Ústimizdegi jyldyń basynda Reseıdiń buqaralyq aqparat quraldary erligi tarıhta altyn áriptermen ádiptelgen, álemge aty ańyz bolyp ketken Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń súıegi Monakovadaǵy memorıaldyq keshende joq eken degen eldi eleń etkizerlik habar taratqany belgili. Muny elimizdegi teledıdarlar men basylymdar da «jerden jeti qoıan tapqandaı» ilip ala jóneldi. Halyqtyń bul qalaı bolǵany dep júrgeninde, ústimizdegi jyldyń shilde aıynda Shyǵystyń qos shynarynyń biri Álııa Moldaǵulovanyń jerlengen jerin izdeýge qazaqstandyq eki izdeýshiler otrıady Reseıdiń Pskov jerine attandy. Birinshisi – Almatydan, ekinshisi – qazaqtyń qaısar qyzy týyp-ósken Aqtóbeden bardy. Osy izdeýshiler tapqan keńes soldattarynyń súıekterin qaıta jerleý rásimine Aqtóbeden oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Názıra Tabyldınova jáne Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń erlik joldaryn kóp jyldardan zerttep kele jatqan «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesov, Álııanyń týystary Sapar Moldaǵulov, Árııa Habıeva baryp, qatysyp qaıtty. Sol eki ortada Álııanyń súıegi tabyldy degen habar da tarap ketti. Biz Álııa týraly ártúrli alyp-qashpa áńgimeniń qanshalyqty shyndyqqa janasatyndyǵyn, jalpy batyr apamyzdyń súıegi qaıda jerlengeni jáne tabyla qalǵanda, ony elge ákelýdiń qanshalyqty qajettigi týraly oıyn bilmek úshin «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesovqa jolyǵyp, sózge tartqan bolatynbyz.
Ústimizdegi jyldyń basynda Reseıdiń buqaralyq aqparat quraldary erligi tarıhta altyn áriptermen ádiptelgen, álemge aty ańyz bolyp ketken Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń súıegi Monakovadaǵy memorıaldyq keshende joq eken degen eldi eleń etkizerlik habar taratqany belgili. Muny elimizdegi teledıdarlar men basylymdar da «jerden jeti qoıan tapqandaı» ilip ala jóneldi. Halyqtyń bul qalaı bolǵany dep júrgeninde, ústimizdegi jyldyń shilde aıynda Shyǵystyń qos shynarynyń biri Álııa Moldaǵulovanyń jerlengen jerin izdeýge qazaqstandyq eki izdeýshiler otrıady Reseıdiń Pskov jerine attandy. Birinshisi – Almatydan, ekinshisi – qazaqtyń qaısar qyzy týyp-ósken Aqtóbeden bardy. Osy izdeýshiler tapqan keńes soldattarynyń súıekterin qaıta jerleý rásimine Aqtóbeden oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Názıra Tabyldınova jáne Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń erlik joldaryn kóp jyldardan zerttep kele jatqan «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesov, Álııanyń týystary Sapar Moldaǵulov, Árııa Habıeva baryp, qatysyp qaıtty. Sol eki ortada Álııanyń súıegi tabyldy degen habar da tarap ketti. Biz Álııa týraly ártúrli alyp-qashpa áńgimeniń qanshalyqty shyndyqqa janasatyndyǵyn, jalpy batyr apamyzdyń súıegi qaıda jerlengeni jáne tabyla qalǵanda, ony elge ákelýdiń qanshalyqty qajettigi týraly oıyn bilmek úshin «Qos Shynar» Álııa-Mánshúk» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Baıderbesovqa jolyǵyp, sózge tartqan bolatynbyz.
– Bizdiń biletinimiz, bul habar shyqqan kezde týysqandar zıratyna qazba jumystary júrgizilgeni aıtylǵan joq. Tipti, solaı bolǵan kúnniń ózinde de, Álııanyń súıegi sol mańda jerlengendigi, týysqandar zıratyna arnalǵan eskertkishtiń odan keıin ornatylǵany eskerilmedi. Batyr qyzdyń súıeginen góri, olardy eskertkishtiń astynda bolmaǵany qyzyqtyratyn sııaqty bolyp kórindi maǵan.
Osy eskertkishtiń janynda Álııadan basqa tórt Keńes Odaǵynyń Batyry jatyr. Olar túrli ulttyń ókilderi. Qan-qasap qyrǵynda qyrshyn ketkenderdiń qurmetine ornatylǵan eskertkishti jergilikti halyq qanshama ýaqyt boıy qurmettep, qasıetti de kıeli oryn sanap keledi. Men ol mekenge on márte bardym, sonyń talaı kýási boldym. Endi ne bolyp qaldy? Olardyń oılary ne? Maǵan osy jasalyp jatqan áreketterdiń tórkininde bir úlken oıyn bar sııaqty kórinedi de turady.
