О́tkirdiń júzi

– 1987 jyldyń qańtar aıyn­daǵy qaqaǵan bir kúni shal­ǵaı­daǵy Qamysty aýdanynyń keń­sharyndaǵy «Partııanyń ortalyq komıteti bas hatshysynyń aýyl klýby qabyrǵasynda ilýli turǵan úlken portretine belgisiz bireý oq atyp, búldirip ketipti» degen habardy tekserý kerek boldy. Ony aýyldyń bir tenteginiń sodyrlyǵy dep, saıası astar bermeı-aq, ishki ister organyna tapsyra salýǵa da bolar edi. Biraq «bizdiń jumysta usaq-túıek degen sóz bolmaıdy» dep úıretetin Mıhaıl Túsipuly, ózi de osy másele boıynsha sol eldi mekenge birge baratyndyǵyn aıtty. Men oqıǵa bolǵan jerdi qarap, qylmysqa dálel zattardy taýyp, ony hattadym. Biraq endi muny kim istegenin anyqtaý kerek boldy. Mıhaıl Túsipuly jarty kúnniń ishinde qaskúnemniń kim ekenin anyqtap qana qoımaı, onyń úlken bir qylmysqa daıyndalyp jatqandyǵy týraly aqparat taýyp úlgerdi. El uıqyǵa jatarda Mákeń onyń qylmysqa kerekti qarý-jaraq­tardy qaıda jasyrǵanyn qazir tappasaq, erteń kesh bolyp qalýy, ol oılaǵan isin oryndap úlgerip ketýi múmkin ekenin aıtty. Men «zań boıynsha túnde úı-jaıǵa tintý júrgizýge bolmaıdy, ne bolsa da erteń kórermiz» dedim. Ol esh nárse aıtqan joq, tek únsiz bólmeden shyǵyp ketti. Tún ortasy aýǵan kezde Mákeń ústel ústine qarý-jaraq arsenalyn úıip qoıypty. Bári de zańǵa sáıkes rásimdelgen, túsinikteme qujattaryna deıin bar. Buzaqy qarý-jaraqty saqtaýǵa arnalǵan qupııa oryndy úıindegi eski peshtiń ottyǵy astynan jasap, ústine kúl seýip qoıǵan eken. Ony arnaıy tehnıkamen izdeseń de tabý-tappaýyń ekitalaı. Al álgi buzaqy buǵan deıin aýyr qylmys jasap, sottalǵan eken, jumys barysynda dırektormen kelispeı, osy qarý-jaraqtardy soǵan qastandyq jasaý maqsatymen jınastyrypty, – deıdi Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qurmetti ardageri, otstavkadaǵy podpolkovnık Ǵalıhan Máýletov.

