Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, EQ
– Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizdiń ishki jalpy óniminiń úshten birine jýyǵy esepke alynbaı, kóleńkede qalyp keledi. Bul bıýdjet qarjysyn arttyrýǵa múmkindik berer edi, – dedi Prezı-
dent.
«Kóleńkeli ekonomıka» sybaılas jemqorlyqqa jol ashyp otyrǵany jasyryn emes. Sol sebepti Prezıdent Qarjy mınıstrligine qarasty ekonomıkalyq tergeý qyzmetiniń jumysy negizinen «kóleńkeli ekonomıkamen» kúresý ekenin eskertti. Al oǵan qarsy kúres qalaı júrgizilýi kerek.
GSB UIB dırektory, ekonomıst Maqsat Halyq: «Bıyl IJО́ kólemi 70 trln teńgeni quraıdy degen boljam jasalyp otyr. Iаǵnı byltyrǵy kórsetkishten birshama joǵary bolýy múmkin. Kúni keshe Prezıdent «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemi IJО́-niń úshten birine teń ekenin aıtty, bul resmı málimet. Beıresmı derek odan áldeqaıda joǵary, tipti 50-60 paıyz degen de boljam bar. Eger bul derek shyndyqqa janasatyn bolsa, onda asa kóp qarajat – 30 trln teńgeden artyq aqsha «kóleńkeli» aınalymda júr degen sóz. Osynsha qarjy ashyq aınalymǵa shyqsa, onda bıýdjettiń de tabysy artyp, tapshylyq bolmas edi. Syrttan qaryz almaı-aq biraz máseleni elimizdegi aqshamen de sheshýge múmkindik týar edi», deıdi.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qarsy kúrestiń eń tıimdi, damyǵan elderde tájirıbeden ótken tásili – sıfrly tehnologııalardy meılinshe kóp paıdalaný. Máselen, Qazaqstanda bıýdjetten bólingen qarajattyń ıgerilý barysyna da ashyqtyq jetispeıtini belgili. Bir aýylda aýrýhana nemese mektep salý kerek bolsa, bólingen qarjy sol aýyldyń bıýdjetine birden túsýge tıis. Arada eshqandaı deldaldar, «shapka» alýshylar bolmaýy kerek. Barlyq satý-satyp alý operasııalarynda adamı faktordy barynsha azaıtyp, sıfrly tehnologııalardy paıdalanǵan
jón.
Taǵy bir aıta keterligi, M.Halyq salyq organdary birinshi kezekte iri kásiporyndardyń jumysyna aralaspaýy kerek dep sanaıdy. Sebebi adamı qarym-qatynastar neǵurlym kóbeıgen saıyn soǵurlym sybaılas jemqorly faktileri de jıileıtini tájirıbede talaı dáleldengen.
– Salyq organdaryna olardy baryp tekserýge, qońyraý soǵyp shaqyryp alýyna tyıym salynýy kerek. Árıne, bul úshin aldymen kompanııalardyń jumysy da ashyq bolǵany jón, – deıdi sarapshy.
M.Halyqtyń pikirinshe, jalpyǵa birdeı tabys deklarasııasyn da is júzine asyratyn ýaqyt jetti. Bul «kóleńkedegi» qarjynyń «jaryqqa» shyǵýyna, aınalymdaǵy aqsha kóleminiń artýyna yqpal etedi.
Belgili ekonomıst Saparbaı Jobaev aıtqandaı, iri kompanııalar ǵana emes, shaǵyn jáne orta bızneste de tabysyn jasyrý, ónim kólemin nemese baǵasyn arzandatyp kórsetý beleń alǵan. Máselen, azyq-túlik shyǵarýshylardyń ózi dúkenderge ótkizgen taýaryn azaıtyp kórsetip, ústindegi qolma-qolma qol tabysyn qaltaǵa basýy úırenshikti jaǵdaı deýge bolady. Salyqty az tóleý, óndiristi de azaıtyp kórsetý, jumysshynyń sanyn da, olarǵa tóleıtin jalaqyny da kemitip kórsetý, eńbekaqyny konvertpen berý kúndelikti kóz aldymyzda bolyp jatqan, bárimizge tanys jaıttar. Eń aıaǵy kóshede qol kótergen adamdardy ilip áketetin taksıster de «kóleńkeli ekonomıkaǵa» eńbek sińirip jatyr deýge bolatyndaı.