«Aıqyn» gazetiniń osy jyldyń 31 shildesi kúngi sanynan «Batyr qyzdyń súıegin elge ákeledi» degen maqalany oqydym da óz kózime ózim senbedim. Bul Álııa jaıly biraz maǵlumatym bar meni tańǵaldyrdy. Shynyn aıtsam, bul maqala meniń kózime arada on kún ótken soń tústi. Sondyqtan bul maqalaǵa qatysty oıymdy keshteý bolsa da jazyp, sol basylymda jarııaladym. Mundaǵy oıym asyǵys pikir bildirgen jýrnalısti muqatý emes, batyrǵa qatysty jańsaqtyqqa jol bermeýdiń qamy bolatyn. «Qulaqqa ókpelep júrgende, múıiz shyqty» degendeı, muny bul qalaı dep júrgende ǵalamtor « Álııanyń súıegin taptyq» degen habardy taratqanda óz kózime ózim senbedim. Tym tez, tym asyǵys.
Orys gazetterinde Monakovada «Álııanyń súıegi joq eken» dep jazylyp edi. Ony biz taýyp alaıyq dep, gazetterde habarlaǵanyndaı, Almatydan birinshi top, Aqtóbe qalasynan ekinshi top Reseıdiń Pskov jerine attandy da ketti. Jáne bir qyzyǵy, sol barǵandar araǵa az ǵana kún túskende ushty-kúıli joq súıekti taýyp ala qoıdy. Bul, bul ma, onyń aldynda batyr qyzdyń súıegin elge ákeledi dep habarlap ta qoıǵan.
Alaıda, memlekettik dárejede sheshiletin bul másele aıaq astynan qalaı jeńildep ketti degen oı eshkimniń de mıyna kirip-shyqpady. Reseı Federasııasy qalasaq alyp ketip, qalamasaq aparyp tastaıtyn qońsymyz emes qoı, degen oı eshkimniń qaperine kirmedi. Kedendik erkindik bolǵanymen, shekaralyq erkindik bar dep kim aıta alady? Halyqaralyq tártip boıynsha shetelden ósimdiktiń tuqymyn da alyp shyǵýǵa ruqsat alýyń kerek qoı. Al bular orystyń ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanynan jetpis jyl buryn sheıit bolǵan Álııanyń súıegin qalaı tez taba qoıdy jáne qalaı elge ákelip jerleý máselesin op-ońaı sheshe qoıdy. Jarqynym-aý, búginde eki aýyldyń arasyndaǵy moladan da ekinshi qaýymǵa aparyp suraýsyz jerleı almaısyń ǵoı. Muny baqylaıtyn eki memlekettiń de resmı oryndary qaıda qarap otyr dep eshkim bas qatyrmady. Bizdińshe, Álııanyń súıegi tabyla qalǵan kúnde de, ony elge ákelip týǵan topyraǵynyń qoınyna berý máselesi memlekettik deńgeıde sheshiletin is. Buǵan Qazaqstan Úkimeti, Syrtqy ister mınıstrligi aralaspasa, ekiniń biri bitire qoıatyn aýyl-úıdiń arasyndaǵy sharýa emesi aıdan anyq. Bul eki adamnyń, tipti pikirles toptardyń sheshe salatyn máselesi emes qoı. Eki memleket úshin de eldik mańyzy zor másele ekenin túsinbeýimiz qalaı?
– Sizdiń áńgime aýanyńyzǵa qaraǵanda, bul tujyrymdarmen kelispeıtin syńaılysyz. Sonda alǵa tartar qandaı ýájińiz bar?
