Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Arnamyzdy soǵan qaraı burmas buryn, maqalamyzǵa tuzdyq bolarlyq bir áńgimeni eske túsirsek. Oıdy qysqa berýdiń has sheberi Beıimbet Maılınniń shyǵarmashylyǵyna qarmaq salsańyz, kúrshegińiz birden qazaqtyń astamshylyǵyna ilinedi. Ol sosıalızmdi jyrǵa qosa otyryp, sonyń izimen sol kezdegi halyqtyń oı-órisin sheberlikpen sýrettedi. Qazaqtyń qarańǵylyǵy shymbaıyna batsa kerek. Ár áńgimesin ádiptep, ashy mysqylmen jazdy. Ishki kúıinishin qalam arqyly jetkize bildi. Bir ǵana «Sary ala ton» áńgimesin alyp qarańyz. «...Tutqysh ornynan turyp baryp, Nesibeliniń qolynan sary ala tondy aldy. Olaı bir, bulaı bir aýdarystyryp qarady. Jaǵasyn ustap turyp kúlimsirep ókilge buryldy.
– Birdeme aıtaıyn dediń be?
– Osy tondy kıip aýyldy bir qydyryp kelsem deımin.
– Áıda, kı, Tutqysh!
– Kı, baıdyń ishi bir kúısin, – dep úıdiń ishindegiler dý kúlip, kótermelep ketti. Tutqysh sary ala tondy kıip, altyn medaldi tósine qadady. Aıaǵynda jyrtyq etik, basynda jalbalanǵan qulaqshyn. О́zi jaınańdap jymyń-jymyń etedi. Aıaǵyn kerile basyp, qarasha úıdiń janynda otyrǵan baı men báıbisheniń aldynan kese-kóldeneń tura qaldy. Baı bir ret qarady da, basyn tómen saldy. Kúıinip ketti...» osy úzindide qazaqtyń jabaıy daraqylyǵyn tistene otyryp jazady. Jyrtyq etigi men tozyǵy jetken qulaqshynyna sol sary ala ton jarasatyndaı áspensýi, dańǵoılyǵyna rıza bolýy barlyǵymyzdyń kúlkimizdi keltiredi. Árıne, ol ýaqytta teńdik kelip biraz kedeı balasynyń qoly uzarǵany ras. Biraq quldyq sanadan shyqpaǵan sharýalar sol jyrtyq etigin han másisimen qatar kıip, kerdeńdegeni kózge qorash kórinedi. Bul «semizdikti qoı ǵana kóterediniń» kebi. Nemese qolyńa qymbat buıym túse salysymen sonyń býyna semirip, kıizkókirekke salynatyn qoǵamnyń keskini. Já, bul baıaǵyda bolǵan, boıaýy ketken oqıǵa. Endi kemeniń basyn jıyrma birinshi ǵasyrǵa bursaq.
Joǵaryda aıtylǵan kórinistiń balamasy búgingi qoǵamnyń sanasynan sańlaý tapqan. Sary ala tonnyń býyna semirgen Tutqyshtar tolyp jatyr. Bári sodan shyǵady-aý. Áıtse de bir qýantatyny qazaqtan kedeı sharýa tappaısyń. Táýelsizdikke qol jetkizgeli báriniń jaǵdaıy ońalǵan. Shapany bútin, tútini túzý. Bálkim osydan da bolar mańaıyna tákapparlyqpen kóz tastaıtyndar kóbeıdi. Biriniń aıaǵyn biri shalyp, aty ozsa aıyp taǵyp, kúnshildik kúıigi keýdesinde mazdaıtyn boldy. Ataǵyn shyǵarý maqsatynda úımeli-túımeli dastarqan jaıyp, ysyrapshyldyqqa beriledi. Bir kúndik dúrmek úshin baılyǵyn shashyp-tógetinder de kóbeıdi. Daraqylyqtyń shyńyna shyǵyp alǵan qazaq toıynan qasıet ketip bara jatqandaı. «Ysypapshyl qatynǵa patsha dáýleti de buıym emes», – degen támsil bar. Budan ańǵaratynymyz orynsyz tógip-shashyp rásýalaý jaqsylyqqa aparmaıdy. Qashanda qazaqtyń toı dese bir búıregi buryp turady. Bárimizge belgili kókeıdegi tilektiń oryndalýy toıdyń kórki. Ár adamnyń ártúrli pıǵyly bar, bireýi qýanyp kelse, bireýi synap kelip jatady. Dúrildetip jasaý úshin álbette, eń birinshi qaltanyń qalyńdyǵy, ekinshi kóńildiń toqtyǵy kerek. Keıbiriniń toıǵa deıin shashylyp, toıdan keıin ashyǵyp jatatyndary da sondyqtan. Qazaq aıtqysh-aq taǵy bir tamasha maqaldy mysalǵa alsaq. «Kórpeńe qaraı kósil». Kóbi balasynyń nemese qyzynyń qyzyǵy, toıy úshin emes, básekelestik, baqastyqpen isteıdi de, ertesine sol shashylǵan aqshanyń ornyn toltyra almaı shyrǵalańǵa túsedi. Bul atymtaı jomarttyq emes, kerisinshe daraqylyqtyń dúrmegi. Dál osy toıdyń arty keıde jastardyń urysyna da ulasatyny bar. Qymtap qaıtemiz, toı dese qý basy domalaıtyn, baryn toıǵa shashýdan taıynbaıtyn qazaq dańqyn asyrýǵa tyrysyp, ysyrapshyldyqqa jıi jol beredi. Biraq buǵan tyıym salyp jatqan eshkim joq. Tipti, bolmaı jatsa nesıe alyp, toı jasaıtyn halqymyz ázirge tartynatyn túri baıqalmaıdy. Jasyratyny joq, toı jasaý at jarys ispettes, kim ozady men qaladyǵa aınalǵandaı. Asta-tók tamaq, gaýhartaspen kómkerilgen toı kóılegi, jyltyraǵan meıramhanalar, tipti meıramhanaǵa deıin kirgizgen lımýzınder – barlyǵy toıyńyzdyń ózgeshe ótýine qyzmet etip turǵandaı.