Sarapshylar keltirgen dáıekke oraı taǵy bir aıtpaı ketýge bolmaıtyn másele halyqtyń mentalıtetine qatysty.
– Eýropanyń damyǵan elderinde «kóleńkedegi» qarjynyń úlesi 2-3 paıyzdan aspaıdy. Olarda sybaılas jemqorlyqtyń da deńgeıi tómen. Al bizdiń elde sybaılas jemqorlyq deńgeıi de joǵary, «kóleńkedegi» aqsha da kóp. Sheteldikter meıramhanaǵa barsa da, qonaqúıge tússe de túbirtek talap etedi. Qazaqstandyqtar bolsa, taksımen júrse de, kóligin jóndetse de túbirtek suramaıdy. Dúkende de túbirtek talap etý áli jappaı ádetke aınala qoıǵan joq. Negizi «kóleńkedegi» qarjynyń kóbeımeýine halyqtyń ózi, árbir azamat múddeli bolýy kerek. О́kinishke qaraı, bizdiń halyq kóp nárseni jaba salýǵa beıimdeý. Eýropalyqtar dúkende túbirtek bermese, basqa da zańǵa qaıshy áreketterdi kórse, oǵan eskertý jasaýǵa tıisti oryndarǵa habarlaýǵa daıyn turady. Bizde bul usaqtyq sanalar edi. Bul mentalıtetten arylýymyz kerek, – deıdi S.Jobaev.
GSB UIB dırektory M.Halyqtyń da pikiri osyǵan oraılas. Degenmen halyqtyń sanasyn tárbıeleýdiń de joldary bar.
– Jaqynda zertteý júrgizý barysynda Qytaıdyń tájirıbesine nazar aýdardym. Sýpermarketterde ár taýarǵa qosymsha qun salyǵy 12 paıyz dep kórsetiledi ǵoı. Sol chektiń sýretin túsirip, tıisti oryndarǵa jibergen azamattardyń esepshotyna sol 12 paıyzdyń 2 paıyzyna teń qarjyny keri aýdarady eken. Qazaqstanda da osyǵan uqsas tájirıbelerdi engizsek, onda ár azamat qosymsha tabys tabý úshin taýar alǵan saıyn túbirtek talap etýdi ádetke aınaldyrar edi. «Kóleńkedegi» aqshanyń «jaryqqa» shyǵýyna bul da áser etetini sózsiz. Negizi, osyndaı ádisti bizdiń bankter birtindep meńgerip jatyr. Qazir saýda jasaǵany úshin túsetin bonýstar sonyń bir kórinisi, – deıdi sarapshy.
Osydan birneshe jyl buryn Almaty, Nur-Sultan sııaqty iri qalalardaǵy qoǵamdyq kólikterde elektrondy jolaqy bıletin berý engizile bastaǵan-dy. Bul jańashyldyqty el birden qabyldaı qoıǵan joq, ony engizý jumystarynda da olqylyqtar bolǵany jasyryn emes. Alaıda ýaqyt óte kele buryn qala ákimdiginen sýbsıdııa alyp otyrǵan avtoparkterdiń shynaıy tabysy joǵarylaǵany belgili boldy. Jańa júıeniń jolaýshylarǵa tıimdiligi baıqaldy. Sarapshylar osy tektes jańa júıelerdiń kóbeıýi «kóleńkeli naryqty» birtindep yǵystyratynyn aıtady.
Sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemine qatysty pikirler arasynda alshaqtyq bar. Resmı derekke, ıaǵnı Qarjy mınıstrligi keltirgen málimetke ıek artsaq, 2016 jyly ol IJО́-niń 29 paıyzyna teń bolsa, byltyr 24 paıyzǵa tómendedi. Úsh jyl ishinde onyń saýdadaǵy úlesi 10,7 paıyzǵa, kólik pen qoımalaýda – 17 paıyzǵa, aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynda – 9,7 paıyzǵa, qurylys salasynda – 8,3, ónerkásipte 6,5 paıyzǵa kemipti. 2025 jylǵa qaraı «kóleńkeli ekonomıkanyń» úlesin IJО́-niń 20 paıyzyna teń kórsetkishke deıin tómendetý kózdelgen.