– Uly Otan soǵysy kúni keshegi tarıhymyz emes pe? Álııanyń múrdesin óziniń alma baǵyna alǵash jerlegen Boıkov degen kisi, al onyń qyzy 12 jastaǵy Ýsıtova kúni keshege deıin ómirde bolǵan adam. «Novosokolnıkah zemlıa opalennaıa voınoı» kitabynyń avtory, ólketanýshy jazýshy Iý. Alekseev, urystan keıin qaza tapqandardy jınaıtyn vzvod komandıri bolǵan Galpershın muny rastaıdy. Bul arada kelip olardyń pikirleri de esepke alynbaıdy. Olardyń da bári osy Monakovada qaıta jerlengenin aıtady. 1944 jyly qazaqtyń maıdanger jazýshysy Jeken Jumahanov Bondýrov degen Álııanyń komandırinen suraǵanda ol kartadan Monakova degen jerdi kórsetip, «tiri qalsań aýylyńa aıtyp bar, Álııa osy jerde jerlengen» dep aıtqanyn jazǵan «Maıdan dápteri» degen shyǵarmasynda. Batalon komandıri F.Moıseev, Álııanyń ózimen birge oqý bitirgen mergen qyz Zınaıda Polıakova, óziniń egizi N.Matveeva, zertteýshi-jýrnalıst Seıilhan Asqarov, Lenıngrad mektebiniń oqý isiniń meńgerýshisi, zertteýshi, mýzeı uıymdastyrýshy Sınısın, kınorejısser B.Shámshıev jáne basqalary da osy derekterdiń durystyǵyna kúmán keltirmeıdi. Qazirgi alyp-qashpa áńgimelerge «maı quıýshylyqty», jasalyp jatqan áreketterdi óreskel qate dep oılaımyn. Sondyqtan, antropologtardyń zertteýinsiz, qorytyndy sheshiminsiz elge ákelip, «mynaý Álııanyń súıegi» dep jerleı salýǵa qarsymyn. Eger bulaı jasalatyn bolsa, muny tarıh keshirmeıdi. Sol sebepti Álııanyń súıegi eskertkishtiń astynda bar ma, joqpa, súıegin elge ákelip jerleý kerek degen áńgimelerdi toqtatý kerek.
– Sizdiń Álııanyń erligin nasıhattap, oǵan qatysty basqa máselelerdi tııanaqty zerttep kele jatqanyńyzdy bilemiz. Ata-anasynyń kim bolǵanyn halyqqa jete túsindirip, anasy Marjannyń kóp jyldar boıy tabylmaǵan zıratyn taýyp, basyna eskertkish belgi qoıǵan ımandylyq isterińizdiń ózi nege turady!? Tym ári ketsek, Álııa Moldaǵulova eskertkishin ashyp, ony keshegi egemendiktiń eleń-alańyndaǵy kúrdeli kezeńde jabylýǵa jibermeı senimdi basqarýda óz qarajatyńyzǵa 5 jyl ustaýyńyz, keıin jaǵdaı túzelgen soń Úkimetke qaıtyp berýińiz, batyr qyzdyń týysqandarymen baılanysyńyz naǵyz azamatqa tán is ekeni daýsyz. Degenmen, mundaı kesimdi pikirińizdi nege súıenip aıtyp otyrsyz?
– Endi men Álııa Moldaǵulovanyń súıeginiń tap sol eskertkish mańynda aýdarylyp jerlengeni týraly muraǵattyq qujattarǵa súıenip, áńgimemdi óristeteıin. Bul másele alpysynshy jyldary úkimettik deńgeıde kóterilgen. Onymen Kamal Smaıylov birinshi hatshy bolyp turǵanda Qazaqstan Respýblıkasynyń komsomol komıteti aınalysqan. Ortalyq áskerı muraǵattarǵa arnaıy qatynys jiberilip, surastyrylǵan. General-maıor Podolskıı, podpolkovnık Federenko qol qoıǵan muraǵat qujatyna súıenip jazylǵan qatynasta bylaı dep jazady:
«Álııa Moldaǵulovanyń taǵdyry týraly tómendegideı málimetterdi anyqtadyq:
4-shi bólek atqyshtar batalonynyń 54-shi bólek atqyshtar brıgadasynyń mergeni, Keńes Odaǵynyń Batyry, efreıtor Moldaǵulova Álııa Nurmuhambetqyzy 1925 jyly týǵan, Aqtóbe qalasy, Ovrajnaıa kóshesi, 6-úıdiń turǵyny, VLKSM múshesi, Pskov oblysynyń Novosokolnıcheskıı aýdany Kazachıha derevnıasy úshin bolǵan shaıqasta qaza boldy. 1960 jyly sáýirde Kazachıha, Pochınkı jáne basqa kórshilis eldi mekenderdegi qaza bolǵan jaýyngerlerdiń súıekteri, súıekteriniń qaldyqtary Novosokolnıcheskıı aýdanynyń Monakova derevnıasynyń ońtústik-batys shetine týysqandar zıratyna qaıta jerlendi. Týysqandar zıraty Pskov oblysynyń Velıkı Lýkıge Narva arqyly Lokııge deıingi joldyń bıiginde.
Álııa Moldaǵulova Pskov oblysynyń Novosokolnıcheskıı aýdanynyń Monakova derevnıasyndaǵy týysqandar zıratynyń birinde jerlengen. Álııa Moldaǵulovanyń jerlengen Monakova zıratynan onyń molasyn kórsetý múmkin emes». Áskerı muraǵattyń basshylary qol qoıǵan bul qujat 1963 jyly 19 maýsymda jazylǵan. Bul qatynas qujattyń kóshirmesi elimizdiń muraǵat qorynda bar. Kóshirmesi bizdiń de qolymyzda tur. Orys tilinen aýdaryp berip otyrmyz.