Osy jerde aıta ketetin jaıt, birneshe jyl buryn tájikter, artynsha kórshimiz qyrǵyzdar, ile-shala ózbek aǵaıyndar asta-tók dastarqan jasap, toı jasaýǵa tyıym saldy. Qyrǵyzdar jylyna mıllıardtaǵan som qarajatty toıǵa jumsaıtyndaryn bile sala, toı shyǵyndaryn qysqartý, toı ýaqytyna lımıt qoıý sekildi máselelerdi qatar kóterdi. Tipti, Úkimetke turǵyndardyń aqshasyn jelge ushyrmaý týraly zań jobasy usynyldy. Ańdap qarasańyz oıǵa súıek bolarlyqtaı zańnama. Bul – birinshi másele.
Ekinshi jaǵynan saltymyzdyń saǵy synyp, qundylyqtarymyz quldyrap barady. Keıde qoǵam qaradúrsin soqpaqqa túsip, júrisinen jańylyp qalyp jatady. Búginde uzatý toıynda qyzy ákesimen vals bıleýi dástúrge aınaldy. Ejelden qyzdy shyǵaryp salý toıyna ákesi qatyspaǵan. Bul degenińiz batystan kelgen úrdisti elestetedi. Qazirgi toıdyń basym bóligi batystyq baǵyttyń jadaǵaı kóshirmesindeı. Qalyńdyqtyń toı aldynda kesh ótkizýi, gúl laqtyrýy, tipti qonaqtardyń birdeı tústi kıim kııýi de elikteýshilik ekeni belgili. Keıde oılaısyń, toı ústinde «kelin shaı» rásimin jasasa toıǵa kelgen qonaqtar jas kelinniń úı sharýasyna ıkemin, iske ebin baıqar edi. Sosyn baǵasyn berip, aq jol tileıtin. Tarıhı shyǵarmalardy oqysańyz, «qyzdarǵa úkisin taratypty» degen salt bar. Osylardy nege jańǵyrtpasqa?! Iá, ulttyń perzenti bolǵan soń kez kelgen merekelik keshterde kezdesetin salt-dástúrlerden qazaqtyń bolmysy kózge kórinip tursa dep armandaısyń.
Úshinshiden, toıdaǵy taralǵynyń túp-tórkinin indetip zerdelesek. Torqaly toı dep jatamyz. Torqanyń negizi mata bolsa, sol torqa búginde bizdiń emes, ózgeniń ekonomıkasyna qyzmet etýde. Sondaı-aq toıbastarǵa salynatyn oıynshyq buıymdardyń da otany basqa. Qytaıdan bizdiń naryqqa ótken kózboıaýshy dúnıeleri qazaqty torǵa túsirgendeı. Arzan ári ádemi. Toıda úlestiretin sapasy syn kótermeıtin matalardan kıim tige almaısyń, ne bir pálendeı paıdaǵa da aspaıdy. Kelesi bir tomalaqqa ázirlenip sandyqta jatady. Iаǵnı, matalardyń bitireri – aınalymda júrý. Túıip aıtsaq. Keıde qonaǵy úzilmeıtin úıdiń qazanyndaı kúıip ketetin sátter bolady. Qarashaǵa qalaı bolǵanda da máttaqamdap jetkizý bizdiń jýrnalıstik mindetimiz. Ol ras, árbirden soń búginde buqara sulýlyq pen kespirsizdiktiń arajigin aıyrýdan qaldy. Álemde qazaqtaı qonaqjaı el kem de kem. Oǵan baýyrmashyldyǵyn qosyp bezbendep kórińiz. Ulttyq tárbıe besigi toıdan bastaý alǵan halyqpyz. Dástúrden jurdaı, qany da jany da, qazaqqa tán emes toı kimge dári, kimge shikirá. Osyny oılaǵanymyz abzal. Ádet-ǵuryptyń, salt-sananyń, ónerdiń baǵyn ashatyn sátterdiń deni toı ústinde ómirge keledi. Sondyqtan da onyń qadirin qashyrmaǵanymyz jón.
