe bermeýi kerek. Alaıda bul talap túbegeıli oryndalyp otyrǵan joq. Sondyqtan áli de qosymsha sharalar qabyldaý kerek. Prezıdenttiń Joldaýda osy máselege nazar aýdarýy bankterdi jaǵdaıǵa odan ári jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqyrary sózsiz. Zeınetaqy tólemi múldem joq adamdarǵa nesıe berý bank úshin de, qoǵam úshin de qaýipti, – deıdi sarapshy.
A.Chebotarev zańnamalyq, quqyqtyq bazany jetildirýden bólek, halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrýǵa da den qoıǵan durys dep esepteıdi.
– Kredıt – qarjylyq qural. Ornymen alyp, uqsata bilgen adamǵa paıdasy mol. Balǵa sekildi der edim. Onymen bireýdiń basyn jarýǵa da, záýlim úı salýǵa da bolady. Iаǵnı, paıdasy da, zııany da bar. Biz halyqqa qarjyny tıimdi jumsaýdyń tetikterin úıretýimiz kerek. Qarjylyq saýattylyq týraly Joldaýda da aıtyldy. Ras, halyqtyń kóbi qarjy jumsaýǵa qyrsyz keledi. Osy turǵydan alǵanda turǵyndar kredıt alýdy, qarjy jumsaýdy ábden meńgermeıinshe, nesıe berýdi zańnamalyq turǵydan qatańdatý, shekteýler engizý – óte oryndy. Bul halyqtyń qarjyǵa, kredıtke degen kózqarasyn, túsinigin ózgertýge kúsh salady, – deıdi ol.
Qarjylyq saýat dese, «matematıka mıyma qonbaǵan» dep at-tonyn ala qashatyndar kóp. Sarapshynyń aıtýynsha, dál osyndaı jandardy ábigerge salmas úshin qarjylyq saýattylyq dep qıyndatpaı, otbasylyq bıýdjetti ońtaıly jumsaý dep qana qarastyrǵan abzal.
– Qarjyny durys jumsamaýdyń saldarynan keıbir otbasylar jalaqydan jalaqyǵa qarap otyrady. Joqtyq jan alqymnan alǵanda bankke júgiredi. Bul durys emes. Qarjylyq bilimdi otbasynan, mektepten bastaý kerek. Dollardyń baǵamy men munaıdyń baǵasyn bilý shart emes. Onyń keregi de joq. Qolda bar aqshany qaıda jumsap, qalaı únemdeý kerektigin bilse jetkilikti, – deıdi sarapshy.
Osy oraıda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qurylǵanyn atap ótken jón. Agenttik halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrýǵa kúsh salyp keledi.
A.Chebotarev aıtqandaı, Prezıdenttiń kredıt berý máselesine keshendi túrde qaraýy da quptarlyq qadam.
– Zańnamalyq talaptar boıynsha tabysy joq adamdarǵa kredıt berilmeıdi delik. Biraq olar aqsha alýdyń basqa da joldaryn qarastyrady ǵoı. Bizde ázirshe «kóleńkede» jatqan, ıaǵnı memleket tarapynan baqylanbaıtyn lombardtar, mıkroqarjylyq uıymdar bar. Mine, bankten joly bolmaı shyqqandar solardy jaǵalaıdy. Ol úshin lombardtar men mıkroqarjylyq uıymdardy da memleket ózi retteýi kerek. Prezıdenttiń osynyń aldyn alýǵa qam jasap jatqany quptarlyq, – deıdi sarapshy.
Ras, mıkroqarjylyq uıymdardyń aıdarynan jel esip turǵany da shyndyq. Máselen, joǵaryda aıtqan Qazaqstannyń jalpy kredıttik qorjynyndaǵy 25 trln teńgeniń 300 mlrd teńgege jýyǵyn shaǵyn qarjylyq uıymdar, al 84 mlrd teńgesin onlaın qaryz berýshiler úlestirgen. Bul rette sońǵysynyń kórsetkishi kúrt ósip keledi. О́tken jylmen salystyrǵanda onlaın qaryz beretin uıymdardyń kórsetkishi 50 paıyzǵa ósken.
Qarjylyq sarapshy Rasýl Rysmambetovtiń pikirinshe, kredıt halyqtyń shynaıy qarjylyq jaǵdaıyn jasyryp turady.
– Men áleýmettik osal topqa jatatyn adamdarǵa kredıt berýdi quptamaımyn. Iá, nesıege úı, teledıdar, eń sońy kıim-keshek alý da qalypty dúnıege aınaldy. Mundaı nesıeler naryqtaǵy naqty jaǵdaıdy únemi jasyryp turady. Buqara halyq qarapaıym dúnıe úshin nesıe ala berse, eldegi kedeılik shegi naqty kartınany kórsetpeıtin bolady. Kredıtti alǵan soń óteý mindetti. Biraq qazaqstandyqtar tabysynyń negizgi bóligin iship-jemge jumsaıdy. Máselen, 2020 jyly ortasha jalaqy 204 myń teńgeni qurady. Alaıda mundaı jalaqyny jurttyń bári alyp otyrǵan joq. Meniń zertteýim boıynsha, 2006 jyly qazaqstandyqtar otbasylyq bıýdjettiń 10 paıyzyn iship-jemge jumsaǵan. Biraq ótken jyly jaǵdaı kúrt ózgerip, kórsetkish 50 paıyzǵa deıin jetti, – deıdi qarjylyq sarapshy.
Halyqty tyǵyryqqa tiregen pandemııa bankterdi de biraz oılantyp tastady. Sebebi dál qazirgi ýaqytta qarjy uıymdarynyń ózderi de kredıt berý talaptaryn qatańdatýǵa múddeli. Olar eldegi jaǵdaıdy kórip-bilip otyr. Sonyń áseri shyǵar, 2020 jyldyń ekinshi toqsanynda birinshi toqsanmen salystyrǵanda kredıt berý 8,8 paıyzǵa azaıǵan.
– Pandemııaǵa baılanysty ekonomıkalyq sektordyń teńselýi bankterge de aıtarlyqtaı yqpal etip otyr. О́ıtkeni qaryz alýshylardyń qarjylyq jaǵdaıy nasharlaǵan saıyn syn-qaterler de kóbeıedi. Bankter nesıeler boıynsha mindetti tólemder jasalmaýy múmkin dep alańdaýshylyq bildirýde. Bul zańdy, árıne. Qaryz alýshylardyń kredıtti ýaqtyly tólemeýi uıymnyń kórsetkishine, bank aktıviniń sapasyna ári tabysyna keri áser etedi. Sondyqtan kredıt berýdi shekteýge bankterdiń ózderi de múddeli, – deıdi Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókilderi.
Qoryta aıtqanda, aldaǵy jaǵdaıdy durys baǵamdap, kredıt berý máselesine erekshe toqtalǵan Memleket basshysynyń osy baǵytta naqty tapsyrmalar júkteýi qarjy naryǵyndaǵy oıynshylar úshin de, qalyń buqara úshin de oryndy sheshim bolǵany anyq. Ony sarapshylar da qýattap otyr. Endeshe, Prezıdent aıtqan dúnıeler oıdaǵydaı oryndalsa, qysyltaıań shaqtan qınalmaı ótýimiz múmkin.