Budan belgili bolyp otyrǵanyndaı, Álııanyń súıeginiń júzdegen qaza bolǵan jaýyngerlermen birge Monakovadaǵy týysqandar zıratyna jerlengeni anyq. Biraq múrdeniń qaı jerde ekenin anyqtaý múmkin emes. Men mundaǵy eskertkishti kózimmen kórdim. Keńes Odaǵynyń bes batyryna esimderi jazylǵan bólek mramor taqtaıshalar ornatylyp, aty-jóni ǵana tur. Budan shyǵatyn qorytyndy, Álııanyń súıegin tabamyn deý bos áýreshilik. Bul – qajetsiz is. Ol bizdiń urpaqtardyń esinde qazirgi qalpynda qalýy kerek. Onyń erligin ulyqtaǵan eskertkishter Reseıde de, Qazaqstanda da tura bersin. Súıegi jerlengen jer belgili emes pe? Halyq sol jerge taǵzym etedi. Batyrdyń arýaǵyn mazalamaıyq.
– Bul usynyńyzdy arýaqty syılap ósken ıisi qazaq qoldaıtynyna shek joq. Degenmen, Monakovadaǵy izshiler tapqan keńes soldattaryn qaıta jerleýden keıin solardyń arasynan mońǵol tektes áıel adamnyń bas súıegi tabylypty-mys. Sol qabirden adamnyń keıbir músheleri elge ákelinipti, endi genetıkalyq zertteý júrgiziledi eken degen de qaýeset jeldeı esip ketti. Buǵan ne aıtar edińiz?
– Shyny kerek, bul sharany erlikke taǵzym etýdiń úlgisi dep oılaımyn. Qazaqstandyq jáne pskovtyq izshiler otrıadynyń jumysyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Mundaı rızashylyq sezimin qaıta jerleý rásiminde sóz alǵan Novosokolnıcheskıı aýdanynyń basshysy Vıtalıı Solovev te bildirdi.Osy sharaǵa Álııanyń týysqany Sapar Moldaǵulov pen Árııa Habıeva da birge baryp, apasy erlik kórsetken jerdi kórdi, batyr qyzǵa degen reseılikterdiń shynaıy kóńilin estip qaıtty. Quran baǵyshtadyq, baýyrlastar zıratyna gúl shoqtaryn qoıdyq. Shyny kerek, óz jerlerin qasyq qany qalǵansha qorǵap, sheıit bolǵan kópultty keńes soldattaryna degen sol jerdegi halyqtyń qurmeti myqty ekenin kórip, súısindik. Men Álııa Moldaǵulovanyń erlik joldaryn qyryq jyl zerttegen adammyn, sol jóninde qazaq-orys tilderinde qanshama derekti kitaptar jazdym. Batyr qyzymyzdyń erligin ulyqtaǵan eskertkishter orystyń birneshe qalasynda tur. Atynda kósheler bar. Esimi mektepterge berilgen. Máskeýdiń ózinde eskertkishi tur. Sankt-Peterbýrgte murajaıy da, eskertkishi de bar. Olardyń báriniń bas-aıaǵyn túgendep aıtyp otyrýǵa gazet beti kótermes. Al endi osyndaı orys halqy úshin de qurmetti, erligine taǵzym jasalyp otyrǵan adamdy bir kúnde tarıh betinen syza salýǵa bola ma?
Al, Álııanyń súıegi bolýy múmkin degenge kelsek, taǵy da aıtamyn, ázirge bári qur boljam, sáýegeılik qana. Izshilerdiń ishinde antropolog bolmaǵandyqtan, bas súıegine qarap, mońǵol tektes, eýropalyq dep aıyrý qıyn dep oılaımyn. Sol orystardyń ishinde arǵy ata-tegi mońǵol tektilerden shyqqandary tolyp jatqan joq pa? Sol adamnyń keıbir músheleriniń súıegin alyp kelip, genetıkalyq zertteý júrgizilip anyqtalyp jatsa, qane. Ázirge bári múmkin-aý degennen ári asa almaýda. Sondyqtan, meniń aıtarym, arzan sensasııa qýýdyń qajeti shamaly. Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova qaza tapqan jer belgili, onda eskertkishi tur, elde de eskertkishteri jetkilikti. Endi ony anda jerlengen, munda jerlengen deı berýdiń qajeti shamaly. Qaı jerde de halyqtyń batyr qyzyna degen mahabbaty eshqashan sýymaıtynyna kózimiz jetti. Tarıh ústirttikti, asyǵystyqty kótermeıdi. Soǵan abaı bolǵan jón der edim.
Áńgimelesken
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.