1990 jyly Mıhaıl Dáýenov MQK Qyzylorda oblystyq basqar­masyn basqarýǵa taǵaıyndaldy da, damylsyz jumysyn Syr boıyn­da jalǵastyrady. Memlekettiń tutastyǵy, qoǵamnyń tynyshtyǵy, halyqtyń amandyǵy úshin atqa­rylǵan jumystar onda da jet­kilikti boldy. 1992 jylǵy aqpan­nyń 22-si kúni Shıeli stansasyna jaqyn jerde sottalǵandardy tasıtyn vagonda ishki ister bóli­miniń aıdaýyl qyzmetinde júr­gen birneshe soldattyń máıiti tabylǵany jáne qylmyskerler sol­dat­tardyń avtomattaryn ózde­rimen ala ketkeni týraly dabyl túsedi. Mıhaıl Túsipuly dereý tergeý-operatıvtik topty alyp, oqıǵa bolǵan jerge jetedi. Aýdan ortalyǵy ári Shıeli stansasyna kelse, avtovokzaldyń aldynda úlken «Ikarýs» avtobýsy tur, as­tynda pıstolet ustaǵan mılısııa qyzmetkeri jatyr. Avtobýs astynan shyqsa qylmyskerlerdiń ony atyp tastaýy sózsiz. Aınalanyń bári qan-josa, sottalǵandar ólgen soldattardyń qarýymen birneshe kisini, onyń ishinde bir mılısııa qyzmetkerin opat qylypty. Avtobýstaǵy 13 jolaýshyny ke­pildikke alyp, úlken mólsherde qarjy jáne shet memleketke ótip ketý úshin ózderin ushaqpen qam­tamasyz etý týraly talaptar qoıǵan. Avtobýsty basyp alǵandardyń ishinde atý jazasyna kesilgen terrorıst bolǵan, barlyq búlik sonyń belsendiligimen jú­zege asyp otyrǵan. MQK-ge qa­­rasty «Alfa» toby kel­gen­she, qyl­myskerlerdi zalalsyzdandy­ra­tyn daıyndyq ýaqyty jetkenshe bir táýlik boıy qylmyskerlerdi aldandyrý operasııa shtabyn basqarǵan pol­kovnık Mıhaıl Dáýenovke ońaıǵa túsken joq. Qylmyskerler men olar kepilge alǵan 13 jolaýshy mingen «Ikarýs» avtobýsymen eki basbuzardy «laınerge mingizip, kapıtalıstik mem­leketterdiń birine shyǵaryp salý úshin» Shymkent qalasyna bettegen kezde, olardyń «polkovnık qaraýylyma dál kelip otyr, shúrippeni basyp qalaıyn ba?», «Ondaı múmkindik alda, sál kidire turaıyq» degen ózara áńgimelerin avtobýstyń artyndaǵy mashınada kele jatqan Mıhaıl Dáýenov arnaıy apparat arqyly estip otyrdy. Qos basbuzar Glýhov pen Ýsov degenderdi túrli ádistermen aldandyryp, ýaqyttan utyp, bir túnniń júgi bir ǵasyrǵa bergisiz bolyp, Shymkentke endi jetkende olardy kútip, daıyn turǵan «Alfa» toby úsh mınýttyń ishinde avtobýsty qylmyskerlerden zalal­syzdandyrdy. Basbuzarlar «usha­tyn» ushaq áýejaıdan aıqyn kórinetindeı, nazarǵa birden ilige­tindeı etip, kóldeneń qoıyldy. Psıhologııalyq turǵydan alǵan­da avtobýs áýejaıǵa jaqyn­daǵanda ushaqty kórgen olar ornynan turyp ketýge tıis. «Al­falyqtardyń» bul esebi tup-týra kelip, avtobýsqa jaryq pen daý­sy esińnen tandyratyn granata laqtyrylyp, dál sol mezet sý tasıtyn mashına qatty qar­qynmen soqqanda, ushaqqa qarap, ornynan eleńdep turyp ketken qos qylmysker edenge qulap tústi. «Alfalyqtar» kózdi ashyp jumǵansha avtobýstyń ishine kirip, basbuzardyń bireýin atyp túsirip, bireýin qatty ja­ralady. Qulap bara jatyp shú­rip­peni avtobýs júrgizýshisine qaraı basqan qylmyskerdiń oǵy rýldegi Chehonınniń ıyǵyn jalap ótti. Jolaýshylardyń bireýi ǵana aıaǵynyń saýsaǵynan jeńil jaralanǵany bolmasa, barlyǵy da din aman qaldy.

– Bárimiz de aldymen et pen súıekten jaralǵan adambyz, pendemiz. Jaryq dúnıeden kim baz keshkisi keledi? Bir táýlik boıy ólimmen betbe-bet júrip jumys istegende, otbasym bir mı­nýt esimnen shyqqan joq. Bes balam kóz aldymda turyp aldy. Basymnan «men osy joly bir oqtyń qurbany bolsam, áıelim olardy qalaı qatarǵa qosa alady, oǵan bar taýqymetti qalaı artamyn?» degen oı shyqqan joq. Biraq avtobýstyń ishinde kózi jaýtańdap ajaldyń aldynda otyrǵan 13 jandy oılaǵanda taǵy yshqynyp ketemin. Operasııa oıdaǵydaı aıaq­talǵan soń, etqyzýmen sharsha­ǵanymdy da, qarnymnyń ashqanyn da birden sezine almadym, tek qatty shóldeppin, qanym keýip barady. Bir jutym sýǵa zar bolyp, shydaı alar emespin. Qyr­syqqanda, qapelimde sol jerden sý taba almaı, ájethanadaǵy jo­ǵaryda ilýli turǵan baktegi sýǵa betoramalymdy malyp alyp, aýzy­ma tamyzǵan tamshynyń dámin esh­qashan umytpaspyn, – degen edi bir áńgimesinde general Mıhaıl Túsipuly.

Sol kezde «Alfa» arnaıy tobyn basqarǵan Amanǵalı Batalov Mıhaıl Dáýenovtiń qolyn qysyp: «Siz bolmaǵanda bul jeńis te bolmas edi» dep, rızashylyǵyn bildiredi.

– Bul Keńes Odaǵy jyldary­nan bastap, sol 1992 jylǵa deıin qutqarý kezinde qurbansyz aıaq­talǵan tuńǵysh operasııa bolatyn. Mıhaıl Túsipulynyń bir táýlik boıy qyl ústinde jú­rip atqarǵan jumysy, kásibı biliktiligi bolmaǵanda beıbit jo­laý­shylardyń bul kúnde súıegi qýrap keter edi de? – deıdi áriptesi Ǵalıhan Nurjanuly.

Sol 1992 jyly Mıhaıl Dáýenov UQK Qostanaı oblystyq bas­qarma­syn basqarýǵa qaıta keldi. Qostanaı chekısteri burynǵy bas­shysyn qýana qarsy aldy. 90-jyldary eldiń eko­nomıkalyq, qarjylyq jaǵdaıy shegine jet­kenshe tómendegeni aǵa býyn­nyń esinde bolar. Jalaqy, jár­­demaqy ýaqytynda berilmedi, bıýdjet qorjyny bos qaldy. Zeınetkerler, ashynǵan jurt temir­joldyń, tasjoldyń ústine jatyp, ózderiniń narazylyqtaryn bil­dirdi. Memleket múlkin jeke­shelen­dirý degen kezeńde túr­li aldaý, arbaý, alaıaqtyq ta oryn aldy. Qa­rapaıym halyq ań­ta­ryldy. «Áıel erge qaraıdy, er jerge qaraıdynyń» naǵyz keri keldi. Bala-shaǵany úıge tastap, áıelder ala dorba asynyp ketti. Máskeý dem berip jeliktirgen keıbir ult ókilderi Qostanaı jáne soltústiktegi oblystardyń Qa­zaqstan quramynan shyǵyp, Reseıdiń qol astyna kirýi týraly oıyn ashyqtan-ashyq aıtýy da kezdesti. Biraq bul saıası aıla bilikti chekıst Mıhaıl Dáýenovtiń arqasynda kózdegen jerine jetpeı qaldy. Mine, osylaı sý ishken qudyǵyna túkirgenderdiń is-áreketine qyraǵylyq bolmasa, onyń memlekettiń tutasty­ǵyna ishten jegen jegi qurttaı qaýip tóndirýi ábden múmkin edi. Osyndaı jaıttardyń barly­ǵynyń aldyn alý kerek boldy. Oǵan Mıhaıl Túsipuly oblys basshylarymen kelisip, birlese otyryp, shekaralas oblystar chekısterimen talaı ret iskerlik, sporttyq, dostyq kezdesýler ót­kizdi. Bul shekaranyń arǵy-bergi betindegi ushynýǵa jaqyn tur­ǵan kóńil kúıdi báseńdetýge, tu­raqtandyrýǵa yqpal etti. Sonyń arqasynda Qostanaı oblysymen shekaralas aýdandarda eshqandaı túsinbestik oqıǵalary oryn alǵan joq.

 M.Dáýenovtiń Otan aldyndaǵy eńbekteri zor baǵalanyp, 1995 jylǵy mamyrda el Prezıdentiniń Jar­lyǵymen oǵan general-maıo­r áskerı joǵary sheni beril­di. Sonymen birge «Ulttyq qaýip­sizdik komıtetiniń qurmetti qyz­metkeri» degen ataq aldy. Mákeń zeı­netkerlikke shyqqan­nan keıin de qarap otyrǵan joq. Al­dy­men ulttyq qaýipsizdik organ­daryna mamandar, ıaǵnı ózine shá­kirt tárbıeleýge atsalysty. A.Baı­tursynov atyndaǵy Qostanaı mem­lekettik ýnıversıtetinde bo­lashaq zańgerler daıarlady. 2003 jyly «Quqyqtyq Qazaq­stan úshin» respýb­lıkalyq aza­mattyq qozǵalysy Qos­tanaı ob­lystyq fılıalynyń tóraǵasy Mıhaıl Dáýenovtiń bastamasymen oblys ortalyǵyndaǵy «Jeńis» saıabaǵynda halyqtan jınalǵan qarajatqa saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish-belgi ornatyldy. Ge­ne­raldyń basqarýymen saıası qýǵyn-súrginniń Tobyl óńirindegi zar­daby men qurbandary týraly mol málimet beretin 5 tomdyq kitap jaryq kórdi. О́zi «Stranısy jıznı» atty estelik kitabyn jazdy.

Mıhaıl Túsipulynyń uly Azamat ta áke soqpaǵymen júr, Ult­tyq qaýip­sizdik akademııasyn biti­rip, qyzmetke kirisken. Bul da jaqsy adamnyń joly, meıirban ákeniń izi. Búginde Tobyl-Torǵaı óńirin­degiler halqy úshin, eli úshin qaltqysyz qyzmet etken tulǵa Mıhaıl Dáýenovtiń ónegeli ómirin qurmetpen eske alyp otyrady.

Názıra JÁRIMBET,

jýrnalıst

QOSTANAI